The Compendium of Suśruta 174

Nibandhasaṅgraha 174

Language: Sanskrit

174.2

jvarapratiṣedhānantaramagnyupaghātapūrvakatvasāmānyādatīsārapratiṣedhārambha prāpta — athetyādi | atisararaṇamatīsāra, tasya pratiṣedha cikitsitaṃ, tathā coktaṃ—"atirityarthavacane, saratirgatikarmaṇi | tasmāttadatyantasaraṇādatīsāra iti smṛta." iti |

174.5

yato vijñāte'tigāre cikitsita kriyate'tastadvijñānārthaṃ pūrvaṃ nidānamāha—gurvatisnigdhairityādi | guru mātrāguṇavipākebhya | atiśabda snigvādibhi sthūlāntai pratyekaṃ sabadhyate | sthūlaṃ sthūlāvayavaṃ piṣṭānnādi | yadyapi gurugrahaṇenaiva snigdhasthūlayo prāptistathā'pyatiśayanātisārahetutvāpādanārthaṃ tayorgrahaṇam | viruddhaṃ hitāhitīyoktam, adhyaśanamajīrṇabhojanam, ajīrṇāni āmavidagdhādīni | snehāyairiti snehavamanavirecananirūhānuvāsanai | atiyuktairatiyogayuktai | mithyāprayuktairasamyagyuktai, yadyapi mithyāprayuktairityanenaivātiyoga prāptastathā'pyatiśayanātisārahetutvāpādanārthamatiyogagrahaṇam | viṣāt dūṣīviṣāt | duṣṭāmbumadyātipānāt vīryavipākasparśairduṣṭamambu, madyaṃ punarduṣṭaṃ navaṃ vyāpannamakālaja vā, tayorādhikyena pānāt | sātmyartuparyayāt sātmyaviparyayāt ṛtuviparyayāccetyartha | yadyevaṃ tarhi asātmyaiścāpi bhojanairiti niṣphalaṃ, tanna, viśeṣahetutvāt | jalātiramaṇe pānīyātikrīḍane | vegavidhātairmūtrādivegāvarodhai | kṛmidoṣata kṛmiprakopāt | kecidācāryā gurvatisnigdharūkṣetyādisūtrāt pūrvamatīsārasya prāgutpattiṃ paṭhanti, tadyathā,–"dīrghasatreṇa yajata pṛṣadhrasya mahātmana | ālambhyā paśava kṣīṇāstato gāva prakampitā || tāsāmupākṛtānā ca gavāmapyarthasevanāt | asātmyatvādadhopnatvādgauravācca viśeṣata || atisnehācca sakṣīgo jāṭharo'gnistadā kila | atīsāra purotpanno doṣadhātumalāśraya || atha tenaiva kalpena sapraśleṣa mahāgada"—iti || 3–5 ||

174.6

lakṣaṇaṃ tasya vakṣyate ityabhiprāya saprāptirapi lakṣaṇaṃ bhavatyato hetornirmuktidvāreṇa saprāptimāha—saśamyāpā dhāturityādi | yasmādantaragni saṃśamya apādhāturevambhūto'tīvādha sarati tasmādatīsāramācāryā āhuriti piṇḍārtha | saṃśamya mandīkṛtya | apādhātu kāyadrava śleṣmapittarasādika | anye tu kaphaduṣṭaṃ rasa svedaṃ cāpādhātuśabdenāhu | varcomiśra purīṣayukta | praṇunna prerita | vṛddho vṛddhi gata |

174.7

idānīmatīsārāṇā sakhyāmāha—ekaikaśa ityādi | saṃkhyeyanirdeśādeva sakhyāyā labdhāyā ṣaṣṭha iti sakhyākaraṇaṃ niyamārthaṃ, tena dvandvajā atīsārā na bhavanti, vyādhisvabhāvāditi sūcitam | ye'nye tantrāntarīyā vātādibhirvyastai samastaiśca catvāro, bhayaśokābhyā ca dvau, ityanayā paripāṭyā ṣaṭtva manyante, teṣāmīdṛśo'bhiprāya – āmajo'tīsāra sannipātaje'varuddha, ‘āmājīrṇāt pradrutā kṣobhayanta’ ityuktatvāt | kaiściddārītādibhirdvandvajādibhedena bahavo'tisārā paṭhitā', te dhanvantareranabhimatā, atastanniṣedhārthamāha-kecit prāhurityādi | kecinnekarūpaprakāramatīsāramāhu, kuta 1dvandvajaraktātīsārādibhedena bahuprakāratvāt, kāśirājaśca tamatīsārameva dvandvajādibhedena bahuprakāramiti hetornaivāvocat, ko'sau heturyadvaśādanantaprakāraṃ taṃ nāvocadityāha-doṣāvasthā ityādi, doṣāvasthā āmapakvaktādyā, tasyātīsāriṇa, kāle kāle sve sve kāle, tatra prathamā āmāvasthā, tata pakvāvasthā, tathā pittātīsāre pittalasevanādraktātīsabhāvasthā bhavati, evamekadoṣāvasthe'pyatīsāre doṣāntarānubandhena dvandvajābhāsatā jñeyā | etenaitaduktamatīsāra ṣaṭprakāra eva, yāśca āmapakvaktyānyadoṣānubandhādyāstatrānekaprakārā avasthāstā doṣāṇāmevetyartha |
-

174.8

idānīmatīsārasya pūrvarūpamāha-hṛnnābhipājūdaretyādi | hṛt hṛdayaṃ, pāyu gudaṃ, todaśabdo hṛdādibhi kukṣiparyantai pratyeka sabadhyate | yadyapyudaragrahaṇenaiva nābhikukṣī api prāpyete, tathā'pi nābhikukṣyabhimāna viśeṣeṇa tatra todo bhavatīti darśanārtham | pura sarāṇi pūrvarūpāṇītyartha |
-

174.9

174.10

pittātīsāralakṣaṇamāha-durgandhītyādi | evambhūta puruṣa evambhūtaṃ varca pittādatīsāryata iti sabandha | vegavadatiśayena savegam | māsatoyaprakhyaṃ māsadhāvanodakasadṛśam | bhinna sphu-
ṭitam, atitīkṣṇamatiśayena tīkṣṇaṃ, tacca makṣikāṇāmapasarpaṇena jñeyam | dāho gude jaṭhare vā, pāko gude eva jñeya |
-

174.11

174.12

idānī sannipātātīsāralakṣaṇamāha-tandrāyukta ityādi | naikavarṇaṃ ki tarhi sarvadoṣavarṇam | sarvaliṅgopapatti sarvaliṅgaprāpti |
-

174.14

śokajalakṣaṇamāha-taistairbhāvairityādi | evambhūtasya puruṣasya bāṣpāvega koṣṭhaṃ gatvā, paktimāvidhya, raktamasya kṣobhayatīti sabandha | taistairbhāvairbandhuviyogādibhi, śocata śokaṃ kurvata, bāṣpāvega śokotthateja udreka, paktimagni paktihetutvāt, āvidhya ākulīkṛtya, kṣobhayati | tacceti raktaṃ, avastāditi padaṃ kṣobhayatītyanena sabandhanīyaṃ, anye sāryate tena ityatra sabadhranti | kākaṇantī guñjā | sagandha nirgandhaṃ veti sapurīṣāpurīṣatvādityartha | kecidatra alpāśanasyetyasyānantara śokotpanna ityata prāganyāthā paṭhanti 'śuṣkaṃ bhuktaṃ teja ūṣmagṛhītaṃ koṣṭhaṃ gatvā raktamatyarthamuṣṇam | guñjāprakhyaṃ prerayeccāpyadhastādvacayuktaṃ niṣpurīṣaṃ sagandham || nirgandhaṃ vā sāryate so'tisāra' iti | vyākhyānayanti ca, - śuṣkaṃ śuṣkatā gataṃ, alpatvāt, bhuktaṃ bhojanaṃ, teja śokotthaṃ teja, ūṣmagṛhītam ūṣmaṇā gṛhītam |
-

174.16

āmātisāralakṣaṇamāha-āmājīrṇetyādi | doṣā sapraduṣṭā koṣṭhaṃ kṣobhayanta santo nānāvarṇaṃ kṛcchrāt sarūk ekaśo na apitu bahuśa sārayantīti piṇḍārtha. | āmājīrṇopasṛṣṭā āmāśayenājīrṇenodīritā, kṣobhayantaścālayanta, 'malaṃ' iti śeṣa | sabhaktaṃ sasikyam | atra puna ṣaṭsakhyāvacanaṃ niyamārtha, tena bhayasnehājīrṇavisūcikāśo'jīrṇādinimittā atīsārā na pṛthaggaṇanīyā, yataste doṣajeṣvevāntarbhūtā | enamāmajam | kecit 'sapraduṣṭā sabhaktam' ityatra 'dhātusaddān malāśra' iti paṭhanti, dhātusaddān raktādīn, malān purīṣādīn, 'dūṣayitvā' iti śeṣa , iti ca vyākhyānayanti | yadyapi sarvātīsārāṇāmādāvāmātīsāratvaṃ, tathā'pi prabhūtāmajanitatvāddāmajasya pṛthagupādāna, evaṃ sannipātikatve'pyasya pṛthagupādānaṃ samādheyam |

174.17

idānīmāmātīsārasya lakṣaṇamāha-saṃsṛṣṭamebhirdoṣairityādi | saṃsṛṣṭamebhirdoṣai pūrvanirdiṣṭairvātādibhirjairgurutarervyāptamityartha | avasīdati truḍati | vicchinnamalpālpapravartaka, vicchinnamityatra picchilamiti kecit paṭhanti |

174.18

āmalakṣaṇamabhidhāya paklakṣaṇamāha - etānyevetyādi | etānyeva liṅgāni anantaroktāpakkaliṅgāni | cakārāt kaphaduṣṭirahitaṃ purīṣaṃ samuccīyate | 'manuṣyasya' ityatra 'purīṣasya' iti kecit paṭhanti, vyākhyānayanti ca-yadyapi nyastamapsvavasīdatītyasya vaiparītyenaiva purīṣalāghava prāptaṃ, tathā'pi punarlāghavopādānaṃ kaphaduṣṭirahitatvabodhanāya | nanu, kaphasasṛṣṭa pakko'pi malo nimajati tat kathaṃ pakkakaphātīsārajñānaṃ ? ucyatetaditaralakṣaṇaireva |

174.21

idānīmatīsārāṇā parihārārthamagādhalakṣaṇamāha-sarpirityādi | vesavāra viśiṣṭasarakārasaskṛta māsa sānistāparaparyāyaṃ, tena miśramanu vesavārāgbu, spaśaṣṭa sarpirādibhi pratyekaṃ sabadhyate | mastuluṅgo'rdhavilīnaghṛtu sehākāro mastakamajjā tatsadṛśam | visramamamagandhi, śaṭitamṛtakagandhayutagandhamityartha | adyanāmaṃ sauvīrādyanābhama | rājīmannīlapītādireratāyuktam | candrakamaiyūrapicchābhai, santata vyāsam | yat pratīpaṃ yathāsvadopaliṅgabhyo viparītaliṅgaṃ, anye tu ariṣṭaliṅkamāhu | upasargā upadravā, te ca tantrāntare paṭhitā jvaraśophādaya | uktaṃ ca, - "śopha śūlaṃ jvara tṛṣṇā śvāsa kāsamarocakam | chardi hidhvā ca mūrcchā ca dṛṣṭvā'tīsāriṇaṃ tyajet" iti | prabhūtā vahava | ete upadravā kṣīṇamatīsāriṇa hanyuriti yojanīyam | asavṛtagudamasaṅkucitagudamityartha | kṣīṇamutsāhopacayabalarahita, durātmānamajitendriyam | upadrutamavāraṇīyophaiṃrupadravairjuṣṭam | gude pakke gatoṣmāṇa gude pakve sati yasya ūṣmā bahirnirgato vinaṣṭastādṛśamatīsāriṇa tyajet | kecit 'durātmānaṃ' ityatra 'sadā''dhmāta' iti paṭhanti, sadā''dhmānayuktamiti ca vyākhyānayanti || 19-21 ||

174.23

idānī padsakhyādhikyaśaṅkāniṣedhārthamitarāṇāmatīsārāṇā doṣaṃjeṣvevāntarbhāvārthamāha- śarīriṇāmityādi | yena kenacit 'hetunā' iti śeṣa | yasmādvahunimitto'pyatīsāro doṣaliṅgāni nātivartate nātikrāmati tasmādyathāsvadoṣalakṣaṇādatīsāro jñeya ityartha | etena na ṣaṭsakhyādhikyam | kecit 'śarīriṇāmatīsāra ' ityādipāṭhamāmajātisāralakṣaṇādanantara paṭhanti, yuktaścāya tathaiva pāṭha, para jejjaṭācāryavacanātturodhenātra paṭhita, jejjaṭācārya vihāyānye ṭīkākārā asyānantara pāṭhaṃ na paṭhanti, kṣodakṣamatvābhāvāt |

174.24

idānīmāmapakkalakṣaṇajñāne bhiṣajo yatnātiśayaṃ pratipādayannāha-āmapakvakramamityādi | pakkāmalakṣaṇai pūrvoktaireva |

174.25

idānī cikitsāvasara - tatrādau laṅghanamiyādi | tatreti vākyopakrame | laṅghanamupavāsa | ādau prathamata | yasmāt sarva
evātīsārā ādāvāmatvaṃ bhajante'ta āmaśamanārthamādau laṅghanaṃ, tato laṅghanādanantaram | ādiśabdādyūparasādayo gṛhyante | etadyavāgūryūparasādikaṃ yadyasya hita bhavati tattadavasthā buddhvā dadyāt | kecit 'tatrādau laṅghanaṃ kārya' ityasya sthāne 'hitaṃ laṅghanamevādau' ityādipāṭhaṃ paṭhanti, sa ca mayā na dṛṣṭa iti na darśita |

174.26

avasthāviśeṣeṇa pakṣāntaramāha—athavā vāmayitvetyādi | āme'tīsāre śūlādipīḍitaṃ puruṣaṃ pippalīsaindhavāmbhobhirvāmayitvā laṅghanādyairūpācarediti sambandha | laṅghanādyairiti laṅghanakhedoṣṇodakapānādibhi | nanu, agnimāndyādatīsārapravṛtti, tat kathamagnimāndyajanakasya vamanasya tatropadeśa ? satyam, atipravṛttadoṣapratibandhārtha ca vamanaṃ prayujyate |

174.27

vamanādanantara yat kāryaṃ tadāha—kāryamityādi | pradravaṃ prakṛṣṭadravaṃ yavāgūryūpādi | nanu, bhojenātīsāre dravasya niṣedho darśitastat kathamatra dravāṇā yavāgvādīnā prayoga ? satyaṃ, bhoje kevalasyaiva dravasya niṣedho na saskṛtasyetyadoṣa | anye tu pragatadravaṃ pradravaṃ kathayanti | tanna, atīsāre yavāgūpadeśāt | khaḍayūpayavāgūrṣu pippalyādya ca yojayediti pa(kha)ḍayūpa kapitthādimamaricādibhi. supakvaṃ takram, anye tu paḍā dāḍimatakragaṅgākādisaskṛtā dravā , yūpā mudgamasūrādikṛtā |

174.28

ṣaḍyūpāyibhirapacyamāne'tīsāre pācanārthamāha—anena vidhinā cāmamityādi | āmamāmātīsāra | prāta śabdo nirannatādyotaka |

174.30

āmātisāre ādau sagrahādoṣamāha—āmātīsāriṇāmityādi | teṣāmāmātisāriṇām | vivaddhā viśeṣeṇa vaddhā sagṛhītā ityartha | anye āmātīsāriṇāmityādipāṭhasya sthāne 'doṣastambhanamādau tu na kartavyaṃ vijānatā | tasyādau vadhyamānastu valī kuryādupadravān' iti paṭhanti | apare tu anyathā pāṭha paṭhanti, sa cāprasiddha iti na darśita |
idānīmāvasthikaṃ kramamāha--saśalamityādi | vivaddhaṃ vivaddhamiva alpālapapravṛttiḥ | sañcitān sañcayagatān, pravṛddhānityartha | saṃpravartayedityatra vahuśa iti sacandhanīyam | yasmāt sañcicitā. śūlakāriṇo doṣā virecanenātha patanti tasmādatīsāre'pi virecanaṃ prayujyate |

174.32

aparamāvasthikamāha-yo'tidravamityādi | yasmādvamanamūrdhvamārgāharaṇadvāreṇodakadhātocchedakārī tasmāt prayujyate |

174.33

stokabhityādi | vāśabdo'bhayāpippalīkalkairityatra savandhanīya | yadyapi 'saśūlaṃ vahuśa' ityanenaiva stokaṃ vibaddhamityasyārtha prāpta, tathā'pi pippalīsayogasyādhikasya darśanārtha punarabhidhānam |
tatra laṅghanaṃ para yadi tasyaiva vikalpakārthamāha-āme ca laṅghanāmityādi | āmātīsāre laṅghanaṃ kārya paraṃ yadi laṅghane kṣamaṃ śarīramannānabhilāṣaśca bhavati, ato viparyaye ādau pācanamiti ||--

174.34

yogāścātretyādi | yogā pācanayogā |

174.40

ato'nantaraṃ grahaṇīrogopadravāṇā jvarārocakādīnā pratikāramāha—jvarādīnityādi | jvarādīnityādiśabdādarucakaśūlakarapādaśophādīnā grahaṇam | avirodhācceti 'mūlavyādhe.' iti śeṣa | yadyapi nibandhakārairayamadhyāyo vyastapāṭhena paṭhitatkhyā'pi mayā sadguruṇā yena krameṇopadiṣṭastathā'yaṃ paṭhito vyākhyātaśca |

174.44

tāneva pācanayogānāha - kaliṅgetyādi | kaliṅgā indrayavāḥ | prativiṣā śyāmakandā'tiviṣābheda | mahauṣadhaṃ śuṇṭhī | mūrvā corasnāyu, nirdahanī citraka, tryūṣaṇa trikaṭukam | siddhārthakā śvetasarṣapā, kaṭurohiṇī kaṭukā | sāvarakaṃ rodhraṃ, haridre haridrādvayaṃ, koṭajā yavā indrayavā | meṣaśṛṅgī karkaṭaśṛṅgī, tvak tvacā, kṛmighnaṃ viḍaṅga, vṛkṣako kuṭaja, vṛkṣādanī vandāka, vīrataru śara, vṛhatyau kṣudraphalā sthūlaphalā ca, dve sahai mudgaparṇī māṣaparṇī ca | aralu śyonākabheda tasya tvak, anye śyonākamaraluśabdenāhu, tvakśabdo'rthavaśāttindukī cetyādiṣvapi savambandhanīya | tejasvatī kākamardinikā | dīpyako yavānī, anye ajamodāmāhu | śṛṅgaveraṃ śuṇṭhī, vilvaśalāṭu komala vilva, vātsakaṃ phalamindrayavā | ślokārdhavihitā ardhaśloke kṛtā ityartha | dhānyāmlādīnā madhyādanyatamena kaliṅgādicūrṇaṃ pivet | eteṣāṃ ni kāthān sādhu sādhitān mātrayā sādhitān pivediti | etaddravyaiścā necchanti, vahudravyasādhitāmbusaṃskṛtāhārasyārucikaratvāt || 35-46 ||

174.59

galaśle'tigāre yogānāha- payasītyādi || 47-59 ||
yavāgapiṣe yūpānāha-mudrādiṣu cetyādi | mudrādviśivyānvigbadāddanamudrakalāyamasūrrādivargagrahaṇam | dravyairetairiti balādibhi | kkāyakalpanā atrāpi pūrvavat ||-

174.61

paittike āmātīmāre paraṃ pācanamāha - mṛdubhirdīpanairityādi | evaṃniśiṣṭaistiktairdurālabhāguhvayaniviṣāprabhṛtibhirāmapācanaṃ pittātīmāre boddhavyam | nanu, tiktāni śītavīryāṇi kathamāmātīmāre pācanāni ? ucyate, jvarātīsārādau tiktānyapi pācanānyevābhimatāni, uktaṃ ca,-'svedanaṃ laṅghanaṃ kālo yavāgvastiktako rasa | pācanānyavipakkānāṃ' iti | anye tu tiktāni arkāgaruprabhṛtīnpuṣṇavīryāṇi pācanīyāni, nānyāni, teṣā śītavīryatvāt | atīsāre arjadīnāmayogikatvāttānyeva tiktadravyāṇyāha- haridrātiviṣāpāṭhetyādi | haridrādibhi pittapācanā kāthā ślokārdhanirdiṣṭā syuriti samandha || 60-62 ||

174.65

aparān yogān siddhatamān sāmapittapācanārthamāhamustamityādi | bhūnimbaṃ kirātaṃ, sarasāñjanaṃ rasāñjanasahitam | dārvā dāruharidrā, vilvaṃ vilvaphalam | mṛṇāla padmānanālaṃ, candanaṃ raktacandanaṃ, rodhraṃ śāvara, nāgara śuṇṭhī | ghanaṃ mustam | abhihitā yogā 'ślokārdhena' iti śeṣa | pūrvebhyo viṃśatiyogebhyo haridrātiviṣelādiyogāstathā mustaṃ kuṭajabījānītyādayo yogā siddhatamā, ata pṛthak paṭhitā | vātakaphotthayoratīsārayo pācanena vātakakapākāt pittānubandha syādatastatsaśamanārtha mustaṃ kuṭajabījānītyādayo yogā nirdiṣṭā iti kecidvyākhyānayanti | ata eva pakkātīsāracikitsita-
prakaraṇāt prāk paittāravvadhapakkātīsārasya cikitsā terabhihitā || 63-65 ||

174.66

ata paramparaṃ siddhatamaṃ yogamāha--bilvetyādi | vilvaṃ vilvaphalaṃ komalaṃ, śakrayavā indrayavā, ambhodo mustā, ativiṣākṛta iti kṛtagrahaṇaṃ śītakaṣāyādinivṛttyartham | ayaṃ yogaścirapravṛtte'pi sāme saśoṇite dṛśyate |

174.67

madhukotpalavilvābdetyādi | madhuka yaṣṭimadhu, utpalaṃ nīlotpalam | abdaṃ mustaṃ, hrīveraṃ bālakaṃ, madhukādidravyai kṛta kvātha suśīto madhuyuta pittātīsāranāśano bhavatīti sambandha |

174.68

pakkātīsārasya saraṇe ki kāryamityāha—yadā pakko'pyatīsāra ityādi | grahaṇyā mārdavādabhristambhāt | sastambhanaṃ saṅgrahaṇam |

174.71

tāneva stambhanayogānāha—samaṅgā dhātakīpuṣpamityādi | samaṅgā lajālukā, anye varāhakrāntāmāhu | śātmalīveṣṭaka śālmalīniryāsiṃka, anye veṣṭakaṃ vṛntamāhu, vṛkṣa kuṭaja | āmrāsthima vyamāmraphalamajjā | śṛṅgavera śuṇṭhī, dīrghavṛntatvak araḷutvak, anye śyonākatvagityāhu | catvāra ete yogā ślokārthoktā | anye tu-'samaṅgādhātakipuṣpamañjiṣṭhārodhramustakam | śātmalīveṣṭakaṃ vā'pi vidadhyādyogamuttamam' ityekenaiva śālmalīveṣṭakenāpara pañcamaṃ yogaṃ manyante, tata eva ca 'ete hi pañcayogā syu pakkātīsāranāśanā ' iti paṭhanti | sarve'pi pakkātīsāranāśanā syu | anye tu pittātīsāranāśanā iti vyākhyānayanti | kathamete yogā upayojyā ityāhauktā ityādi | ye yogā samaṅgādikā uktāste sakṣaudrāstaṇḍulāmbunā upayojyā ityartha || 69-71 ||

174.72

maustaṃ kaṣāyamekamityādi | kapāyamekaṃ veti kathametaducyate madhupānīyayorapi vidyamānatvāt 1 naivaṃ, tayo saskāratvenāpradhānatvāt | aya yoga pakvapittaraktātīsāre viśepeṇa boddhavya , sāmānye pakkātīsāre kecinmanyante, tathā coktaṃ 'pakkātīsāriṇe deyo mustākvātha samākṣika ' iti | rodhrāmbaṣṭhādipriyaṅgavādīn gaṇānevamiti kāthān kṛtvā madhuprakṣepeṇa sahopayojayedityarthaḥ |

174.73

padmā samaṅgāmityādi | padmā bhārgī, samaṅgā lajjālukā, vilvajambūśalāṭu ceti vilvaphalaṃ komalaṃ, jambūphalaṃ ca komalam | agadaṅkaramatīsāraharamityartha |
ato grahaṇīrogasya pūrvarūpamāha—tasyotpattāvityādi | tasya grahaṇīrogasya | vidāho'nne annaṃ bhuktaṃ vidahyatītyarthaḥ | sadanamaṅgasādaḥ, ālasyamanutsāhaḥ, tṛṭ pipāsā, klamo vinā'pi vyāyāmaṃ śramaḥ | karṇakṣveḍo'nekavidhahuṅkārādigavvaḍaśravaṇam | ‘vidāho'nne’ ityanye ‘vidāho'nta’ iti paṭhanti, anta koṣṭhe'nnaṃ vidāhamāpādayatīti vyākhyānayanti ca |
173||

174.74

kacchūrāmūlakatkaṃ vetyādi | kacchurā kaṅkatikā, tanmūlakalkamudumbaraphalopamaṃ karṣapramāṇa sakṣaudra taṇḍulāmbunā picediti sambadhyate | payasyā candanamityādi | payasyā arkapuṣpī, anye dugdhikāmāhu, kṣīrakākolī mapare, candanaṃ raktacandanaṃ, padmā bhārgī, sitā śarkarā, abjakeśara padmakaiśaram | saśoṇitamiti pittātīsārameva natu raktātīsāra, taccikitsāyā vakṣyamāṇatvāt | 'pakkātīsāra yogo'ya' ityatrānye 'pittātīsāra yogo'yaṃ' iti paṭhanti | pīta iti kathitakaṣāyavidhinaityartha |
--

174.75

idānī ghṛtapānārhamatīsāriṇamāha—nirāmarūpamityādi | pakkātīsāraprastāve nirāmarūpamiti prāptamatastadabhidhānamatiśayena nirāmarūpaprāpaṇārtham | avekṣyāgniṃ 'dīptaṃ' iti śeṣa | sakṣāra yavākṣarasahitaṃ, svarjikākṣārasahitamityanye | nirāmarūpamityādārabhya vātacikitsitaṃ ślakṣṇānyathā'sabhūterityanye vadanti |

174.76

174.78

dārvāvitvakaṇādrākṣetyādi | dārvāṃ dāruharidrā, kaṇā pippalī | atīsāra vātapittakaphātmakaṃ vyastaiḥ samastaiśca doṣairārabdham |
—

174.79

payo ghṛtamityādi | kṣīraghṛtamadhūni samāṃśāni śarkārarājamodārallayaṣṭīmadhukaiścūrṇitairavacūrṇya śalairabhidrutaḥ pivediti savandhaḥ |
-

174.80

puṭapākasya viṣayamāha- avedanaṃ susapakamityādi | nānāvarṇamityanena sānnipātiko'tīsāra puṭapākasya viṣaya iti darśitam |
-

174.83

puṭapākavidhimāha-tvakpiṇḍamityādi | dīrghavṛntasya aralukasya | avakūlayet pacet | udarāmayo'trātīsāra | aralukasya tvacaṃ padmakesara ca samabhāgaṃ gṛhītvā sapiṣṭvā tatpiṇḍaṃ padmakāśmarīpatrapuṭake nikṣipya sūtreṇāveṣṭya mṛttikayā nirdhūmakhadirāṅgāreṣu tāvat paced yāvadvāhye raktavarṇatā bhavati, tato'ṅgārebhya ākṛṣya tatpiṇḍa niṣpīḍya svarasa gṛhītvā śītībhūtaṃ ca karṣapramitamadhusahitamatīsāre kvāthamātrayā pāyayet | anena vidhinā sarvapuṭapākakalpanā | ye ca sukṛtamiti kuśaveṣṭitamiti vyākhyānayanti, tanmate 'sūtreṇāveṣṭya' iti pāṭho nāsti | jīvantīmeṣaśṛṅgyādiṣvevamityādi | jīvantī uttarāpathe mahākandā karkoṭikāsadṛśapatrā, lāṭaviṣaye tu mūlinī mahāpratānā | ādiśabdāt pāṭhāśaṭīprabhṛtīnā grahaṇam | evamiti yathā aralutvakpuṭapākavidhirevamatrāpītyartha | anye tveva paṭhanti-'jīvantīmeṣaśṛṅgeṣu caiva vṛnteṣu kārayet' iti || 81-83 ||-

174.85

tittiriṃ luñcitamityādi | tittiri kṛṣṇatittiriṃ, ni kṛṣyāntramityupalakṣaṇa, tena tuṇḍapādavarjitamiti ca labhyate | pūrvavaccāvakūlayediti kṛṣṇatittiri pādatuṇḍāgravarjitaṃ kṛtvā nyagrodhādivatkalkakatkena koṣṭhaṃ pūrayitvā kāśmarīpadmapatrapuṭake nikṣipya kuśairāraveṣṭya mṛttikayā liptyā khadirāṅgāreṣu pacet, svarasapramāṇaṃ madhuśarkarāprakṣepapramāṇaṃ pūrvavaditi | śrībrahmadevastu vyākhyānayati-nyagrodhādītyādiśabdāt plāśanandīvṛkṣādīnā grahaṇaṃ, kuta ? teṣā saṃgrāhakatvāt, natu sāmastyena nyagrodhādigaṇasya, kuta' ? stambhakatvāt, tathācoktaṃ- 'sagrāhi stambhanādvignaṃ yathā tadabhidadhmahe | āgneyaguṇabhūyiṣṭhaṃ toyāṃśaṃ pariśoṣayet || saṃgṛhṇāti malaṃ tatsyādgrāhi śuṇṭhyādayo yathā| samīraguṇabhūyiṣṭhaṃ śītatvādadyannabhasvata || vidhāya vṛddhiṃ stambhāti stambhanaṃ tadyathā vaṭa" iti | ayaṃ ca vātapittātīsāre kartavya |
84 |
-

174.87

lodhracandanayaṣṭyāhvatyādi | lodhrādinīlotpalāntānaralutvaksahitān taṇḍulodakasapiṣṭān pūrvavatkūlitān puṭapākavidhinā pakvān, asmāt piṣṭasvinnarodhādikalkāt rasa gṛhītvā śītaṃ madhuyutaṃ pāyayediti sabandhaḥ |
-

174.88

evaṃ prarohairityādi | evaṃ pūrvoktaprakāreṇa, vaṭādīnā prarohai śākhāvobhāgāni sṛptajaṭābhirityartha | ādiśabdāt plakṣagardabhāṇḍādiprarohāṇā grahaṇam | vidhānavat yathāyogamavasthāpekṣamityartha | jāṅgalopahitāniti atra jāṅgalaśabdena lāvakakapiñjalādīnā grahaṇaṃ, laghutvāt | vaṭāyavarohajāṅgalamāsapuṭapākakalpanā pūrvavat |
-

174.90

bahuśleṣma saraktamityādi | phāṇitamiva phāṇitaṃ, styānamadhvākṛti | ojasā śaktyā ātmaprabhāveṇa | atra kalpanāvṛhatphalaśuklakusumasnigdhapatrasya punnāmadheyasya kuṭajasya valkaṃ gṛhītvā ṣoḍaśaguṇe aṣṭaguṇe caturguṇe vā jale kvāthayitvā ardhāvaśiṣṭaṃ kvāthamādāya vastragālitaṃ kṛtvā punastāvat pacet yāvat pakvaphāṇitākṛti. syāt, tatastanmadhye'mbaṣṭhādimadhupippalyādicūrṇaṃ caturṇāṃ nikṣipya avatāryamiti | anye tu kuṭajatvaksvarasa gṛhītvā tāvat kvāthayedyāvat phāṇitākṛtirbhavatīti vyākhyānayanti |

174.91

pṛśniparṇyālādi | vilvaṃ vilvaphalaṃ komalaṃ, utpalaṃ nīlotpalaṃ, sanāgaraṃ saśuṇṭhīkaiḥ | udarāmayī atīsārī | peyārtha kvāthakalpanā pūrvavat |

174.92

araḷutvagilādi | dāḍimāṅkarān dāḍimakomalapatrāṇi | araḷutvagādīn piṣṭvā dadhani nikṣipya yavāgūṃ sādhayedityartha | atra piṣṭveti yaduktaṃ tadaraḷutvagādikvāthena yavāgūsādhananiṣedhārtham | sādhayeddvāmiti yathā nātisāndrā bhavatītyartha | eṣā yavāgū | pakkātisāraprastāvāt pakvābhidhānasya prāptasya punargahaṇena eṣā yavāgū pakkātīsāre atiśayena hiteti jñāpayati |
-

174.94

rasāñjanamityādi | ete yogā | saśūla raktajaṃ 'atīsāra' iti śeṣa | anye tu 'hanti yogo'yaṃ madhusayutaḥ' iti paṭhitvā eka eva yogo'yamiti manyante |

174.95

174.96

badaryarjunetyādi | arjuna kakubha, vadaryādīnā tvaca śarkarākṣaudrayutā pītā udarāmayamatīsāra ghnantītyartha |
-

174.97

etaireva yavāgūśvetyādi | etaireva vadaryādibhi | ṣaḍā dāḍimagorasādinā ghanapallavaphalādibhi kṛtā | 'rasāñjana sātiviṣa' ityādikaṃ 'dravyeṣveteṣu buddhimān' ityantaṃ raktātīsāracikitsitaṃ kārtikācāryo na paṭhati, raktātīsārasyānaṅgīkṛtatvāt, pittātīsārāvasthāyā ca yo raktātīsārasya cikitsā 'pittātisārī yo martya' ityādinā vakṣyamāṇā'sti, śrījejjaṭācāryeṇepa pāṭho vimṛśyaiva sarvo'pi paṭhitastanmatānusāriṇā śrībrahmadevenāpi |
-

174.98

kṛtaṃ śālmalibṛnteṣu kaṣāyamityādi | kaṣāyaṃ himasaṃjñitamiti śītakaṣāyamityartha, natu kathitaṃ, himaśabdopādānāt | śītakaṣāyavidhimāha- dravyacūrṇamupādāya ahorātraṃ turaye jale sthāpayet, tato mṛdita vastrapūtaṃ palacatuṣṭayapramāṇaṃ madhu yaṣṭīmadhu ca karṣapramāṇaṃ prakṣipya peyamityartha |
-

174.102

cūrṇādīnabhidhāya kṣīrapānasya viṣayamāha- vivaddhavātavi ṭa śūlaparīta ityādi | vibaddha avaruddho vāto viṭ ca yasya sa, tathā śūlaparīta, tathā pravāhikāyukta, tathā raktapittānvita iti viṣayacatuṣṭayamasya kṣīrasya | paya pivedvi tyuktaṃ tat kīdṛśaṃ peyamityāha- apā bhāgairityādi, apā bhāgaistripupādanāt kevalajalena kṣīrasādhanamatroktam| doṣaśeṣahāritvaṃ kṣīrasya prabhāvāt | tat kṣīram | hi yasmādayai | snehavireko'tra virecanīyadravyasaskṛtena snehena svabhāvena virecanasnehena vā | vastaya picchilāśca ye vastayo bastivikāroktavakṣyamāṇāśca | picchilā araḷuśālmalīprabhṛtayaḥ, teṣā svarase siddhaṃ ghṛta vastau hitamityartha || 99-102 ||

174.103

avasthāvaśena cikitsitamāha - śakṛtetyādi | śakṛtā purīṣeṇa sasṛṣṭaṃ, saruk saśūlaṃ, saparikartika bastigudameheṣu parikṛntannamiva vātavedanā parikartikā tatsahita ityartha | kṣīriśuṅgā vaṭāśvatthādīnā nūtanapatrāṅkurā | ghṛtapākapramāṇa snehādhyāyokta, kṣaudraśarkarāprakṣepa pratyekaṃ karṣapramāṇa |
-

174.105

tasyāmevāvasthāyāmaparamapi ghṛtamāha- dārvātvagityādi | dārvātvak dāruharidrātvak | anye dārvā dāruharidrā, tvak tvacamāhu | bhadrarohiṇī kaṭukā | dārvātvagādibhirbhadrarohiṇīparyantai lehacaturthāṃśairudakacaturguṇaṃ ghṛtaṃ pakvaṃ peyāyavāgūprabhṛtibhiryuktaṃ pītaṃ tridoṣamapyatīsāraṃ hantīti sabandha |

174.106

prāgāmāvasthāyā vamanamabhidhāyedānīṃ pakvāvasthāyāmapi vamanamāha—gaurave vamanamityādi | gaurave jaṭharagaurave, raktapittavaditi yathā raktapitte'vogate vamanaṃ tathā atīsāre'pi gauravādiyukte yasya puruṣasya pravala kapho bhavet, mārutāt vibandhve ca sati vamanaṃ pathyamiti saṃvandha | nanu vamanaṃ kathamatīsāraghnam ? ucyate-dravaleṣmaṇa kṣayādviparītamārgacikitsāprabhāvādvā |

174.107

174.108

anuvāsanasyāparaṃ viṣayamāha—pravāhaṇe ityādi | gudabhraṃśe gudani saraṇe, madhurai kākolyādibhi, āmlairvījapūrakakapitthacukrikāvṛkṣāmlakāśikādibhi |

174.109

gudapāka ityādi | yasyātīsāriṇa, ahitāśinaḥ apathyabhojina | tanna gudapāke pittaharā sekā kṣīrekṣurasaśarkarāedakamadhurauṣadhakapāyai. kṛtā, tatsiddhā pittaharai siddhā anuvāsanā snehā | yadyapi gudapāka pittenaiva syāttathā'pi 'gude pakke gatoṣmāṇamatīsārakiṇa tyajet' iti yo gudapāko'bhihitastatparihārārthamahitāśitvena prakupitapittajanitagudapākacikitsārthaṃ ca 'gudapākastu pittena' ityuktam |

174.110

174.111

picchāvasterviṣayamāha—alpalpamityādi | bahuśo vahūna vārān, saruk savedanaṃ, ya upaveśyate atisāryate, tasya tadā picchāvastirhita iti savandha | picchāvastiḥ picchiladravyaiḥ kṛta, saca vaṭadyairāvatīśeluśālmalītyādinā nirūhaṇamokta, jejjaṭācāryastu 'atraivādhyāye vakṣyamāṇānā kapitthaśālmalīpañjītyādidravyāṇā kalkapiṇḍaṃ puṭapākavidhinā gagoṇa niṣpīḍya rasamāpīya tena rasena sakṣīreṇa picchāvasti-
rdeya, athavā kapitthādidravyakalkaṃ kṣīreṇāloḍhya picchāvastirdeyaḥ' iti manyate |

174.112

dīrghakālātisāriṇā gudadaurbalye cikitsitamāha—prāyeṇa gudadaurbalyamityādi | tailāvacāraṇaṃ picusekānuvāsanai ; sadāhe gudadaurbalye punarvṛtamavacāraṇīyam |

174.113

174.114

peyādyupayogadravyāṇyāha—śālaparṇītyādi | eṣa śālaparṇryādi | āhārasaṃyoge peyādisaṃskāre, saṃskāraśca śālaparṇyādidravyapalacatuṣṭayaṃ jalāḍhake sādhayitvā ardhaśṛtena tena peyādi sādhanīyaṃ, vṛddhavaidyāstu bahudravyasādhitamapyuvaṃsaṃskṛtāhārasyānucikaratvādrāḍhake'mbhasi palamātraṃ dravyaṃ sādhayanti | bhaktādisādhane dravapramāṇaṃ tantrāntarājjñeyaṃ, tathāhi—"bhakte padmaguṇe toye yavāgūṃ ṣaḍguṇe pacet | caturdaśaguṇe peyā vilepī ca caturguṇe"-iti | eṣa śālaparṇyādidarśāittvena prasiddha |
-

174.115

tilakalka ityādi | maudgo mudgasya kalka |

174.116

idānīṃ pittātīsārasyaivāvasthāviśeṣaṃ raktātīsāramāhapittātisārī yo martya ityādi | pittalānyeveti annapānādīni | dāruṇa kaṣṭasādhyam |
-

174.118

pittātīsārasyaivāvasthāntaramabhidhāya cikitsitamāhayo raktamityādi | sa pittātīsārayukta' puruṣa | vaṭādīnā nyagrodhādīnā, atra nyagrovādipallavānā palārdha, kṣīrapalacatuṣṭayaṃ, caturguṇaṃ jala ca dattvā sādhayitvā kṣīrāvaśeṣaṃ grāhyaṃ, tacca ghṛtakarṣakayutaṃ madhyāhni pibet | abhimathya viloḍhya | takṣīraṃ tadutpannaṃ navanītaṃ ca śarkarāmadhuyutaṃ lihyādityarthaḥ | anye tu ghaṭādipallavaśataṃ kṣīra madhughṛtaśarkarādiyuktaṃ pivediti manyante, tata eva ca navanītaṃ kevalaṃ lihyāt, tattaskaraṃ pivediti vadanti |
-

174.119

174.120

madhukaṃ śarkarā lodhramityādi | payasyā arkapuṣpī |
-

174.121

mañjiṣṭhāṃ sārivāmityādi | padmaka prasiddha, kumudaṃ śvetaṃ, utpala nīlaṃ, padmā bhārgī | mañjiṣṭhādīni kalkīkṛtāni cūrṇitāni vā chāgadugdhena pivedityartha |
-

174.124

śarkarotpalalodhrāṇītyādi | samaṅgā varāhakrāntā | tilāḥ kṛṣṇā kṛṣṇatilā, sayaṣṭyāhvā yaṣṭīmadhusahitā | mocarasa śālmalīniryāsa | kacchurā kaṅkatikā | sarakte purīṣe 'sravati' iti śeṣa | śarkeretyādicatvāro yogā ślokārdhikā madhusahitā rārakte purīṣe chāgadugdhena peyā ityarthaḥ ||122-124||

174.125

sarakte adrave ca purīṣe sarati cikitsitamabhidhāya saraktadravātīsāriṇaścikitsitamāha-drave sarakte ityādi | drave dravamale, 'udakaghātau' ityanye | phāṇita kākavī, sakṣaudratailaṃ madhutailasahitaṃ, prāgeveti bhojanāt pūrvaṃ hitam | 'āśu hitam' ityatra 'hitakaram' ityanye paṭhanti |

174.126

kośakāramityādi | kośakāra ikṣubhedaḥ | atra vidhi - nistvaca kośakārasya sūkṣmakhaṇḍaṃ ghṛte bhṛṣṭvā peṣayitvā lājaśarkarācūrṇamiśraṃ madhunā lihan raktapittottha saśūlamudarāmayamatīsāra hantītyartha |

174.127

bilvamadhyamityādi | avasthāvaśena pittādraktādvā utthitaṃ, natu raktapittābhyāmevotthitaṃ, evaṃ satyatīsārāṇā saptatvaṃ syāt |

174.128

atra sāṃgrāhikāniti sāmānyoktāvapi pittātisāroktāniti pratyevantavya, aupayikatvāt | nanu nyagrodhādiṣu puṭapākā darśitā, tatkathaṃ punarabhidhīyante ? ucyate-nyagrodhādiṣu kuryācceti yatheritān puṭakān kuryāditi yojanāt |
gudapāke cetyādi | ye uktā sekādayaste pittaraktotthite'tīsāre hitā ||-
avasthāvaśena puna picchābastimāha-rujāyāmityādi |

174.131

idānīmavasthāpekṣamatīsāre virecanamāha-saktaviṅityādi | saktaviṭ vibaddhapurīṣaḥ | doṣavahulamiti doṣaśabdo'tra purīṣavacana, tena purīpavahulamityarthaḥ | tamatīsāriṇaṃ viḍaṅgādikaṣāyairvirecayedityarthaḥ | athavetyādi | eraṇḍamūlasiddhena kevalena kṣīreṇa virecayediti sabandha | virecitasya kiṃ kāryamityāha-yavāgūrityādi | vātaghnairdīpanairiti śāliparṇyādibhi | nanu, stoka stoka vibaddhamityādāmasamyakpravartamāne purīṣe virecanamuktam, atrātipravartamāne kathaṃ vireka ? ucyate-atrātīsārātipravartakasya prakupitapittasya virecanena nirākaraṇādityadoṣa |

174.132

ato'tīsārasyaivāvasthāntarānvitasya ni sārakasajñakasya lakṣaṇa cikitsitaṃ cāha- dīptāgnirniṣpurīṣo ya ityādi | niṣpurīṣa kṣīṇavarcā, phenila śakṛt phenavat purīpamityartha | phāṇitaṃ kākavī, tailaṃ tilatailaṃ, payo dugdhaṃ, phāṇitāmityādikaṃ ghṛtāntamekīkṛtya pivedityarthaḥ |
atraiva dvitīyaṃ yogamāha-svinnānītyādi ||-
tṛtīyayogamāha-svinnānītyādi | svinnāni 'vadarāṇi'
iti śeṣa | piṣṭavaditi piṣṭasvedanavidhinetyartha | samaṃ citvaśalāṭubhi vālavilvaphalai sahetyartha | etena vilvaśalāṭubhi saha badarāṇi piṣṭasvedanavidhinā svinnāni śītībhūtāni guḍatailābhyāmaśrīyādityartha | anye tvanyathā paṭhanti-‘susvinnān piṣṭavadvā'pi māṣān vilvaśalāṭubhi' iti | māṣāniti kṣīṇapurīṣasya purīṣajananārthaṃ māṣopadeśa |
caturthaṃ yogamāha-dadhnopayujyetyādi | kulmāṣān āstarasvinnān yavapiṣṭamayān | śvetā surā paiṣṭīm | kulmāṣān dadhnā sahopayujya paiṣṭī surā pivedityartha ||-

174.134

pañcamaṃ yogamāha-śaśamāsamityādi | samaṅgā lajjālukā, dadhisayutaṃ kalkaṃ śaṃśarudhireṇaiva prāśrīyānmalasakṣaye iti | anye 'samaṅgā' ityatra 'samāśaṃ' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-śaśamāsarudhireṇa samāśaṃ tulyaṃ kṛtvā saghṛtaṃ sadadhi vipācya khādedityartha | seveta mṛdvannamiti mṛdvannamatra purīṣajanaka māṣādikaṃ saskṛtam | śakṛta kṣaye purīṣakṣaye |
-

174.135

varca kṣaye yūṣaprayogamāha-saskṛta ityādi | yamake ghṛtataile, raso'tra kvātha, māṣādiyūṣo ghṛtatailasaskṛto dadhidāḍimābhyā saha sādhitaśca kṣīṇapurīṣasya bhojanārthaṃ pradātavya ityartha |
-

174.136

kṣīṇavarcasaḥ apara yogamāha-viḍamityādi | viḍaṃ lavaṇabheda, dadhna saro dadhna uparitano bhāga | yamake ghṛtataile |
-

174.137

viśiṣṭāvasthāhitamaṣṭamayogamāha-saśūlamityādi | dīpanaiścitrakādibhi, sagrā hakairadhātakīvilvaśalāṭuprabhṛtibhi | ya kṣīṇapurīṣo dīptāgniratisāryate sa citrakādighātakyādidravyacūrṇayuktamapakvameva sarpi pibedityartha. |

174.138

idānīṃ pravāhikāsannamatīsārabhedamāha-vāyurityādi | nicitaṃ sacayaprāptaṃ, valāsa śleṣmāṇaṃ, nudati prerayati, adhastād gudamārge, pravāhamāṇasya preryamāṇasya, muhurvāraṃvāra, malāktamipatpurīṣamiśra, 'śleṣmāṇaṃ' iti śepa, etenaitaduktaṃ bhavati-yatra roge vātapreritaṃ kaphaṃ puruṣa prerayati, tā pravāhikā kaphaṃ pravāhamāṇasya preryamāṇasya tajjñā pravadantīti saṃvandha | valāsamityupalakṣaṇaṃ, tena pittaṃ raktaṃ vā nicitamiti jñeyam |

174.139

vātādibhedena pravāhikāmāha-pravāhikā vātakṛtetyādi | sneharūkṣaprabhavā iti sneharūkṣābhyā prabhaco yāsā tāstathā, etacca prāyikam | tā pravāhikā | tāsāmityādi | tāsā pravāhikāṇā, yadyapi vātādibhedena prāgeva pravāhikāṇā lakṣaṇamuktaṃ tathā'pyatīsāravadādiśecca liṅgamiyabhidhānamavikaliṅgajñāpanārtham | krama kriyākramam | āmavipakvatāmāmaṃtā vipakvatā cetyarthaḥ |
-

174.140

laṅghanādyupakramairyā pravāhikā na praśāmyati tā kathaṃ cikitsedityāha-na śāntimityādi | udīrṇā utkaṭā yā pravāhikā laṅghanaṃ pācanayogairvā śānti na yāti tā kṣīrādikaṃ hantīti saṃvandha |
-

174.142

picchāvastimāha-ārdra. kuśairityādi | vasti picchāvastim; asya pramāṇaṃ niruhoktavidhinoktaṃ jñātavyam | apramatta sāvadhāna. |
-

174.143

avasthāviśeṣe āsthāpanopadeśamāha—dvipañcamūlītyādi | dvipañcamūlīkathitena daśamūlīkathitena | āsthāpanaṃ nirūha | agryaṃ śreṣṭham | kṣīrapākakalpena daśamūlīsādhitena kṣīreṇa madhusahitenāsthāpanaṃ śreṣṭhamuktaṃ, pravāhamāṇasya śūle bhavatīti sambandha |
-
anuvāsanamāha—tailenetyādi | dvipañcamūlīsādhitakṣīrasiddhena tailenānuvāsanaṃ yuñjyādityarthaḥ, na punarapakvatailena, tasya vyāpatkaratvāt ||-

174.144

annasaṃskārārthaṃ pānārthaṃ ca tailamāha—vātaghnavarge ityādi | vātaghnavarge vidārigandhādau, lavaṇeṣu saindhavasauvarcalādiṣu, atra vidārigandhādikārthena saindhavādyāvāpena siddhaṃ tailamannasaṃskāre pāne ca hitamityartha | anye tu lavaṇeṣu cetyatra ‘madhureṣu’ iti paṭhanti, evamanyatra dṛṣṭatvāt |
lehaprayogamāha—lodhra viḍamityādi | kaṭutrikāḍhyamiti trikaṭupradhānaṃ spaṣṭatrikaṭakamityartha ||-

174.149

lodhrādikaṃ līḍhvā bhojanamāha—dadhnā sasāreṇetyādi | dadhnā sasāreṇa uparītanasnigdhabhāgasarākhyasahitena, samākṣikeṇa madhusahitena, evaṃvidhena dadhnā saha bhojanaṃ kurvītetyartha | niśvāraka pravāhikāmedaḥ purīpakśayāparaparyāya, tena pīḍitaḥ, anye tu niśvārakābhidhānena atisāra pravāhikā cocyate iti manyante, atroktayogānāmubhayahitatvāpādanārtham | nanvayamarthaṃ ‘tāsāmatīsāravadādiśecca’ ityanena prāpta punaratrābhidhānena kiṃ prayojanaṃ ? ucyate—atroktayogā pravāhikāyā viśeṣeṇa hitā iti jñāpanārtham | sutaptetyādi |—sutaptasuvarṇarūpyetaralohaprakṣepakvathitena kṣīreṇa, anye tvaghaṭitaṃ rūpyādikaṃ kupyamācakṣate, kecit kupyasthāne kūrpamiti paṭhanti vyākhyānayanti ca—kūrpo dākṣiṇāpathe pāṣāṇaviśeṣa śaṅkhamuṇḍākṛti rasāyanavādeṣu prayujyate | evaṃvidhena kṣīreṇa vā bhuñjīteti saṃbadhyate | vyoṣa trikaṭu | vidārigandhetyātrādiśabdo lupto jñeya, tena vidārigandhādigaṇo gṛhyate | trikaṭuvidārigandhādigaṇasiddhena kṣīreṇa śūlārdito niśvārakī hitāya bhojya iti saṃbandha | vātaghnetyādi |—vātaghnāni śālaparṇyādīni, bhadradārvādīnītyanye, sāṃgrāhikāṇi vilvapāṭhānnāṅgerīprabhṛtīni, dīpanīyāni citrakaśuṇṭhyādīni | ṣaḍā sadāḍimā gorasādānā ghanā | kṛtāsaṃskṛtā | matsyān sāṃgrāhikān rohitaśakulādīn | rasaṃ lāvādimāsarasam | āpnuyāt pibet, dhātūnāmanekārthatvāt | vātaghnāni śālaparṇīpṛśniparṇīvṛhatyādīni, tai siddhaṃ, badarādisaṃskṛtamityanye vyākhyānayanti | saghṛtaṃ satailamiti ghṛtatailena bhṛṣṭaṃ, vātaghnasiddhaṃ ghṛtatailamṛṣṭa māsarasamāpnuyāditi saṃbandha | eṇāvyajānāmityādi |—eṇa kṛṣṇasāra, avirbheḍa, ajā chāgī, vaṭapravālai vaṭakomalapallavai, piśitāni māṃsāni; eṇādīnā piśitāni vaṭapravālai saha siddhāni khādediti saṃbandha | medhyasyetyādi |—medhyo yajñastadahaha medhya tasya, etena medurasyetyuktaṃ, yajñe tasyārhatvāt | raktaṃ styānaṃ raktaṃ, ata eva khādedityupapannam | vastasya chāgasya | dadhneti dadhnā sahitamityartha | ‘medhyasya’ ityatrānye ‘medhyaṃ ca’ iti paṭhanti, tatra medhyamiti raktasya viśeṣaṇam, medhyasya vastasya raktaṃ ghṛtatailamṛṣṭaṃ dadhnā saskṛtaṃ khādediti saṃbandha | khādet pradehairrityādi | pākena ghanībhūtā rasā pradehā, tai | śikhī mayūra, kukkuṭa ityanye | pralepairityanye paṭhanti | (tatrāpi sa evārtha | śikhilāvajai pradehaiśca saha saṃskṛtaṃ tadraktaṃ khādediti saṃvadhīyāt, anye pradehairiti bhuñjītetyatra saṃbadhnanti |) yūṣai māṣādiyūṣai | māṣānityādi |—susiddhān sukhinnan, ghṛtamaṇḍastu ghṛtasya styānasya uparistho bhāgastena yuktān, maricopavaṃśān maricāvacūrṇitān, sukhinnān māpān ghṛtamaṇḍamiśrān maricāvacūrṇitān khādediti saṃbandha || 145-149 ||

174.150

āhāramupadiśya vastimāha- mahāruje ityādi | vastiṃ nirūham | madhukaṃ yaṣṭīmadhu, utpalaṃ nīlotpalam | madhukanīlotpalasādhitena kvāthena kṣīramadhughṛtonmiśritena vastiṃ bhiṣak pradāpayet, sa ca datta ran raktamityādikaṃ śamayediti sambandha | yadyapi pravāhikāyā prāgeva vastirabhihitastaittapsarjanetāvapi vastī abhidheyau bhavataḥ, tathā'pyatra viśiṣṭāvasthāyā niścārakasaṃjñāyā mahārujādyanubandhe viśiṣṭau vastī pratipāditau |
-

174.151

nirūhavastimabhidhāyānuvāsanamāha - madhurauṣadhasiddhamityādi | madhurauṣadhāni kākolyādīni tai. siddhaṃ, rujārto yo naro bhavettasya madhurauṣadhasiddhamanuvāsanaṃ rātrau dine vā hitamiti saṃbandha | yadyapi rātrāvanuvāsana niṣiddhaṃ tathā'pi nityaṃ śūlārte rūkṣadāhajvarasadbhāve sati rātrāvapi deyam |
-

174.153

pravāhikāroge'nuvāsanasāphalyamāha- yathetyādi | yāti upaśāntiṃ gacchatītyartha |
152 |
pravāhikāroge dīpanīyauṣadhamāha-pāṭhājamodetyādi | sukhāmbu īṣaduṣṇāmbu | pāṭhādaya pippal‍yantā samāstulyā piṣṭāḥ sukhāmbunā pītā roga pravāhikākhyaṃ śamayantīti saṃbandha ||-

174.154

medhyāṇḍasiddhamityādi | medhyāṇḍaṃ chāgalāṇḍaṃ, tatsiddhaṃ paya kṣīraṃ saghṛtaṃ pravāhikā śamayedityatrāpi saṃbadhyate | kṣīrapākavidhiḥ prāguktaḥ |
śuṇṭhīmityādi | kṣavaka chikkākara phaṇijjakākāro loke 'chiṃkinī' iti prasiddha | atra vidhi.-śuṇṭhīkṣavakakalka saghṛtatailamavalehavidhinā vipācya līdvā āmaya pravāhikākhyamāśu hanyāditi saṃbandha. ||-

174.155

gajāśanetyādi | gajāśanā śallakī, kumbhikā pānīyakumbhikā, rasai kvāthai, kṛtā saṃskṛtā | bilvānvitā vilva-
garbhānvitā | śallakyādikvāthairvilvagarbhānvitā tailaghṛte saṃskṛtā dadhni siddhā yavāgū pathyatameti saṃbandha |
-
pravāhikāyā kṣīrapānasya pathyatamatvamāha- dhāroṣṇadugdhasyetyādi | tatheti pathyatamamityarthaḥ ||-

174.157

174.158

ekāntahitatvārthaṃ yavāgvā guṇakīrtanamāha-tṛṣṇāpanayanītyādi | tṛṣṇāpanayanī pipāsāharī | sarvadā sarvāsvavasthāsu, yato jvarātisārayoragnimānyaṃ bhavati, yavāgūścāgnidīptikarī, ata sarvadā hitā |

174.159

rogapratyanīkaṃ cikitsitamabhidhāya hetuviparītamāha-raukṣyādityādi | rūkṣājjāte 'atīsāre' iti śeṣa, snigdhā kriyā 'hitā' iti śeṣa | bhayaje atīsāre sāntvanāpūrvā śā(sā) maprayogapūrvā | śokaje putramitrakalatrādiviyogaje | viṣādisaṃbhūte'tīsāre ubhayaśarmadā viṣārśa kṛmihitā tajjanitātisāre hitā cetyartha, etena hetuvyādhipratyanīkā kriyoktā |
-

174.160

atīsāropadravacikitsitamāha-chardītyādi | avirodhata iti 'mūlavyādhe ' iti śeṣaḥ |

174.161

nanvatīsāre trayāṇā doṣāṇā dvayorvā saṃyoge pūrvaṃ ko doṣa upacaryata ityāha-samavāye tu doṣāṇāmityādi | samavāyo'tra saṃyoga | doṣāṇāmiti trayāṇā dvayorvā | ki doṣāṇā saṃyoge sarvatrāpi pūrvaṃ pittamupacaraṇīyamityāha - jvare caivetyādi | sarvatrānyatra mārutamiti jvarātīsārau vihāyānyeṣu rogeṣu sarvatra vātamupācaredityartha. | yadyapi jvaracikitsite 'śamayet pittamevādau' ityādinā jvare doṣāṇā samavāye pūrvaṃ pittamupācarediti proktaṃ, tathā'pyatra jvare caiveti punarbruktaṃ tajjvare'tiśayena pūrva pittamupācarediti pratipādanā-

174.162

idānīmatīsāranivṛttilakṣaṇamāha—yasyoccāramityādi | uccāraṃ purīṣam | samyagiti pravṛttikṣaṅgārahitam | vāto'trādhovātaḥ | dīptāgneriti prathamāvasthāpekṣayā, tena atīsāre nivṛtte'pi mandāgneriti vakṣyamāṇaṃ na virudhyate | laghukoṣṭhasya udaragauravarahitasya | sthito nivṛtta | udarāmayo'tīsāra 162
avaśyaṃ vaktavyatvādasya vastuna eṣa pradeśa ityato'tra vyādhīnāṃ karmajādibhedena traividhyamāha—karmajā vyādhaya ityādi | tatra pathyeratānā saddvṛttaratānā śāstroktāhāravihārase vinā hemantaśiśire raktapittādyutpadyate, vasante vātavyādhyutpatti , prāvṛṣi śleṣmavyādhyutpattirityādayo nimittamantareṇa ye cotpadyante te karmajā, yān punarasātmyendriyārthasaṃyogaprajñāparādhapariṇāmalakṣaṇai mithyāhāravihārai śāstraviruddhairāsevyamānairdoṣāḥ kupitā vyādhīn janayanti te doṣajāḥ, ubhayahetujā karmadoṣajā ||—

174.163

teṣā madhye karmajānā taṃtra lakṣaṇamāha—karmajāsteṣvahetukā, teṣu karmajādiṣu triṣu karmajā ahetukā doṣāgantuheturahitāḥ | naśyantītyādi te karmajā, tu puna, akriyābhiracikitsābhi, kriyābhi prāyaścittajapahomopahārādirūpābhi | karmasaṃkṣaye vyādhijanakakarmakṣaye | ye vyādhayo'hetukā utpadyante akriyābhieśca karmakṣaye sati naśyanti te karmajā iti sabandha |
-

174.164

doṣajānā lakṣaṇamāha—śāmyantītyādi | ye doṣasakṣayahetubhi śāmyanti te doṣajā ityartha |

174.165

karmadoṣajānā lakṣaṇamāha—teṣāmityādi | teṣā karmādijānām | alpanidānā alpakāraṇā alpotpādakadoṣā | pratikaṣṭā iti pratiśabda itthambhūtārthaṃ; tenetthaṃbhūtā api ye kaṣṭā bhavanti, bahudoṣārabdhāśca ye mṛdavo bhavanti, te karmadoṣodbhavā vyādhaya iti sabandha |
karmadoṣodbhavānā cikitsitamāha—karmetyādi | teṣāmubhayajānām | karmadoṣakṣayakṛtā iti karmakṣayakṛtā yāgadānamantravalyupahāradevatā sādhanagurū pūjanādinā, doṣakṣayakṛtā lehasvedanavamanādinā | siddhi sāvanaṃ, vidhīyate kriyate ||—

174.166

prakṛtamidānīṃ prastūyate—tatrāgutpannādatīsārasyāpi grahaṇīrogasaṃbhavamāha—duṣyatītyādi | duṣyati vikṛtiṃ yāti | grahaṇī pittadharā kalā vahnyadhiṣṭhānatvena sajāte | janto. prāṇina , abhisadānahetubhi. agninirvāpaṇakāraṇai', etenātīsāraṃ vinā'pi grahaṇīrogasaṃbhava ukta |

174.168

utpannātīsārasya yathā grahaṇīrogotpattistathā darśayannāha— atīsāre ityādi | nivṛtte'pītyāpiśabdāda‌nivṛtte'pi | bhūyapunarapi | grahaṇīmiti ayamadhiṣṭhānam | tasmādityādi yasmāt punarduṣito vahnirgrahaṇayākhyamadhiṣṭhānaṃ dūṣayati tasmādatīsāre viriktavat parīhāra kārya iti sabandha | parīhārakālāvadhimāha—yāvadityādi |

174.169

atha keyaṃ grahaṇīyādūṣito vahnirdrūṣayatītyāha—ṣaṣṭhī pittadharetyādi | yā kalā parikīrtitā garbhabyākaraṇe śārīre proktā |

174.170

yathā'gnau dūṣite sati grahaṇī praduṣyati tathā darśayati— grahaṇyā ityādi | hi yasmādarthe, yasmādgrahaṇyā agnyādhiṣṭhānabhūtāyā balamagni sa, cāpyagnirgrahaṇī śrito grahaṇīmāśrita , tasmādagnau pradṛṣite grahaṇī saṃpraduṣyatīti |

174.172

kai praduṣyatītyāha—ekaśa ityādi | atyarthamucchritaiḥ atyantavṛddhai, ekaśo vātādibhi', sarvaśa. sarvairdoṣai, sā grahaṇī duṣṭā satī bhuktamannaṃ, bahuśo bahūn vārān, āmamapakvameva vimuñcati | ki sā duṣṭā satī āmameva paraṃ vimuñcatītyāha—pakva vetyādi | āyurvedavido'ṣṭāṅgajñāḥ|

174.175

pūrvarūpānantaraṃ rūpamāha—athetyādi | parvaruk sandhipīḍā, laulyaṃ sarvaraseṣu lolupatvam | udgiret vamet | śukte cukram | gandhaśabdo lohādibhi pratyekaṃ saṃbadhyate | praseko lālāsrāva | tamakaḥ śvāsaviśeṣaḥ, anye tu tamakaṃ mohamācakṣate | pīḍitaśabda prasekādibhi pratyekaṃ saṃbadhyate | atra pāṭhe ‘nirmīso vā kṛśa’ ityanye paṭhanti, tatra nirmāso'tyantakṣīṇamāsa, kṛśo'lpamāsa | atrārocakagabdopādānādevāruci prāptā punararucyabhidhānamasmin roge'ruceravaśyambhāvasūcanārtham |

174.176

ata ūrdhva vātādibhedena grahaṇīlakṣaṇānyāha—vātādityādi | pāyūrgudaṃ, hṛt hṛdayaṃ, pārśve dve, pāyvādimastakānte śūlādhikairvātādgrahaṇīrogo jñātavya iti, eva sarvatra saṃbandhanīyam | ebhireva pāyvādibhiḥ sadāhaiḥ pittādgrahaṇī, gurubhi pāyvādibhi kaphāt, trilakṣaṇairiti śūlādhikai sadāhairgurubhi pāyvādibhi, tribhyo doṣebhyaḥ, 'grahaṇī' iti śeṣa |

174.177

kimetaireva lakṣaṇairgrahaṇīrogo jñeyo'thavā'nyairapītyāha-doṣavarṇairityādi | doṣavarṇairiti kṛṣṇādabhinaṃkhe, tadvaditi kṛṣṇādivarṇairviḍādibhiśca 'grahaṇīrogo jñeya' iti śeṣa | hṛtpāṇḍūdarādirogāśaṅkī ca mānavo bhavati, 'pravardhamāne grahaṇīroge' iti vākyaśeṣaḥ |

174.179

ata ūrdhvaṃ grahaṇīrogacikitsitamāha— yathetyādi | doṣocchrayo doṣodrekaḥ | tasyeti grahaṇīrogiṇaḥ | tatra yathādoṣocchrayaṃ viśuddhasyeti vātodreke nirūheṇa, pittodreke virekeṇa, kaphodreke vamanena | yathākramamiti yathāsvaṃ śuddhiprakaraṇoktakrameṇetyartha | peyādimityādiśabdādvilepīyūṣamudgodanādikam | vitaret dadyāt | samyak yathoktam | dīpanīyopasambhṛtamiti pañcakolāgnipradīpanīyadravyayuktam | 'yathādoṣocchrayaṃ' ityatrānye 'yathādoṣavalaṃ' iti paṭhanti, tatra doṣabalānatikrameṇa viśuddhasyetyarthaḥ | tata ityādi tata iti peyādikramānantaram | pācanasaṃgrāhidīpanīyagaṇatrayamiti gaṇaśabdaḥ pratyeka saṃbadhyate, tena pācanadravyagaṇo haridrādi, saṃgrāhogaṇo'mbaṣṭhādi., dīpanīyagaṇa pippalyādi, etadgaṇatraya doṣakālasātmyādyapekṣayā surāriṣṭādibhistatkrāntai prātaḥ pibedityarthaḥ | takreṇa cetyādi saṃgrāhidīpanīyalaghutvāt "ekā śāntiranekasya" iti vacanāt | kriyādiknī kriyā'trāpi karaṇīyetyāha-krimītyādi | atreti grahaṇīroge | avacārayet prayojayet | nanu grahaṇīrogo vātādibhedena caturvidha prokta, tatkathaṃ cikitsita tathā noktaṃ? ucyate—yathādoṣocchrayamityatrāpyanuvartanīyam, tena krimyādiknī kriyā yathādoṣocchrayamavacārayediti na doṣa | hiṅgvādicūrṇādikaṃ grahaṇyāmapyatidiśannāha-cūrṇamityādi | hiṅgvādicūrṇaṃ mahāvātavyādhyuktaṃ, ghṛtaṃ vā plīhanāśanamiti ṣaṭpalādikaṃ, avacārayedityatrāpi saṃbadhyate || 178-180 ||-

174.181

cāṅgerīghṛtamāha-kalkenetyādi | magadhādeḥ pippalyāde | cāṅgerī amlapatrikā, tasyā svarasena snehacaturguṇena, pippalyādikalkena snehacaturthāgena, dadhnā ca caturguṇena, siddhaṃ ghṛtaṃ hitaṃ bhavedityartha |
idānī grahaṇīroge'śeṣasaṅgrahārthamāha-sarvathetyādi | sarvathā sarvaprakāreṇa | dīpanamagnidīpanam, yadagnidīpanaṃ tatsarva grahaṇīrogiṇā sarvathā hitamiti sabandha ||-
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā nibandhasaṃgrahākhyāyā suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatakāyacikitsāyāmatisārapratiṣedhādhyāyaścatvāriṃśattama |

Linked texts (1)

Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit