Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 85

Nibandhasaṅgraha 85

Language
Sanskrit

85.2

śārīrānantaraṃ cikitsāsthānamārabhyate | dvau vraṇāvadhikṛtya kṛtaṃ dvivraṇīyam | cikitsitaṃ vikārapratīkāraḥ |

85.3

kathaṃ dvau vraṇau bhavata ityāha-śārīra āgantuśca; atra kecit 'śārīrasamutthaśca, āgantuśca' iti paṭhanti, vyākhyānayanti caubhayatra cakārakaraṇamubhayośca vyākaraṇamubhayo parasparātrubandhasūcanā'rtham | abhighātaśabdaḥ puruṣādibhi pratyekaṃ sambandhanoyaḥ | paśavo gomahiṣādayaḥ, mṛgā eṇādayaḥ, pakṣiṇaḥ kākakaṅkagṛdhrādaya., vyālā vyāghrādayo duṣṭajīvāḥ, sarīsṛpāḥ kṛṣṇasarpādyo mīnamaka rau ca, prapatanaṃ prakarṣeṇa patana, prahāro laguḍādikṛtanaṃ, tīkṣṇauṣadhāni ciravilvacitrakādīni, śakalaṃ kāṣṭhādīnā khaṇḍaṃ, kapālaṃ ghaṭādīnā karparaṃ, cakramāyudhaviśeṣa svanāmakhyāta , iṣuvaṇi., paraśurāyudhaviśeṣa. kuṭhārākāra , śaktirāyudhaviśeṣastrimukhī, kunta prasiddha ; ādiśabdāt saṅgādaya. | vraṇasāmānyaṃ vraṇajātitvamityarthaḥ; tasmiṃstulye satyapi dvikāraṇotthānaprayojanasāmarthyād 'dvivraṇīya' ityucyate, dvikāraṇaṃ dvihetukaṃ yadutthānamutpatti', tasya prayojanaṃ śītakriyādi, tasya sāmarthyaṃ śakti', tasmād 'dvivraṇīya' ityucyate |

85.4

athāgantuvraṇasya karmaviśeṣaprayojanaṃ darśayannāha-sarpissnehityādi | tatkālameveti yatkālamevābhighātāt kṣatamutpadyate tasminneva kāle | kṣatoṣmaṇa iti ūṣmā prahārasaṅghaṭṭajanitastejaḥ | prasrutasya vistrutasya | vidhiviśeṣo vidhānabhedaḥ | hetupratyanīkaṃ karmībhidhāya vyādhipratyanīkaṃ darśayannāha - sandhānārthaṃ cetyādi | cakāraḥ kṣatoṣmaṇo nirvāpaṇārthaṃ tathā mārgāvarodhakuddhavātaraktaśamanārthaṃ ca | vakṣyamāṇaśārīravraṇotthānaprayojanaṃ manasi sapradhāryāha - etadvikāraṇotthānaprayojanamiti | uttarakālamiti saptāhādūrdhvamityarthaḥ, yataḥ sadyovraṇatvaṃ saptāheneva | doṣopaplavaviśeṣāditi doṣairanilādibhirupaplavo dūṣaṇaṃ tadbhedāt |

85.5

doṣopaplavaviśeṣaṃ darśayannāha - doṣetyādi | samāsataḥ saṅkṣepata , vātādīnā śoṇitacaturthānā pṛthaganyonyasaṃsargeṇa pañcadaśabhedāḥ; vistaraḥ punareṣā dhātumalasaṃsargajo'parisakhyeyaḥ | śuddhatvādityādi pañcadaśaprakāradoṣopaplavayuktatvāt pañcadaśaprakāro vraṇa , ṣoḍaśaśca śuddhaḥ sakaladoṣopaplavarahito vraṇa ityarthaḥ |

85.6

idānīṃ vraṇasya śuddhāśuddhabhedena lakṣaṇadvaividhyamāha - tasya lakṣaṇamityādi | tasya vraṇasyetyarthaḥ | sāmānyalakṣaṇaṃ vraṇasya kimityāha - tatra sāmānyaṃ rugiti | -ruk pīḍāmātramityarthaḥ | vraṇasya vyutpattimāha - 'vraṇa'gātravicūrṇane, ityevaṃ dhātuḥ gātravivarṇanamityasyārthaḥ | vraṇayatīti gātravaivarṇyaṃ karotītyarthaḥ | etenādoṣaliṅgādhiṣṭhito ropaṇacikitsāviṣaya. śuddha eva vraṇa uktaḥ | viśeṣalakṣaṇamāha - viśeṣalakṣaṇamityādi | ayamaśuddho vraṇa uktaḥ |

85.7

idānīṃ vātādivraṇalakṣaṇamāha—tatretyādi | caṭacaṭāyanaśīlaḥ caṭacaṭāyanasvabhāva | vaṭacaṭāyanādayo vedanāviśeṣā | sphuraṇaṃ puna punaścalanaṃ, āyāmaḥ saṅkucitāṅgadeśasya dīrdhīkaraṇamiva, toda' sūcībhiriva, bhedana lagvidāraṇamiva | kṣipraja śīghrajanmā | kiṃśūkodakābhoṣṇasrāvī kiṃśukasumanaḥprakṣālanasalilasadṛśoṣṇasravaṇaśīla ityarthaḥ | pratatacaṇḍakaṇḍūbahula viśālakaṇḍūyanaprāya', sthūloṣṭha viśālonnatavraṇavartmatyarthaḥ | stabdhasirāsnāyujālāvratata amṛdusirāsnāyusamūhena baddha ityarthaḥ |
pravāladalaniścayaprakāśa' pravālakhaṇḍasamūhasadṛśaḥ; pravālo vidruma', sa ca samudrajāto'tyantarakto vallīviśeṣaḥ | kṛṣṇasphoṭatyādi kṛṣṇasphoṭapiḍakāsamūhavyāta | turaṅgasthānagandhi' tīkṣṇakṣāragandhiḥ | dhūmāyanaśīla prakarṣeṇa dhūmodgamanamiva kartuṃ śīla' | todetyādi | tadvarṇasrāvī atrānuktapariśiṣṭena vātapittayorvarṇena srāveṇa ca yukta ityartha | kaṇḍūyanetyādi | sanistodo vyathāyukta | dāruṇa. kaṭhina. | rūkṣetyādi | supta iveti ajñātamānasparśa iva | atrānuktapariśiṣṭena tayorvātaśoṇitayorvarṇena srāveṇa ca yukta ityartha | ghṛtamaṇḍo ghṛtasyoparisyo'ccho bhāgo maṇḍa. | mīnadhāvanatoyagandhi' matsyaprakṣālanodakagandhi', visragandhirityarthaḥ | kaṇḍvityādi | cumacumāyamāna rājikāsarṣapalipta iva vedanā | nirdahanetyādi |-nirdahanaṃ bhasmasātkaraṇamiva, nirmathanaṃ manthānavilor̤anamiva | idānīṃ śuddhavraṇamāha—jihetyādi | atra jihvātalābhaśabdo mṛdusnigdhaślakṣṇaśabdai pratyekaṃ sambadhyate; ābhāśabdena varṇo kathyate | mṛdu' komala. | ślakṣṇo masṛṇa | suvyavasthita śobhanākṛti, etena nātyunnato nātinīcaḥ kintu sama iti bodhayati | itiśabda sūtranirdeśasamāptau |

85.8

tasyetyādi | eṣā madhye pratisāraṇaṃ na gaṇanīyaṃ, śuklakṛṣṇakarmaṇorevaṃkṣepatvāt; ato na saṃkhyātirekaḥ | kecidatra romasañjananalomāpaharaṇādīn sapnopakramān vihāya kaṣāyādīn sapta śodhanarūpān sapta ropaṇarūpāniti dvirūpān gaṇayitvā ṣaṣṭirupakramān pūrayanti | tatra kaṣāyādayo'vāntarabhedavivakṣayā caturdaśāpi sāmānyākāreṇa saptaiva, ata saptaiva gaṇanīyā, romasañjananādayaścāvaśyaṃ paṭhanīyā' | apara ca gayadāsaḥ pācanaṃ na paṭhati, jejjaṭastu lomāpaharaṇaṃ na paṭhati, tābhyā paramatra vivāda kṛtaḥ, sa ca vistarabhayānna likhita, tau ca yayā yuktyā ṣaṣṭiṃ pūrayataḥ sā'pi vistarabhayānna likhitā |

85.9

idānīmupakrameṣu madhye kaṣāyādīnāmubhayārthakāritvamāhateṣvityādi | teṣu apatarpaṇādiṣu madhye, aṣṭau chedanādayo dāraṇavarjyāḥ sīvanāntāḥ, śastrakṛtyāḥ śastreṇa kartuṃ śakyā upakramā aṣṭavidhaśastrakarmāye uktāḥ | śoṇitetyādi śoṇitāsthāpanaṃ caturvidhaṃ kaṣāyaśītakriyāpacanadahanabhedena, taduktaṃ śoṇitavarṇanīye | kṣāraḥ pānīyapratisāraṇīyabhedena dvividho'pyuktaḥ| jīrṇaśālyodanamityādinā vraṇitopāsanīyoktarāhāraścoktaḥ| rakṣāvidhānaṃ dvividha rakṣoghnaguggulvādinā dhūpanailaikṣmīguhyādyoṣadhidhāraṇena cetyetadubhayamagropaharaṇīye vraṇitopāsanīye ca, mantreṇa ca 'kṛtyānā pratiṣedhārtha' ityādinā'gropaharaṇīye | bandhavidhānaṃ vraṇālepanādhyāye | śoṇitāsthāpanādayaḥ sapta | snehetyādi anyatreti pañcakarmanirdeśe ityarthaḥ | snehādayo daśa | yadidāmi avaśiṣṭamupakramajātamurarita upakramasamūho'ṣṭāviṃśatisaṃkhyaḥ, evaṃ sarvamīlane ṣaṣṭiṣupakramā bhavanti |

85.10

idānīmapatarpaṇādīnyekādaśa vraṇakāraṇaśophaviṣayatvena viṣayabhedenāpi nirdiśannāha—ṣaḍvidha ityādi | apatarpaṇādaya ityatra bahuvrīheratadguṇasaṃvijñānatvāccheṣā ekādaśa grāhyāḥ | apatarpaṇamupakramamadhye prādhānyādgṛhyate | nanu, apatarpaṇādīnā śophaviṣayatvācchophasya ca vraṇādvinnatvena kathaṃ ṣaṣṭirupakramā bhavantītyāha—vraṇabhāvamityādi | āpannasya prāptasya, 'śophasya' iti śeṣaḥ | śeṣā ityādi ekādaśabhya upakramebhyo'nye śeṣā , te vraṇapratīkārabhūtā eva |

85.11

prathamamapatarpaṇaṃ nirdiśannāha—apatarpaṇamityādi | apatarpaṇamabhojana; natu yatkiṃcidevāpatarpaṇaṃ vamanādi, vamanādīnā pṛthagupādānāt | sarvaśophānāmiti pañcadaśānā, nāganto., doṣocchrāyopaśāntyarthamiti vacanāt | atra vātaje'pi śophe-
'patarpaṇaṃ vikārapratyanīkatvāt, athavā vāte'pi prāgāmatābhāvāt | taduktaṃ,—“vāte sāme'pi laṅghanaṃ”-iti | sāmānyaḥ sarvaśophahita. | pradhānatama āśurogaharatvāt |

85.12

apatarpaṇasyaiva phalaṃ viṣayaṃ kālāvadhiṃ ca darśayannāha—doṣetyādi | doṣocchrāyopaśāntiḥ phalaṃ, doṣānaddhatvaṃ viṣayaḥ, avekṣya doṣaṃ prāṇa ceti kālāvadhi. | doṣocchrāyo doṣotkaṭatvam | doṣānaddhasya doṣairāmairānaddhāśepasrotasaḥ | doṣāḥ kaphādayaḥ, tadguṣṭā dhātavo malāśca | dehina upacitaśarīrasyetyarthaḥ | doṣaṃ prāṇaṃ ceti yugapadeva laṅghanāvadhiḥ, prāṇaṃ cetyatra cakārādvayaḥprakṛtyādīni ceṣṭāni, avekṣya vivicya |

85.13

apatarpaṇasya niṣedhaviṣayaṃ nirdiśannāha—ūrdhvamārutetyādi | ūrdhvamārutāḥ śvāsakāsā dirogiṇaḥ, anye tūrdhvamārutaṃ rogāntaramāhuḥ | tathathā,-"bhukte'bhukte tathā supte yasyodgāro bhṛśaṃ bhavet | ūrdhvavātaṃ tu taṃ vidyādudānavyānasambhavam"-iti | apare tu taddhi mārutetyādi paṭhanti | māruto'tra mārutakṛtākṣepakādirāmayaḥ | kṣudhāmukṣā | mukhaśoṣo nirāmavātapittakṛtaḥ | 'śramānvite.' ityatra kecit 'śramānvitai ' iti paṭhanti; śramo nirāmavātapittakṛtaḥ; sāmavātapittakṛtamārgāvaraṇajau tu tāvapi laṅghyāveva | garbhiṇyādiṣvanātyayike vyādhau laṅghanapratiṣedhaḥ |

85.14

ālepanaviṣayaṃ darśayannāha—śopheṣvityādi | utthitamātreṣu jātamātreṣu | yathāsvairiti vātādiśophe mātuluṅgādidūrvvādvyajaṃgandhādibhirātmoyairityarthaḥ | yathoktairiti kecitpaṭhanti; tatrāpiṃ sa evārtha. | pratyekaśyena ekaikena |

85.16

dṛṣṭāntadarśanenālepasya phalamāha—yathetyādi | evamālepanaṃ ruja iti ālepanaṃ śophasya rujo vedanāḥ śamayatītyarthaḥ | na kevalamālepa śophasya rujāpahaḥ; kitu prahlādanādīnyapi karotītyāha—prahlādana ityādi | prahlādane sukhakaraṇe, rujāpanayanāt | śodhane vraṇasya doṣaprakoprasphoṭanāt | utsādne nimna-
vraṇasyonnatikaraṇe | ropaṇe ceti cakārādavasādanasavarṇakaraṇādīni samuccīyante | tadarthakṛt prahlādanādiprayojanakārī | asya prayogaḥ punarālepādhyāye, dravyāṇi tu miśrakādiṣu |

85.18

pariṣekasya phalaṃ prayogaṃ ca darśayannāha-vātetyādi | vātaśophādirviṣayaḥ, vedanopaśama phalaṃ, sarpirityādi prayoga | dhānyāmlaṃ kāñjikaṃ, vātaharauṣadhāni bhadrādauvādīni; śarkarāmiśramudaka śarkarodakaṃ, madhurauṣadhāni kākolyādīni, kṣīravṛkṣā vaṭādaya, kṣārodakamiti kṣāra gālayitvā yadudaka gṛhyate tatkṣārodakaṃ, kaphaghnāni kāleyakāguruprabhṛtīni |

85.20

abhyaṅgasya phala prayogaṃ ca darśayannāha - abhyaṅga ityādi | vāte kaphe ca tailena, pitte rakte viṣādiṣu ca śatadhautādighṛtena | tasya kālāvadhāraṇaṃ nirdiśannāha-svedetyādi | svedavimlāpanādīnā virecanāntānā snehavarjitānā ṣaṇṇāmupakramāṇā prāgbhavati, visrāvaṇādiṣu secanānteṣu snehavamanavirecanavyatirikteṣu karmasu so'bhyaṅga paścādādiṣṭaḥ |

85.21

svedaviṣayaṃ darśayannāha-rujāvatāmityādi | rujāyuktānā vātakaphavedanāyuktānā, dāruṇādiviśeṣaṇasya tadviparyayāt | dāruṇatva vāyunā rūkṣajaraṭhībhāva., acailatvamityapare | prayoga pañcakarmanirdeśe vakṣyamāṇaḥ |

85.22

vimlāpanaviṣayaṃ prayoga ca darśannāha-sthirāṇāmityādi | sthirāṇā kaṭhinānām | manda rujatā kaphādhikānāmityartha,
vātakaphādhikānāmityanye | talena pāṇipādatalenetyartha. | vimlāpanamaṅgulyādimardanena śophavilayanam |
-

85.23

upanāhamāha-śophayorityādi | upanāho vātakaphaśophaviṣaya eva | avidagdha āmaḥ | vidagdha kiñcitpakkaḥ |
-

85.26

pācanaviṣayamāha-virekāntairityādi | apatarpaṇāyairvirekāntairityartha | samāhṛtyauṣadhānīti aupanāni miśrakoktāni śaṇamūlakabījādīni samabhāgapramāṇāni, tathā caturguṇadadhyādidravāṇi ca samāhṛtya ekīkṛtya, lavaṇīkṛtya saṣṭalavaṇīkṛtya, nātiśuṣkāmupanāhayogyādutkārikā pācayet, utkārikā lapsikākṛti, anye pūpalikākṛtimityāhuḥ | nāhayedvadhnīyāt | tayā utkārikayā | hitaṃ sabhojanamiti sabhojanaṃ yatheṣṭabhojanam | tacca kīdṛśa ? hitaṃ hitakāri nātyarthakaphakāri na copadravakārītyarthaḥ | etenāhāravidhānoktairuṣṇasnigdhādibhireva sabhojanaṃ kāryamityuktam | sudhīrastu 'pathyāpathyamihaikatra bhuktaṃ sabhojanaṃ matam'-ityāha, tacca jejjaṭagayadāsau necchata | upanāhaniṣpādya karma pācanamiti matvā pācanaṃ pṛthagupakrama gayadāso na paṭhati || 24-26 ||-

85.29

visrāvaṇaviṣayamāha-vedanetyādi | acirotpatite tatkālotpanne | jalaukobhi pracchānairvā śoṇitamokṣaṇaṃ kuryāt | vraṇe'pi yādṛśe śoṇita srāvaṇīyaṃ tādṛśamāha-saśopha ityādi | śyāme kṛṣṇā'ruṇe | sarakte raktavarṇe | vedanāvati vedanāyukte | saṃrabdhe viśālamūle | viṣame nimnonnate | viśeṣeṇa atiśayena, saviṣe ca viśeṣeṇa raktamokṣaṇam || 27-29 ||-

85.30

snehapānaviṣaya darśayannāha-sopadravāṇāmityādi | sopadravāṇāmiti nātra vraṇopadravā gandhavarṇastrāvavedanākṛtaya. pakṣa, kintarhi vraṇitasyopadravā vepathupakṣavadhādayaḥ | vraṇaśoṣiṇā vraṇanimittakṣīṇānām| yathāsātmyauṣadhairiti yasya yadātmauṣadhaṃ vātādestena siddhasya snehasya pānaṃ; nāvacāraṇābhinnācchapānamityarthaḥ |

85.31

vamanaviṣayaṃ darśayannāha-utsannetyādi | utsannamāṃsaśophe iti ucchritamāṃsaśophe | kaphajuṣṭe kaphākrānte | sakliṣṭaṃ duṣṭaṃ, śyāmamīpatkṛṣṇaṃ, rudhiraṃ yasminnevambhūte vraṇe pracchardanaṃ vamanaṃ hitam |
-

85.32

virecanaviṣayamāha-vātetyādi | vātena sahitaṃ pittaṃ vātapittaṃ pittapradhānasaṃsargaḥ, natu vātaśca pittaṃ ceti, kevalavāte bastividhānāt | anenaiva nyāyena vātopasarjane kaphasaṃsarge vamanaṃ hitam | eṣu snehādiṣu triṣu śophasyānuktāvapi śophādhikāratvādeva snehādayastrayo viśiṣṭāvasthāyā śophasyāpyupakramā boddhavyāḥ | vraṇakovidā vraṇapaṇḍitāḥ |
-

85.33

chedanamāha-apākeṣvityādi | apākeṣu avidyamānapākeṣu medaḥkaphagranthimāṃsakandyādiṣu; athavā apākeṣu īṣatpākeṣu valmīkādiṣvityarthaḥ; nañśabdasyobhayārthatvāt | gayī tu 'apākavatsu' iti paṭhati, tatrāpi sa evārthaḥ; paraṃ taṃ pāṭhaṃ na sādhuṃ manyate jejjaṭaḥ | kaṭhineṣu dṛḍheṣu | sthireṣu acaleṣu | snāyukothādiṣvityatrādiśabdātsirādhamanyādiparigrahaḥ | prāptaṃ yuktimityarthaḥ |
-

85.34

bhedanaviṣayaṃ darśayannāha-antaḥpūyeṣvityādi | avaktreṣu avidyamānamukheṣu | utsaṅgavatsu cirasthitapūyāvadāraṇagambhīraśuṣiravraṇavastupradeśa utsaṅgatulyatvādutsaṅga ityucyate tadvatsu, rogeṣu vraṇeṣu | gatimatsu gatiyukteṣu | prāptaṃ yuktam |
-

85.37

dāraṇaviṣayamāha-bāletyādi | pīḍanairiti pīḍanadravyairityarthaḥ | pākonmukheṣu uttāneṣu tvaggateṣvityarthaḥ | dāraṇadravyairnimbakoṣṭhāsthirabilvādibhiḥ | kṣāreṇa pratisāraṇīyena, yavakṣāreṇetyanye || 35-37 ||

85.39

lekhanaviṣayamāha-kaṭhinā nityādi | kaṭhinān māṃsahīnān, samamahīnādhikaṃ likhet; sthūlavṛttoṣṭhān sulikhitamatiśaya likhitaṃ likhet; punaḥ punardīryamāṇān niravaśeṣato likhet; kaṭhinotsannamāṃsān vartmanā pramāṇena samaṃ likhet | anyeḍatra punaranyathā vyākhyānayanti-samalekhanamavagāḍhalekhanaṃ, sulekhanaṃ mṛdulekhanaṃ, niravaśeṣalekhanaṃ nirlekhanaṃ niśśeṣalekhanamiti | 'śrīsuvīrajejjaṭabrahmadevāścaturo viṣayānāhuḥ' tathāhikaṭhinā nityeko viṣaya, sthūlavṛttoṣṭhāniti dvitīyaḥ, dīryamāṇān puna punariti tṛtīyaḥ, kaṭhinotsannamāṃsāśceti caturthaḥ | apare tu samaṃ likhedityādyanyathā vyākhyānayanti-kaṭhinān sthūlavṛttoṣṭhān yathā sulikhitaṃ bhavatyevaṃ likhe diti saṃbandhaḥ, katha sulikhitaṃ bhavatītyāha-samaṃ likhet, niravaśeṣaṃ likhet, vartmanā tu pramāṇena samaṃ nirlikhediti | samaṃ sulikhitalakṣaṇam| nirlikhet puna punarlikhediti bhaṇanaṃ bahuśo lekhane śastrāvacāraṇaṃ sūcayati | atra vraṇavartmaśabdena vraṇagatāṃścatvāraḥ pārśvā vācyā | śastreṇa nirlikhet, na tu gojī śephālikādipatreṇa |

85.40

śastrābhāve kṣaumādibhirlikhedityāha- kṣaumamityādi | kṣaumamatasīvastram | plotaṃ karpaṭam | picuṃ kārpāsatūlam | phenaṃ samudraphenam | yāvaśūko yavakṣāraḥ |

85.42

eṣaṇamāha-nāḍītyādi | nāḍyaśca vraṇāśceti nāḍīvraṇāstān | śalyagarbhān abhyantaraśalyānityartha | unmārgī bhagandara, utsaṅgī śambūkāvartābhidha ityeke, tacca, tayorasādhyatvenaiṣaṇānarhatvāt | tatra, utsaṅgo mārgoṃ vidyate yeṣā te unmā-
ṅgiṇo vraṇāḥ, ṛjuṃ mārga parityajya kuṭilayā gatyā ye yāntītyarthaḥ; utsaṅgina ūrdhvasaṅgina | karīrāḥ sujhūyodakādīnāṃ komalā nālāḥ | bālā kariśakarādīnām | vivṛtāstīn koṣṭhāśritānaṅgulyā vā eṣayedityarthaḥ | eṣaṇī śalākāśāstram | eṣayet karīrādinikṣepeṇa tatra madhyaniścayaṃ kuryādityarthaḥ | karīrāṇā viṣayaṃ nirdiśannāha-netravartmatyādi | gudābhyāso gudasamīpam | avaktrā alpavaktrā | sujhūḥ cīñcuriti loke | upodakaḥ 'poi' 'pum̐i' iti vā loke |

85.43

āharaṇaviṣayamāha-saṃvṛtāsaṃvṛtetyādi |

85.44

vyadhanastrāvaṇaviṣayamāha-roga ityādi | vyadhanasādhyo rogo dakodaramūtravṛddhyādiḥ | yathoddeśaṃ pramāṇata iti uddeśānatikrāntapramāṇamityartha | tatra dakodaroddiṣṭa pramāṇamaṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhamiti jñeyaṃ, vidradhyādiṣu punaḥ 'mahatsvapi ca pākeṣu dvyaṅgulāntara vyaṅgulāntara vā śastranipātanam' iti | śastraṃ nidadhyādityanenena vyadhanamuktaṃ, 'doṣaṃ ca snāvayet kīrtitaṃ yathā' iti srāvaṇamuktam , evamanena ślokenopakramadvayamuktam |

85.45

sīvanasandhānaviṣayamāha-apāketyādi | apākopadrutāḥ pākopadravarahitāḥ | vivṛtā vyāttamukhāḥ | yathoktamaṣṭavidhaśastrakarmīye | sandhānameva ceti na kevalaṃ sīvanaṃ sandhānamapi, sandhānaṃ vraṇauṣṭhādisayojanam | anena ślokenopakramadvayamuktam |

85.47

pīḍanamāha-pūyetyādi | yathoktairmiśrakapaṭhitaiḥ | pīḍanadravyaistvaṅmūlādibhi | samantāt sarvataḥ | pradeha pralepanamityarthaḥ | doṣa pūya | prasicyate svayaṃ prasravati | pīḍanamauṣadhaiḥ caṃpanamiti |

85.48

śoṇitāsthāpanamāha-taistairityādi | taistai sirāvyadhā-
dibhiḥ | yathoktaṃ śoṇitāsthāpanaṃ śoṇitātipravṛttistambhanam | taccaturvidham,-“sandhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā”iti |

85.49

nirvāpaṇamāha-dāhetyādi | nirvāpaṇaṃ nāma pittaraktavraṇasya̍ pacyamānasya jvareṇābhibhūtasyauṣadhādibhirvedanopaśamaḥ | yathoktairmiśrakoktairdurvādivibhiḥ | kṣīrapiṣṭairiti kṣīreṇa piṣṭaiḥ | dihyāt limpet | avahalān slatpān 'lakṣmasya dāhapākakāritvāt, yataḥ ślakṣaṇaghano lepaśvandanasyāpi dāhakṛdbhavati | sekān pariṣekān | anena ślokena sekalepau dvau nirvāpaṇāvuktau |

85.52

utkārikāviṣayamāha-vraṇeṣvityādi | kṣīṇamāsatvādikaṃ vātakāryam | vātaghnavarge bhadradārvādau, amlagaṇe sauvīrakatuṣodakādau, snehikeṣu ca bījeṣu tilātasīsarṣapairaṇḍādibījeṣu | vātaghnavargakākolyādigaṇasnehikabījāni samabhāgāni taccaturguṇamamlānā gṛhītvā nātighanā nātisāndrā peyānukāriṇīmutkārikā pacet |

85.53

idānīṃ kaṣāyādīkṣṇarṇāntān sapta śodhanaropaṇān viṣayabhedena darśayannāha-durgandhānāmityādi | śodhanaiḥ kaṣāyaiḥ prāgudīritairmiśrakoktaiḥ śaṅkhinyaṅkoṭasumanyādibhiḥ kṛtai kāryeḥ śodhanaṃ kāryam |
-

85.55

śodhanadravyayuktābhiriti śodhanadravyāṇi ajagandhājaśṛṅgyādīni miśrakoktāni | tān vraṇān śodhayediti śeṣa | yathākramamiti prathamaṃ sūkṣmābhistataḥ sthūlasthūlatarābhirityarthaḥ | pūtimāsapraticchannāniti avagāḍhān, na punarabhyantarān | mahādopāṃśceti atiduṣṭānityarthaḥ | doṣau cātra vātakaphau gṛhyete na puna pittaṃ, pittaduṣṭeṣu sarpirviṣayaḥ |
54 |
-

85.56

śodhanadravyāṇi kāsīsājagandhādīni, tai siddhena sarpiṣā ghṛtena | kalpanā ceyaṃ - yāvanti kāsīsājagandhādīni śodhanadravyāṇi tāvanmātraṃ kārpāsaphalaṃ, etānyekīkṛtya kalkacaturguṇaṃ ghṛtaṃ, ghṛtacaturguṇaṃ jalaṃ ca gṛhītvā ghṛtaṃ sādhanīyam |
-

85.57

vraṇāniti kaphavātādhikānityarthaḥ, utsedhasya kaphakṛtatvāt, asnehālpasrāvayorvātakṛtatvācca | sarṣapasnehayukteneti sarṣapasnehādhikena tilatailena; 'miśrakoktena pūyādiśodhanadravyasiddhena' iti śeṣaḥ |
-

85.61

dravyairudīritairiti miśrakoktaiḥ śālasārādibhirdravyai | kalpanāmāha - kaṣāye vidhivatteṣāmiti |-teṣāṃ śālasārādīnāṃ vidhivat kṛte kaṣāye dravyāpekṣayā ṣoḍaśaguṇodake'ṣṭabhāgāvaśiṣṭe, 'aṣṭaguṇodake caturbhāgāvaśiṣṭe vā | adhiśrayet punariti pūtaṃ kaṣāyaṃ punaradhiśrayet pacedityarthaḥ | surāṣṭrajādīni cūrṇitāni mātrayā śeṣa kaṣāyapāde kapāyasya puna:pākāt phāṇītībhāve 'sattvāvapet | surāṣṭrajā tuvaramṛttikām | tatastāmavacārayediti tato'nantara rasakriyā samavacārayet prayojayet | atimarditāmauṣadhānāmekībhāvārtham | mātuluṅgamadhumātrā tu saṃskāramātraiva | trīṃstrīṃśca divasān paramiti paramityavadhāraṇe, trīṃllīneva divasān tiṣṭhennādhikaṃ, vraṇavastvavadāraṇabhayāt || 58-61 ||
agambhīrān uttānān, 'gambhīrān medasā juṣṭān' ityeke paṭhanti, tannecchati gayī | cūrṇaśodhanai. kāsīsādibhi. | śodhanavattijai rajagandhādibhi |

85.63

aśuddhavraṇasya śodhanāni kapāyādīn yogān nirdiśya śuddhasya tāneva ropaṇān nirdiśannāha - śuddhalakṣaṇayuktānāmityādi | śuddhavraṇalakṣaṇāni 'tribhirdoṣairanākrānta' ityādīni jihvātalābha ityādīni coktāni | yathoddiṣṭairghaṭādibhiḥ |

85.64

avedanānāṃ sarvathā vedanāhīnānāmityartha , anye avedanānāmalpavedanānāmityāhu' | ropaṇavartyaṅgakṛtā iti ropaṇavartyaṅgāni somāmṛtāśvagandhākākolyādīni; tai kṛtā ropaṇavarttayo hitāḥ |

85.69

apetapūtimāṃsānāmiti nirgataśaṭitamāsānām | māṃsasthānāṃ māṃsamātrasthitānāmityartha | kalko miśrakādhyāye kathitaḥ, sa tu samaṅgāsomasaralaityādi. | viśeṣārthamatrāpi kalkaṃ nirdiśannāha - tilajo madhusayuta iti | tilakalksa tridoṣaharatvamāha - sa ityādi | - sa iti tilakalaka | tilakalakasa tiktakaṣāyatave uṣṇatve snigdhatve madhuratve ca satyapi kathaṃ vātādyaprakopakatvaṃ ? ucyate, - kha (pra) bhāvāddāmalakavat | asyaiva tilakalakasa yogavāhitvaṃ saviśeṣaṃ darśayannāha- śodhayedityādi | aśuddhān śodhayeta, ropayecetyaya marthaścakāreṇa jñeyaḥ | kena śodhanena yukta. śodhayedityāha- nimbapatramadhubhyāmityādi | madhusayuta ityanenaiva labdhe punariha madhugrahaṇaṃ kevalasyaiva tilakalkasa prāguktā mādhuryādayo'vagantavyāḥ, na madhuyuktasyeti jñāpayati | kena ropaṇena śodhanena yukto vraṇān śodhayedropayeccetyāha-pūrvābhyāmityādi | pūrvābhyā nimbapatramadhubhyāmityartha | yuktaścāpyuparopaṇa ityapiśabdo bhinnakrame, tena nimbapatramadhughṛtayukta śuṣyato vraṇasya śodhano ropaṇo'pi, tilakalkasa yogavāhilādityarthaḥ | anye tu 'yukta saropaṇo bhavet' iti paṭhanti, te tu pūrvoktaṃ cakārārtha na manyante, kica nimbapatramadhughṛtayuktasya tilakatakasya ropaṇatvamevāṅgīkurvantīti na śodhanatvam | idānīmanyamapi kalka sarvāvasthāsu sarvavraṇayogitvena saviśeṣamekīyamatena nirdiśannāha - tilavadityādi |-
tilavattilasadṛśo yavakalko'pi tridoṣaghna ityanena prakāreṇa kecidekīyamataṃ vyākhyānayanti, jejjaṭagayadāsau tvanyathā, yathā—tilā vidyante'sminniti tilavān, tilavāṃścāsau yavakalkaśca tilavayavakalkaḥ, taṃ tilavayavakalkaṃ kecidāhuriti | sarvāvasthāsu sarvaśārīravraṇayogyatvamāha—śamayedvidardha cetyādi | etena tiyuktaḥ kalkaḥ pañcānāmupakramāṇā vimlāpanapācanapāṭanaśodhanaropaṇānāmarthaṃ karotītyuktaṃ; tilakalkastu ropaṇaśodhanakaraṇenopakramadvayārthakaraḥ, tadubhayakaraṇenopakramatrayārthakaro vā, ata evānayoḥ kalkayorbheda | ropayecceti cakāreṇa tilakalkatilavayavakalkayorapi vraṇavaikṛtyāpahatṛtvaṃ bhavatīti samuccīyate || 65-69 ||—

85.70

śastrādyabhighātanimittā vraṇāḥ saptāhādarvāgeva adoṣopahṛtā āgantava | ropaṇīyeneti miśrakoditena pṛthakparṇyātmaguptā cetyādinā |
—

85.71

yathoditairiti miśrakoktai kālānusāryāguruprabhṛtibhiḥ |
avandhyāḥ pittaraktaviṣābhighātajādayaḥ | calasthānāmiti calāśceṣṭāvantaḥ sandhayaḥ, tatrasthānā; śuddhānā ca praduṣyatā punarityartha | 'śuddhānā cā'prarohatām' iti sudhīrābhiprāyeṇa kecitpaṭhanti | tatra calasthānatvādino'prarohatāmiti draṣṭavyam | atra kalpanā—nyagrodhādivargasya triphalāyāśca dravyāpekṣayā aṣṭaguṇe caturguṇe vā'mbhasyaṣṭabhāgāvaśiṣṭe caturbhāgāvaśiṣṭe vā kaṣāya punarvidhatsya phāṇitībhāve'vaśiṣṭakaṣāyapādamātrayā haridrādvayacūrṇaṃ prakṣipya sumarditā madhuyutāmavacārayet | atra śodhanarasakriyāvat kālāpadhinostyeva, yāvadvraṇaropaṇameva kāryeti |
samānāmityādi | sthiramāṃsānāmamṛdumāṃsānām | prāksthānokto vidhiryatheti prāksthāne sūtrasthāne ukto vidhiryena prakāreṇa, sa ca prakāraḥ kiṃśukacchiphalārodhramityādinā nirdiṣṭa ityartha |
73 ||—

85.74

idānīṃ kaṣāyādibhedena pratyekaṃ saptavidhasya śodhanasya ropaṇasya ca sarvavraṇaviṣayatvaṃ darśayannāha—śodhana ityādi | atra sudhīra —eṣa sarvavraṇānāṃ śārīrāgantūnā sāmānyenokto vidhiḥ | kasmāt ? doṣāviśeṣataḥ; aviśiṣṭā hi vātapittaśleṣmāṇo dūṣakāḥ śārīrāṇāmāgantūnāṃ ca vraṇānām; uktaṃ ca,—“kālāntareṇa doṣopaplavaviśeṣācchārīravat pratikāra” iti; 'doṣaviśeṣata' iti pāṭhe doṣaviśeṣato doṣavibhedataḥ; śeṣaṃ samam | kecittu-sāmānyenoktastilanimbakalkādiḥ, doṣaviśeṣataścokta ādye dve pañcamūlyāvityādi, iti luptanirdiṣṭaṃ cakāraṃ varṇayanti | gayī tu-sarvavraṇānā vidradhyādyaśeṣavraṇānāmayameva vidhiruktaḥ; kutaḥ ? yato vraṇasāmānyenoktaḥ, sa ca vidhirdoṣaviśeṣata iti doṣaviśeṣamapekṣya kārya iti vyākhyānayati |

85.75

eṣaḥ śodhanaropaṇavidhiḥ | āgamasiddhatvāditi āgamaḥ śāstraṃ tena siddhatvāt prasiddhatvādityarthaḥ | phaladarśanādārogyadarśanāt | na mīmāsyo na vicārya ityarthaḥ |
—

85.76

āgamoktayogaviṣayiṇīmamīmāsā nirdiśya, anirdiṣṭayogaviṣayiṇīṃ mīmāsāmeva kathayannāha—svabuddhyetyādi | kaṣāyādiṣu saptasu kaṣāyavartikalkasarpistaiṃla rasakriyācūrṇeṣu |
—

85.79

uṣṇa uṣṇavīryo muṣkakādi surasādiva ccheṣmaghnaḥ | sasṛṣṭe sayutā gaṇāḥ | ayaṃ grantha. sarvopi śodhanaropaṇaviṣayaḥ || 77-79 ||-

85.80

dhūpanaviṣayamāha—vātātmakānityādi | ugrarujān sāsrāvāniti padadvayena vātakaphātmakatvamuktam | sakṣaumetyādi kṣaumamatasīvastram | dhūpanāṅgāni 'śrīveṣṭake sarjarase' ityādīni |
-

85.82

utsādanaviṣayamāha—pariśuṣketyādi | pariśuṣkālpamāṃsānāṃ vātātmakānām | gambhīrāṇāṃ raktapittātmakānām | prayoge utsādnīyānīti apāmārgāśvagandhādīni utsādanadravyāṇītyarthaḥ | etaiḥ sarpiḥsaṃskāra ālepanaṃ ca kartavyam | utsādanaṃ nimnavraṇasyonnatikaraṇam | ābhyantaramutsādanamāha—māsāśināmityādi |—vyāghrādīnāmityarthaḥ | viśuddhamanasaḥ śokakrodhādyanabhibhūtamanasa ityarthaḥ, jejjaṭastu vyāghrādīnā māṃsāni chadmopahitāni, evaṃ viśuddhamanasa iti vyākhyānayati ||81-82||-

85.83

avasādanaviṣayamāha—utsannamṛdumāsānāmityādi |—utsannamuddhataṃ mṛdu māsa yeṣā te tathā | avasādanamunnatavraṇasya nimnalakaraṇam | yathoddiṣṭairdravyaiḥ kāsīsādibhiḥ |
—

85.85

mṛdukarmaviṣayamāha—kaṭhinānāmityādi | amāsānālpamāsānām | mātariśvanā vāyunā | mṛdvī kriyā madhurasnigdhoṣṇalavaṇairantarbahiśca kriyamāṇailepādibhiḥ | śoṇitamityādi tatra raktānugate mātariśvani raktamokṣaṇaṃ, kaphānugate snehān sekāṃśceti |

85.87

dāruṇakarmaviṣayamāha—vraṇeṣvityādi | dāruṇīkaraṇaṃ kaṭhinīkaraṇam | rohiṇyāḥ kaṭutumbyā valkalasya |

85.88

kṣāraviṣayamāha—utsannamāsānityādi |

85.89

agnikarmaviṣayamāha—sravata ityādi | aśmabhavānaśmarīnirharaṇacchedasabhavān vraṇānagnikarmaṇā sādhayediti saṃbandhaḥ | kiviśiṣṭān vraṇān ? mūtraṃ sravataḥ, yadyapi te vraṇā mūtrasrāviṇastathā'pi sadyovraṇe mūtraṃ yāvattāvatne'dahanīyāḥ | saptāhādūrdhva punaryadā vraṇānāmasandhānena mūtraṃ khamārga na pratipadyate, tadaivāgninā dahet |

85.93

idānīṃ rūḍhasyaiva vraṇasya prakṛtibhāvārthaṃ paścātkarmārambhaḥ | tatra pūrvaṃ śuklasyaiva kṛṣṇīkaraṇamāha—duruḍhatvādityādi | prāk pūrvaṃ saptāhaṃ gavyamūtrabhāvitān bhallātakān gavyakṣīre vāsayet sthāpayet, atra kālasyānuktatvādvakṣyamāṇarohiṇīphalakṣīravāsanavat saptarātrameva vāsanaṃ kāryam | kumbhe'nyasminnityādi anyasmin kumbhe nikhāte kumbhaṃ yojayet yatra kumbhe bhallātakāni nikṣipyante; kathaṃ yojayedityāha—mukhaṃ mukhenetyādi | tamapi kumbhaṃ nirantaracchidritāpidhānaṃ kṛtvā yojayet; anyathā'nāvṛtamukhāduparigatakumbhādbhallātakā abhyante | grāmyānūpaśaphāni ti grāmyā aśvādaya , ānūpā mahiṣādayaḥ, śaphān khurān | kṛṣṇīkaraṇe snehānaparānapi nirdiśannāha—bhallātaketyādi | ye ca kecit piṇḍitakavibhītakādisnehāsteṣāmapyetadeva bhallātakasnehaniṣpādanavadvidhānaṃ, teṣu madhye ye kṛṣṇīkaraṇāsteṣā grāmyādiśaphadāhabhasmacūrṇamiśrāṇāmavacāraṇamiti bhāvaḥ ||89–93||

85.98

idānīṃ kṛṣṇānā pāṇḍukarmaṇā savarṇīkaraṇamāha—duruḍhatvādityādi | gayī tu 'chāgale' ityatra 'vārkare' iti paṭhati, tatra barkarī taruṇacchāgī, tasyā idaṃ vārkaraṃ, anye tu vṛddhavatsāyāḥ kṣīra vaṣkayaṇīkṣīra vā vārkaramāhu, tatra na śāstralokaprasiddhiriti gayī | rohiṇīphalamiti rohiṇī harītakī bhedastatphalaṃ, anye tu kaṭutumbīphalamāhu ; kaṭukāphalamiti pāṭhāntaram | tenaiva kṣīreṇetyarthaḥ | yogāntaramāha— navamityādi | kapālikā śarāvakapaॅrikā taccūrṇaṃ navaṃ, sā punarapākoddhṛtaiva navā kapālikā bhavati, anye tu navaṃ pralepanamāhu , tatra navamaparyuṣitamityartha |
vidulo vetasastadbhavaṃ vaidulaṃ, mūlamiti śeṣaḥ | sarjanāma ca sarjavṛkṣamūlam | yogāntaramāha- kapitthamuddhṛte māsa ityādi | māsamatra ābhyantaro gira, tamuddhṛtya ājamūtreṇa kāsīsādimiśraṃ kapitthaṃ pūrayet | veṇunirlekhanaṃ vaṃśatakṣaṇaṃ vaṃśatvagityarthaḥ | arjunaḥ kakubhaḥ, tasyādhastale nidhāpayet sthāpayet || 94-98 ||-

85.100

tayoreva śuklakṛṣṇavraṇayoḥ svaprayogairavaśiṣṭaśuklakṛṣṇatvayoḥ savarṇakaraṇaṃ nirdiṣṭavāha- kukkuṭāṇḍetyādi | samudramaṇḍūkī jalaśuktiḥ, maṇicūrṇāni sphaṭikādicūrṇāni, śrībrahmadevastu samudramaṇḍūkī muktāśuktimāha, jejjaṭācāryeṇa chedyarogapratiṣedhe vyākhyātatvānmaṇicūrṇaṃ mauktikacūrṇamiti | pratisāraṇaṃ gharṣaṇam | asya tu sāvarṇyameva karmeti kṛṣṇapāṇḍukarmabhyāmasya bheda, nedamupakramāntaraṃ, śuklakṛṣṇakarmaṇoreva śeṣatvāt, ato na saṃkhyātireka |

85.103

romasañjananamāha-hastidantetyādi | mukhyaṃ śreṣṭhamityarthaḥ | etena hastidantamasīrasāñjanena, 'ajākṣīrasahitena' iti vākyaśeṣa | pāṇitalaṃ hastatalam | ayaṃ yoga. keśaśāte sati bahuśo dṛṣṭapratyaya | catuṣpadānāmityādi catuṣpadā aśvagomahiṣādaya | tailāktā cūrṇitā pūrvaṃ tailābhyaktā paścāccūrṇitā tvagromādibhasmacūrṇasayuktā romavatī bhavedityarthaḥ | kāsīsamityādi | naktamālasya pallavā karañjasya komalapatrāṇītyartha || 101-103 ||

85.108

romaśātanamāha-romākīrṇa ityādi| kartarī śmaśrukartanādyupayuktaṃ śastram | sandaṃśo nāsālomāpaho yantrabhedaḥ, nāsāvo(cho) ṭiketi loke | aupadhakṛtaṃ lomaśātanamāha-tailamityādi | dīrghavṛntaḥ śyonākaḥ | ālaṃ haritālam | ślokārdhagatamapi śamībījamiti samastapadam | tatra raktaphalā śamī pralepe bhakṣaṇe ca keśāgnīti vṛddhavaidyā vadanti | śītodapiṣṭamiti etat sarvaṃ śītajalapiṣṭamityartha | āgāragodhikā gṛhagodhikā brāhmaṇīti loke | rambhā kadalī | ālaṃ haritālam | bījamaiṅgudaṃ iṅgudīvṛkṣabījam | kacāntakṛt keśāntakārītyarthaḥ | atra gayī tu tailaṃ bhallātakasyetyādi sarvaṃ pāṭhāntaraṃ kṛtvā kośātakībhirityādi paṭhati; taccābhāvānna likhitam || 104-108 ||

85.109

bastiviṣayamāha-vātaduṣṭetyādi | vastiratra nirūhaḥ saihikaśca |

85.110

uttaravastiviṣayamāha-mūtrāghāte ityādi | mūtrāghātādayo yadā vraṇanimittā bhavanti tadottaravastividhānam |

85.111

vraṇasya bandhakaraṇe hetumāha- yasmādityādi | niḥśaṅkaḥ nirgatā śaṅkā nirdhāta makṣikādipatanānā yatra sa ; 'ni saṅga' iti kecit paṭhanti, tatra nirgato'bhighātaheto saṅgaḥ sambandho yasyetyartha. | ālepavidhau vandhyāvandhyasyoktatvādipayo'sya prayogaścokta | atra keciddu yasmācchudhyatītyata prāk "adṛṣṭiḥ samavamaṃtvaṃ vedanopaśama sukham | ālepanāccai śophasya sādhubandhādvijīyate"-iti paṭhanti, sa tu pāṭho nibandhakārainai dhṛta, ityasmābhinai likhito, na vyāhyātaśca |

85.118

patradānaviṣayamāha—sthirāṇāmityādi | doṣaviśeṣeṇa patraviśeṣamāha—eraṇḍetyādi | sugamam | patramāśrvavalamiti aśvabalā upodakī tasyā idamāśrvavalaṃ, brahmadevastu aśvabalāmupavanabhūmau methikākārāṃ kathayati | kṣīravṛkṣā vaṭādayaḥ | audakāni kumudādīni | kaphaje patradānamāha—pāṭhā mūrvetyādi | mūrvā dhanurguṇopayukte latābhede | śukanāsā carmakāravaṭaḥ ‘kupyaka’ iti kānyakubje, carmakārajambūvalāsiketi mālavīyā vadanti | ajīrṇa navam | sukumārakaṃ tanu | ajantujagdhaṃ na kṛmibhakṣitam | mṛdu komalam | patradānasya prayojanamāha—snehamityādi | tatastasmāllepasyopari patraṃ dāpayediti saṃbandhaḥ | yat yasmāt kāraṇāt paṭṭo vraṇabandhanadravyaṃ, nādatte naiva gṛhṇāti, kiṃ viśiṣṭa. paṭṭa 1 patrāntarīkṛtaḥ patreṇāntarīkṛto vyavadhāpita. | kiṃ nādatte 2 snehaṃ śatadhautaghṛtādikam | na kevalaṃ snehaṃ, auṣadhasāraṃ ca; auṣadhasya sāraṃ vīryam| anye tu “snehamauṣadhasāraṃ ca paṭṭavastrāntarīkṛtam | na dūṣayati yat patraṃ tallepopari dāpayet”—iti paṭhanti | aparamapi patradānaprayojanamāha-śaityoṣṇyetyādi | pittaraktavraṇe śaityaṃ karaṇīyaṃ, vātakaphavraṇe auṣṇyaṃ, tadarthaṃ patram | dattoṣadheṣu ‘vraṇeṣu’ iti śeṣa || 113-118 ||

85.121

kṛmipraviṣayamāha—makṣiketyādi | bhakṣite vraṇe iti śeṣa. | taiḥ kṛmibhiḥ | bhṛśadāruṇo'tyartha kaṣṭakārī | vicitrā todadāhakaṇḍvādinārūpā ruja ityarthaḥ | dhāvane prakṣālane | saptaparṇakarañjetyādayo ‘hitā’ iti śeṣaḥ | seka pariṣeka. pracchādya ‘vraṇam’ iti śeṣa | māsapeśyā māṃsakhaṇḍena | vakṣyāmyuparīti uparyuttaratantre kṛmipratiṣedhīye ityarthaḥ || 119-122 ||

85.123

bṛṃhaṇaviṣayamāha—dīrghetyādi | bṛṃhaṇīyo dehopacayakaro
vidhiḥ kāryaḥ | ‘kāryo'gni parirakṣatā’ iti kartavye yat kāyagrahaṇaṃ taddehagatakārśyadoṣasātmyādyanuktagrahaṇārtham | ‘kāryo'gni parirakṣatā’ iti kecit paṭhanti |
viṣamaṃ nirdeśannāha—viṣajuṣṭasyetyādi | viṣajuṣṭasya ‘annapānādeḥ’ iti śeṣaḥ | vijñānaṃ lakṣaṇamityarthaḥ | viṣaniścayaṃ sthāvarajaṅgamādiviṣasya samyak jñānam | pratibhāgaśa. pratyekamityarthaḥ |

85.125

śirovirecanaviṣayamāha-kaṇḍūmanta ityādi |-jatru vakṣoṃ'sayo. sandhi. | śirovirecanaṃ nasyabhedaḥ |

85.126

nasyaviṣayamāha—rujāvanta ityādi | nasyaṃ traihikameva

85.128

kavalagrahaviṣayamāha—doṣapracyāvanārthāyetyādi | doṣapracyāvanaṃ triphalādrākṣādikaṣāyādibhiḥ | śodhanaḥ śodhanadravyakṛtaḥ | ropaṇo ropaṇadravyakṛta. | uṣṇo vātakaphaje vraṇe, raktapittaje śīta. |
-

85.129

dhūmaviṣayamāha-ūrdhvaityādi | dhūmapānairiti śophasrāvarujāpaharadravyāṇāmityarthaḥ |

85.130

madhusarpirviṣayamāha-kṣatoṣmaṇa ityādi | sandhānaṃ ghātaviśeṣāddivābhūtasyāvayavasyaikabhāva. |

85.131

yantraviṣayamāha—avagāḍhā ityādi | avagāḍhā gambhīrāḥ | nivṛttahastoddharaṇā hastenākraṣṭumaśakyā. |

85.132

āhāraviṣayamāha—laghumātra ityādi | laghumātro mātrayā laghurityarthaḥ | laghuriti raktaśālijāṅgalamāṃsādidravyeṇa laghuḥ agnidīpana iti yāvad deyaḥ| gavyaghṛtādirayamāhāro vraṇitopāsanīyokto'pi punarupakramaprasaṅgenokta iti na paunaruktyam 132

85.133

vihāraviśeṣamāha—niśācarebhya ityādi | nityameveti divārātramapītyarthaḥ | rakṣāvidhānairuddiṣṭairiti guggulvādidhūpanadibhi, mantraiścāyurvedavihitaiḥ | yamai saniyamairiti pañca yamā niyamāśca pañca | uktaṃ ca,—“ahiṃsā satyamasteyaṃ brahmacaryaṃ tathaiva ca | vyavahāranivṛttiśca yamā pañca prakīrtitā || akrodho guruśuśrūṣā śaucamāhāralāghavam | apramādaśca pañcaite niyamāḥ parikīrtitā”—iti | evaṃ yathāviṣayaṃ yathākramaṃ ṣaṣṭirupakramā uktāḥ |

85.134

atha vraṇa katimūla, katyadhiṣṭhāna, katilakṣaṇalakṣita, katibhirauṣadhaiḥ kiyadbhiśca padārthaiḥ sādhyata ityāha—ṣaṇmūla ityādi | vātapittakaphaśoṇitasannipātāgantavaḥ ṣaḍeva mūlaṃ kāraṇāni yasya sa ṣaṇmūla', sasarga pṛthagarthavaśādatra sannipātenāvaruddha, yasmāt sametya sabhrūya dvayorbahūnā vā nipātaḥ sannipāta (saghāta, sayoga, sahitībhāva, saṃśleṣaḥ, samavāyaḥ, sambandha, sannipāta ityanarthāntaram) | tvamāsasirāsnāyusandhyasthikoṣṭhamarmāṇyaṣṭau vraṇavastūni parigṛhṇātītyaṣṭaparigrāhī, parigraho'dhiṣṭhānaṃ, āśraya ityarthaḥ | pañcalakṣaṇalakṣita iti pañcānā vātapittakaphasannipātāgantūnā lakṣaṇāni tairlakṣita, evaṃ tarhyāgantorapi pṛthagalakṣaṇaṃ nāsti, yadāha,—'pittaraktalakṣaṇa āgantu.' iti, tarhyanyathaiva pañcalakṣaṇalakṣitatvaṃ vyākhyāyategandhavarṇasrāvavedanākṛtibhirlakṣaṇairlakṣita iti | ṣaṣṭhyā vidhānairnirdiṣṭairiti ṣaṣṭisakhyairvidhānai pūrvamuddiṣṭaiḥ kṛtvā | caturbhi sādhyate caturbhirvaidyāturaparicārakauṣadhairityartha | brahmadevastu ‘ṣaṣṭyupakramanirdiṣṭa' iti paṭhati; ṣaṣṭirupakramā nirdiṣṭā yasyeti ca vyākhyānayati |

85.135

idānīmalpauṣadheṣu śodhanaropanādiyogeṣvavāpaviṣayamuhūrbīja nirdiśannāha—ya ityādi | tatsamānānāmiti teṣā śodhanaropaṇadravyāṇā rasaguṇavīryavipākaḥ samānāni tulyāni dravyāṇi tatsamānāni, teṣāmāvāpo nikṣepa | tatra tasminnalpauṣadhe yoge na duṣyati | ‘alpagranthaṃ mṛgayatā yogo yo'lpauṣadhai kṛta' iti kecit paṭhanti, tatra mṛgayatā anveṣayatā granthakāreṇetyartha |

85.136

idānīṃ yathālābhamauṣadhaprayogamāha—prasaṅgetyādi | prasaṅgābhihito yo bahubheṣajo durlabhabheṣajo vā, tatra yathopapatti yathālābhaṃ cikitsitaṃ bheṣajaṃ kāryam | prasaṅgābhihito yathā— “piṇḍītakatrayaṃ rodhraṃ pūrva ye ca prakīrtitāḥ | vargādvayaḥ pralepe te śophe sarvakṛte hitāḥ"—iti; atra hi vātapittakaphaśothoktauṣadhagaṇatrayaṃ prakaraṇasamānatvāt sannipātaupadhaprasaṅgābhihitaṃ; tatra yathālābhaṃ bheṣajānāṃ cikitsitaṃ kāryam | bahubheṣajo yathā,—“ādye dve pañcamūlyau tu gaṇe yaścānilāpahaḥ—” iti; atra bhadrādigisya bahubheṣajatvādyathālābhameva cikiṃtsitaṃ kāryam | durlabhabheṣajo yathā, – kiñcideva bheṣajaṃ kvaciddeśakālādau durlabhaṃ; tatra yathālābhaṃ cikitsitaṃ kāryamiti |

85.137

ekatraiva vyādhau yaugikasyānuktasyāpi grahaṇamayaugikasya parityāgaṃ copadarśayannāha—gaṇoktamityādi |

85.138

idānīmupadravānāha—upadravā ityādi | mūrcchā ceti cakāreṇānuktānāmapi visarpādīnā samuccayaḥ |
idānīmanāgatāvekṣaṇaṃ nirdiśannāha—vraṇetyādi | evamanena prakāreṇa pūrvoktaprakāreṇa, āsu amūṣu vraṇakriyāsu, vyāsena vistareṇoktāsvapi, bhūyo'pi punarapi, upari sadyovraṇacikitsite, kriyā vakṣyāmi | gayī tu “vraṇakriyāsvimāsveva saṅgepoktāsviha kriyām”—iti paṭhati, tatra vraṇakriyāsvimāsu iha saṅkṣepeṇoktāsu, upari vistarata kriyā vakṣyāmītyarthaḥ |
140||

Linked texts (1)