The Compendium of Suśruta 8
Bhānumatī 8
- Language
- Sanskrit
Contents
- 8.6 — 4 parts
8.2
yantradarśitasya vyādheśchedādiśastrakarmārhateti yantravidhyanantaraṃ śastrāvacāraṇīya ucyate |
8.3
śastrāvacāraṇaṃ chedādyarthaṃ śarīre śobhanaṃ, tacca śastrāvacāraṇaṃ śastrajñānapūrvakamiti śastrabhedānevāgre prāha - viṃśatiḥ śastrāṇītyādi | saṃkhyeyanirdeśāt saṃkhyāyāṃ labdhāyāmapi saṃkhyopādānaṃ saṃkhyeyadurbodhatvanirāsārthaṃ, tantrāntarīyanyūnādhikasaṃkhyānirāsārthaṃ ca |
8.4
nirdiṣṭānāṃ maṇḍalāgrādīnāmaṣṭavidhe karmaṇi viṣayabhedamāha—tatra maṇḍalāgretyādi | atra cakāreṇānyadapi tadvetkarma samuccinoti; evamanyatrāpi cakāreṇa yogyakarmāntaraṃ sūcyate | atra śastre vaḍiśaḥ paṭhyate yantre ca, ubhayatrāpyāharaṇaṃ karma kartavyaṃ, tathā eṣaṇyapi śastre yantre ca paṭhyate, eṣaṇaṃ cobhayatrāpi karmoktaṃ, tat kathamaneyorbhedaḥ ? | tatraike vadanti—yat—“mānabhedādatra bhedaḥ | yantre aniyatamāno vaḍiśaḥ, eṣaṇī ca | yaduktaṃ śeṣayantrapramāṇe—“yathāyogapariṇāhadairghyāṇi” (sū. a. 7) iti | śastre tu “nakhavardhanyeṣṇayāvaṣṭāṅgule, śeṣāṇi tu ṣaḍaṅguulāni” ityanena vaḍiśaḥ ṣaḍaṅgulaḥ” | apare tu vadanti-yat-“mānamātraṃ na yantralaśastralayoḥ prayojanaṃ; tena śastroktavaḍiśaiṣaṇyoḥ karmabhedo'pyasti sūcitaḥ; tenāyaṃ bhedaḥ—eṣaṇī tāvadānulomye ca paṭhyate, ānulomyaṃ ca visrāvaṇamucyate, vaḍiśe'pi śastrāntarābhāve vyadhanādi karma ūhyam” iti | kiṃ tu, eṣaṇamātraṃ ca śastrakarmatayoktaṃ yantrakarmatayā ca, tadanayorapi bhedo vyutpādyaḥ, abhedyo vā ? abhedapakṣe tu yathā karmābhinnaṃ yantraśastrayoḥ, tathā vaḍiśaiṣaṇyāvapi yantraṃ śastraṃ ca bhavata iti kalpanīyam | paraṃ yantrakarmāharaṇameṣaṇaṃ ca śarīrahiṃsāvyatirekeṇa kriyamāṇaṃ jñeyaṃ, śastrakarmāharaṇameṣaṇaṃ ca śarīrahiṃsāyuktam | śastraṃ hi śarīrahiṃsakamiti ‘śasu’ hiṃsāyāmiti dhātvarthādapi bhavati | tena yantrāharaṇe eṣaṇe vā śarīrāvayavahiṃsā tacchastrakarma, śarīrāhiṃsakaṃ tu yantrakarma | anenaiva ca karmabhedena yantraśastrayorapi bheda iti paśyāmaḥ | sūcya iti vakṣyamāṇadvyaṅgulādibhedādbahuvacanam |
8.5
teṣāmityādi | yathāyogamiti yathā bhedādi śastrakarma yuktaṃ yogyaṃ bhavati tathā śastragrahaṇaṃ vaktavyamityarthaḥ | vṛntaphalasādhāraṇa iti vṛntaphalamadhye | bhedanānyevamiti vṛntaphalamadhye | maṇḍalāgraṃ bahuśa iti “sakṛdupādaharecchastraṃ” (sū. a. 5) ityasyāpavādaḥ | talapracchāditamiti hastatalapihitaṃ, hastena gṛhītatvāt | viṣṭabdhayeti stambhanābhivardhitavegayā | śeṣāṇītyanuktāni vetasapatrādīni | yathāyogamiti yathā samyagyogaḥ |
8.6.1
saṃkṣepeṇa śastrākāraṃ darśayannāha-teṣāmityādi | nāmabhiriti anugatārthairnāmabhiḥ, tadyathā-utpalapatrākṛtyādinā utpalapatramityādināmārthānugamaḥ | prāyeṇeti vacanādāgamametattamramāgamāntaraṃ ca samānatantraṃ śastrākārābhidhāyakaṃ darśayati | śastrāṇāṃ pramāṇamāha-nakhavardhanītyādi | vardhanī chedanī; 'vṛdhu' chedane, ityasmāt sādhyam | sūcyo vakṣyanta ityaṣṭavidhaśastrakarmādhyāye dvyaṅgulādimānena vakṣyante | śeṣāṇi ṣaḍaṅgulānīti atra prāyaḥśabdo'dhyāhāryaḥ; tena tantrāntaroktakarapatrādimānabhedo'numata iti vadanti | kiṃtu etattantrābhihitaṃ śeṣāṇāṃ ṣaḍaṅgalatvaṃ sākṣāduktatvādevābādhanīyaṃ tāvadbhavati, tantrāntaroktamānabhedo'pi kacidavayavaviśeṣe'pi bhavatīti yuktam | atra tantrāntarāṇi samudāyārthamarthaviśeṣapratītyarthaṃ ca likhyante | yathā maṇḍalāgre bhojaḥ- "dve maṇḍalāgre ye prokte ekaṃ vṛttamukhaṃ tayoḥ | tīkṣṇadhāraṃ dṛḍhaṃ kāryamekaṃ tacca kṣurākṛti"-iti; tathā bhālukiḥ- "yadagre maṇḍalaṃ vṛttaṃ kṣurasaṃsthānameva ca | maṇḍalāgraṃ vijānīyāt pramāṇe tu ṣaḍaṅgulam" iti | karapatre tantrāntaraṃ "dvādaśāṅguladīrghaṃ syāttanu cācittakaṇṭakam | karapatraṃ vijānīyādvipakṣākṛtimānataḥ"iti | vṛddhyā lakṣitaṃ patramasyeti vṛddhipatram | atra tantrāntaraṃ - "saptāṅgulaṃ pramāṇena vṛddhipatraṃ dvilakṣaṇam | añcitaṃ vā''yatāgraṃ ca kārayet kuśalo bhiṣak || saptāṅgulaṃ, vibhajyaitat pramāṇaṃ vṛddhipatrayoḥ | ardhamekādhikaṃ vṛntaṃ phalaṃ triṣu ca kārayet" iti;
8.6.2
ekādhikamityekāṅgulādhikaṃ tryaṅgularūpamardhamevaṃ saptāṅgule vṛddhipatre caturaṅgulasya vṛntena gatatvāt tryaṅgulaphalamuktamupapannaṃ bhavati | atraivāyatāgraṃ vṛddhipatraṃ kṣuramāhuḥ; ata eva 'kṣurakartarikāsadṛśaiḥ' ityācāryavacanaṃ kṣurasaṃjñāntaravacanādupapannaṃ bhavati | nakhaśastre bhojaḥ- "nakhānāṃ chedane kāryaṃ śastramaṣṭāṅgulāyatam | ardhāṅgulaṃ mukhaṃ tasya tīkṣṇadhāraṃ tu kalpayet"- iti | mudrikāśastraṃ 'kṣura' iti prasiddhaṃ; tatra bhālukiḥ- "mudrikayā vivaddhaṃ syādvipatrasalakṣaṇam | dvyaṅgulaṃ mudrikāśastraṃ kṣurasaṃsthānameva ca" iti | utpalapatre bhojaḥ- "tulyamutpalapatreṇa tīkṣṇadhāraṃ samāhitam | ṣaḍaṅgulaṃ pramāṇena śastramutpalapatrakam || tatphalaṃ tryaṅgulāyāmaṃ kāryamaṅgulavistṛtam" iti | ardhadhāramiti cakradhāramiti prasiddhe bhojaḥ- "ardhadhāraṃ tu kartavyaṃ śastramaṣṭāṅgulāyatam | urasyaṅgulavistāraṃ phalaṃ tadvyaṅgulaṃ bhavet" iti | urasīti kroḍe | adhyardhadhāramiti pāṭhapakṣe adhikamardhe dhārā yasyeti jñeyam | atra pakṣe bhoje'pi 'adhyardhadhāraṃ' iti paṭhitavyam | kuśapatre tantrāntaraṃ - "vṛntaṃ syāt tryaṅgulaṃ cāgre kuśapatrasalakṣaṇam" iti | āṭī vardhanīnāma pakṣiviśeṣaḥ, tatsadṛśamukhamāṭīmukham | atra tantrāntaraṃ- "vṛntaṃ saptāṅgulaṃ vidyāttasyāgre phalamiṣyate | āṭīmukhaprakāraṃ hi phalamaṣṭāṅgulāyatam" iti | śarāriḥ pakṣī; sa dvividho dhavalaskandho raktaśīrṣaśca, dhavalaskandhaḥ śarārīti prasiddhaḥ, śarārimukhasadṛśamukhaṃ śastraṃ śarārimukhaṃ, 'kartarī' iti loke prasiddham |
8.6.3
atra tantrāntaraṃ- "ānupūrvyāyutāṃ tīkṣṇāṃ pramāṇena daśāṅgulām | tribhāge kīlayogaṃ hi jānīyāt karttarīṃ bhiṣak” iti | pāśavatī karttarī bandhanakīlavatī, akīlā'pi karttarī bhavatyaśvanāpitānāmiva | madhye mukhaṃ yasya tadantarmukhaṃ; tatra tantrāntaraṃ-“saptāṅgulaṃ pramāṇena jihvadhāreṇa cāplutam | śastramantarmukhaṃ nāma candrārddhamiva coddhatam” iti | atraiva khyātāṅguliśastrāvarodhaḥ | trikūrcake tantrāntaram—“aṅgulāni tathā'ṣṭau ca śastraṃ kāryaṃ trikūrcakam | phalairantarmukhākārairaṅgulairanvitaṃ tribhiḥ || ekaikasya phalasyaiṣāmantaraṃ vrīhisaṃmitam | vṛttaṃ(ntaṃ) pañcāṅgulāyāmaṃ kāryaṃ rucakabhūṣitam” iti | kuṭhārikāyāṃ tantrāntaraṃ— “kuṭhārikāyā vṛttaṃ syāt sārdhapañcāṅgulāyatam | phalamarddhāṅgulāyāmaṃ godantasadṛśaṃ samam” iti | vrīhimukhe bhojaḥ—“śastraṃ vrīhimukhaṃ kāryamaṅgulāni ṣaḍāyanam | dvyaṅgulaṃ tasya vṛttaṃ syāt phalaṃ tu caturaṅgulam || tanmukhaṃ vrīhivistāraṃ tanu saṃmū(gū)ḍhakaṇṭakam” iti | ārā carmakārāṇāṃ śastraṃ; tatra tantrāntaraṃ—“ārā hyaṣṭāṅgulāyāmā kartavyā tu viśāṃpate ! | tilapramāṇaṃ tu phalaṃ tasyāḥ kāryaṃ samāhitam || dūrvāṅkuraparīṇāhaṃ vṛttaṃ gopucchasaṃnibham” iti | vetasapatre bhojaḥ-“tīkṣṇamaṅgulivistāraṃ caturaṅgulamāyatam | aṅgulāni ca catvāri vṛttaṃ kāryaṃ vijānatā” iti | vaḍiśe tantrāntaraṃ—“vaḍiśau cāpi kartavyau pramāṇena daśāṅgulau | svānatastu tayoreka eko nātyānato bhavet || ardhapañcāṅgulaṃ vṛttaṃ śeṣaṃ kāryaṃ mukhaṃ tayoḥ | ardhacandrākṛtimukhaṃ kāryaṃ nātyānatasya tu || ānataṃ nāmayettatra vaḍiśaṃ ca bhiṣagvaraḥ” iti |
8.6.4
dantaśaṅkau tantrāntaraṃ—“kāryaḥ ṣaḍaṅgulāyāmo dantaśaṅkurvijānatā | śaṅkuvacca mukhaṃ tasya kāryamarddhāṅgulāyatam || caturasraṃ samaṃ caiva tīkṣṇadhāraṃ samāhitam | vṛntāgraṃ tasya kartavyaṃ śastravrīhimukhākṛti || kapālikāṃ śarkarāṃ ca dantasthāṃ tena śodhayet” iti | eṣaṇyāṃ tantrāntaraṃ-“vraṇaistāsāṃ parīṇāho mukhaṃ gaṇḍūpadākṛti” iti |
8.7
guṇasaṃpadamāha—tānītyādi | sugrahāṇīti suvāraṅgāṇi; gṛhyante'sminniti graho vāraṅgam | sumukhatvamabhidhāyāpi sudhāratvābhidhānaṃ dhārāyāṃ yatnātiśayaṃ darśayati, tadadhīnatvācchastravyāpārāṇām | akarālāni adanturāṇi |
8.8
yasya śastrasya yathākārā dhārā kāryā tannidarśanamāha—tatra dhāretyādi | māsūrī masūradhārāsadṛśī | kaiśikī keśapramāṇā | ardhakaiśikī ardhakeśapramāṇā | tīkṣṇakaṇṭakamukhatvaṃ vaḍiśasya, prathamayavapatramukhatvaṃ caiṣaṇyā bhavati | tenānulomye cetyanena visrāvaṇaṃ pūrvamuktaṃ
ghaṭate | anye punaḥ karmānuguṇenaiva dhārālābhāt 'tatra dhārā bhedanānāṃ' ityādyārabhya 'eṣaṇī gaṇḍūpadamukhī ca' ityantaṃ granthaṃ na paṭhanti | eṣaṇīnāṃ tīkṣṇakaṇṭakamukhakhalaprathameyavapatramukhakhagaṇḍūpadamukhabhedādvahutvaṃ, tena 'eṣaṇya eṣaṇe' iti bahuvacanamupapannaṃ bhavati |
8.9
śastradoṣānāha—tatra vakramityādi | saṃkhyayenardeśādeva saṃkhyālābhe punaraṣṭāviti vacanaṃ parasaṃmatadoṣāṇāmatraivāntarbhāvārtham | anyatra karapatrāditi karapatrasya karālasyaiva pūjitattvāt |
8.10
teṣāṃ pāyanetyādi | pāyanā ghaṭanā | nirvṛttaśastranirvāpanaṃ tattaddravyaviśeṣeṇa śaktiviśeṣakaraṃ bhavatīti darśayannāha—pāyanā trividhetyādi |
8.11
sudhārakārakaṃ dhārāsaṃsthāpanaṃ cāha—teṣāmityādi | niśānārthamiti aniśitaśastrāṇāṃ niśānārthā | dhārāsaṃsthāpanārthamiti niśitānāṃ dhārāsaṃsthāpanārtham |
8.12
evaṃ saṃskṛtaśastrasya karmayojanāyogyāvasthāmāha—yadetyādi | loma voḍhuṃ svabhāvo yasyeti lomavāhi | susaṃsthitamiti na vighaṭitam | pramāṇeneti yathoktena lakṣitam | sugṛhītamiti yathoktagrahaṇasthānavṛntaphalamadhyādigṛhītaṃ, kiṃvā grahaṇārthoktaśastrapradeśapramāṇena gṛhītamityarthaḥ |
8.16
saṃprati vālādīnāṃ śastrānarhāṇāṃ śastrālābhe vā prayogārthamanuśastrāṇyāha-anuśastrāṇītyādi | anuśāstraṃ hīnaśāstram | tvaksāro vaṃśaḥ, tasya tvag grāhyā; kuruvindo lohitāśmaviśeṣo ratnabhedaḥ | chedyādītyatrādiśabdena prakāravācinā bhedyādīnāṃ śastrakarmaṇāṃ prayatnato bhedaḥ (?)| āhāryetyādi nakhaviṣayaḥ | śakyeṣviti nakhaśakyeṣvahāryādiṣu | gojī dārvīpatrikā, śākhoṭako vā; śākaḥ pāścātyaprasiddhaḥ || 15-16 ||-
8.17
śastrāṇi yathā sādhu bhavanti tadāha-śastrāṇītyādi | śuddhaṃ malahīnaṃ, śaukyaṃ tīkṣṇam| karaṇe śastrakaraṇe | prājñairiti abhyāsānvitaiḥ | karmakovidaiairityanena śastrakarmābhijñatayā śastrakaraṇe'pi prāgalbhyaṃ darśayati; kiṃvā karaṇaprāptairiti rājakarmasthānanibaddhaiḥ; te hi rājasaṃgatatayā avisaṃvādakā bhavanti |
-
8.18
na kevalaṃ śastrasaṃpat siddhyarthamityāha-prayogajñasyetyādinā | prakṛṣṭā yojanā prayogaḥ, tajjñānaṃ ca karmadarśanādabhyāsācca bhavati | ata āha-tasmādityādi | śastrāṇāṃ grahaṇe iti śastrāṇāṃ prayogajñāne; grahaṇaṃ hi jñānato grahaṇamatrocyate | tacca vakṣyamāṇayogyāsūtrīyaṃ grahaṇopāyamupakṣapati | 'pramāṇajñasya' iti vā pāṭhaḥ | tatra pramāṇaṃ śastrāṇāṃ vṛntamadhyādideśo yathokta eva, tajjñasya; asmin pakṣe grahaṇastutiriyam |
iti śrīcakrapāṇidattaviracitāyāṃ suśrutatātparyadīpikāyāṃ bhānumatyāṃ sūtrasthāne śastrāvacāraṇīyo nāmāṣṭamo'dhyāyaḥ |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit