Pramāṇa · Search · About · API

Sushruta Samhita 3: Śārīrasthāna

Suśrutasaṃhitā 3

Language
Sanskrit

Contents

śārīrasthānam

prathamo+adhyāyaḥ/

3.1.1

athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

3.1.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

3.1.3

sarvabhūtānāṁ kāraṇamakāraṇaṁ sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya jagataḥ saṁbhavaheturavyaktaṁ nāma/ tadekaṁ †bahūnāṁ kṣetrajñānāmadhiṣṭhānaṁ samudra ivaudakānāṁ bhāvānām//

3.1.4

tasmādavyaktānmahānutpadyate talliṅga eva; talliṅgācca mahatastallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate, sa trividho vaikārikastaijaso bhūtādiriti; tatra vaikārikādahaṅkārāttaijasasahāyāttallakṣaṇānyenaikādaśendriyāṇyutpadyante, tadyathā---śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāgghastopasthapāyupādamanāṁsīti, tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca karmendriyāṇi, ubhayātmakaṁ manaḥ; bhūtāderapi taijasasahāyāttallakṣaṇānyeva pañcatanmātrāṇyutpadyante, tadyathā---śabdatanmātraṁ, sparśatanmātraṁ, rūpatanmātraṁ, rasatanmātraṁ, gandhatanmātramiti; teṣāṁ viśeṣāṁ viśeṣāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvyaḥ; evameṣā tattvacaturviśatirvyākhyātā//

3.1.5

tatra, buddhīndriyāṇāṁ śabdādayo viṣayāḥ; karmendriyāṇāṁ yathāsaṅkhyaṁ vacanādānānandavisargaviharaṇāni//

3.1.6

avyaktaṁ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇi cetyaṣṭau prakṛtayaḥ; śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ//

3.1.7

svaḥ svaścaiṣāṁ viṣayo+adhibhūtaṁ; svayamadhyātmaṁ; †adhidaivataṁ tu---budherbrahyā, ahaṅkārasyeśvaraḥ, manasaścandramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco vāyuḥ, sūryaścakṣuṣaḥ, rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, †vāco+agniḥ, hastayorindraḥ, pādayorviṣṇuḥ, pāyormitraḥ, prajāpatirupasthasyeti//

3.1.8

tatra sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ pañcaviṁśatitamaḥ kāryakāraṇasaṁyuktaścetayitā bhavati/ satyapyacaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthaṁ pravṛttimupadiśanti kṣīrādīṁścātra hetūnudāharanti//

3.1.9

ata ūrdhvaṁ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ/ tadyathā---ubhāvapyanādī, ubhāvapyanantau, ubhāvapyaliṅgau, ubhāvapi nityau, †ubhāvapyanaparau, ubhau ca sarvagatāviti; ekā tu prakṛtiracetanā triguṇā bījadharmiṇī prasavadharmiṇyamadhyasthadharmiṇī ceti, bahavastu puruṣāścetanāvanto+aguṇā abījadharmāṇo+aprasavadharmāṇo madhyasthadharmāṇaśceti//

3.1.10

tatra kāraṇānurūpaṁ kāryamiti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti; tadañjanatvāttanmayatvācca tadguṇā eva puruṣā bhavantītyeke bhāṣante//

3.1.11

vaidyake tu--- svabhāvamīśvaraṁ kālaṁ yaddacchāṁ niyatiṁ tathā// pariṇāmaṁ ca manyante prakṛtiṁ pṛthudarśinaḥ//

3.1.12

tanmayānyeva bhūtāni tadguṇānyeva cādiśet// taiśca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata//

3.1.13

tasyopayogo+abhihitaścikitsāṁ prati sarvadā// bhūtebhyo hi paraṁ yasmānnāsti cintā cikitsite//

3.1.14

yato+abhihitaṁ---tatsambhavadravyasamūho bhūtādiruktaḥ; bhautikāni cendriyāṇyāyurvede varṇyante, tathendriyārthaḥ//

3.1.15

bhavati cātra--- indriyeṇendiyārthaṁ tu svaṁ svaṁ gṛhṇāti mānavaḥ// niyataṁ tulyayonitvānnānyenānyamiti sthitiḥ//

3.1.16

na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca; asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūnudāharanti; †āyurvedaśāstrasiddhānteṣvasarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca, tiryagyonimānuṣadeveṣu saṁcaranti dharmādharmanimittaṁ; ta ete+anumānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ sannipāteṣvabhivyajyante, yato+abhihitaṁ---pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti; sa eṣa(eva?) karmapuruṣaścikitsādhikṛtaḥ//

3.1.17

tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāvunmeṣanimeṣau buddhirmanaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtirvijñānamadhyavasāyo viṣayopalabdhiśca guṇāḥ//

3.1.18

sāttvikāstu---ānṛśaṁsyaṁ saṁvibhāgarucitā titikṣā satyaṁ dharma āstikyaṁ jñānaṁ buddhirmedhā smṛtirdhṛtiranabhiṣaṅgaśca; rājasāstu---duḥkhabahulatā+aṭanaśīlatā+adhṛtirahaṅkāra ānṛtikatvamakāruṇyaṁ dambho māno harṣaḥ krodhaśca; tāmasāstu---viṣāditvaṁ nāstikyamadharmaśīlatā buddhernidho+ajñānaṁ durmedhastvamakarmaśīlatā nidrālutvaṁ ceti//

3.1.19

āntarikṣāstu---śabdaḥ śabdendriyaṁ sarvacchidrasamūho viviktatā ca; vāyavyāstu---sparśaḥ sparśondriyaṁ sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṁ laghutā ca; taijasāstu---rūpaṁ rūpendriyaṁ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktiramarṣastaikṣṇyaṁ śauryaṁ ca; āpyāstu---raso rasanendriyaṁ sarvadravasamūho gurutā śaityaṁ sneho retaśca; pārthivāstu---gandho gandhendriyaṁ sarvamūrtasamūho gurutā ceti//

3.1.20

tatra sattvabahulamākāśaṁ, rajobahulo vāyuḥ, sattvarajobahulo+agniḥ, sattvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthivīti//

3.1.21

ślokau cātra bhavataḥ/
anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇyetāni nirdiśet/
sve sve dravye tu sarveṣāṁ vyaktaṁ lakṣaṇamiṣyate//

3.1.22

aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu// kṣetrajñaśca samāsena †svatantraparatantrayoḥ//

3.1.22_1

iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthāne sarvabhūtacintāśārīraṁ nāma prathamo+adhyāyaḥ //1//

dvitīyo+adhyāyaḥ/

3.2.1

athātaḥ †śukraśoṇitaśuddhiṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

3.2.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

3.2.3

vātapittaśleṣmaśoṇita-†kuṇapagravthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretasaḥ[†'kuṇapagandhi'iti pā+] prajotpādane na samarthā bhavanti//

3.2.4

teṣu vātavarṇavedanaṁ vātena, pittavarṇavedanaṁ pittena, śleṣmavarṇavedanaṁ śleṣmaṇā, śoṇitavarṇavedanaṁ kuṇapagandhyanalpaṁ ca raktena, granthibhūtaṁ śleṣmavātābhyāṁ, pūtipūyanibhaṁ pittaśleṣmabhyāṁ, kṣīṇaṁ prāguktaṁ pittamārutābhyāṁ, mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti/ teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇaretasaḥ kṛcchrasādhyāh, mūtrapurīṣaretasastvasādhyāḥ (†sādhyamanyacca[†ayaṁ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhayate])iti//

3.2.5

ārtavamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthagdvandvaiḥ samastaiścopasṛṣṭamabījaṁ bhavati; tadapi doṣavarṇavedanādibhirvijñeyam/ teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśamasādhyaṁ sādhyamanyacceti//

3.2.6

bhavanti cātra/ teṣvādyān śukradoṣāṁstrīn snehasvedādibhirjayet// kriyāviśeṣairmatimāṁstathā cottarav(b?)astibhiḥ//

3.2.7

pāyayeta naraṁ sarpirbhiṣak kuṇaparetasi// dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjunasādhitam//

3.2.8

pāyatedathavā sarpiḥ śālasārādisādhitam// granthibhūte †śaṭīsaiddhaṁ pālāśe vā+api bhasmani//

3.2.9

parūṣakavaṭādibhyāṁ pūyaprakhye ca sādhitam// prāguktaṁ vakṣyate yacca tat kāryaṁ kṣīṇaretasi//

3.2.10

viṭprabhe pāyayet siddhaṁ †citrakośīrahiṅgubhiḥ// [†asyāgre+asnehādiśca kramaḥ kāryaḥ ṣaṭsvetāsu vijānatā' ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacidupalabhyate'] snigdhaṁ vāntaṁ viriktaṁ ca nirūḍhamanuvāsitam//

3.2.11

yojayecchukradoṣārtaṁ samyaguttarabastinā// sphaṭikābhaṁ dravaṁ snigdhaṁ madhuraṁ madhugandhi ca//

3.2.12

śukramicchanti kecittu tailakṣaudranibhaṁ tathā// vidhimuttarabastyantaṁ kuryādārtavaśuddhaye//

3.2.13

strīṇāṁ snehādiyuktānāṁ catasṛṣvārtavārtiṣu// kuryātkalkān picūṁścāpi pathyānyācamanāni ca//

3.2.14

granthibhūte pibet pāṭhāṁ tryūṣaṇaṁ vṛkṣakāṇi ca// †durgandhipūyasaṅkāśe majjatulye tathā++ārtave// [†'durgandhe pūyasaṅkāśe'iti pā+]

3.2.15

pibedbhadraśriyaḥ kvāthaṁ candanakvāthameva ca // śukradoṣaharāṇāṁ ca yathāsvamavacāraṇam//

3.2.16

†yogānāṁ śuddhikaraṇaṁ śeṣāsvapyārtavārtiṣu//anne(nnaṁ) śāliyavaṁ madyaṁ hitaṁ māṁsaṁ ca pittalam//

3.2.17

śaśāsṛkpratimaṁ yattuy yadvā lākṣārasopamam// tadārtavaṁ praśaṁsanti yadvāso na virañjayet//

3.2.18

tadevātiprasaṅgena pranṛttamanṛtāvapi// asṛgdaraṁ †vijānīyādayo+anyadraktalakṣaṇāt[†'vijānīyāduktaṁ lakṣaṇalakṣitam'iti pā+]//

3.2.19

asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ// tasyātivṛttau daurbalyaṁ bhramo mūrcchā tamastṛṣā//

3.2.20

dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṁ tandrā rogāśca vātajāḥ// taruṇyā hitasevinyāstamalpopadravaṁ bhiṣak//

3.2.21

raktapittavidhānena yathāvat samupācaret// doṣairāvṛtamārgatvādārtavaṁ naśyati striyāḥ//

3.2.22

tatra matsyakulatthāmlatilamāṣasurā hitāḥ// pāne mūtramudaśvicca dadhi śuktaṁ ca bhojane//

3.2.23

kṣīṇaṁ prāgīritaṁ raktaṁ salakṣaṇacikitsitam// †tathā+apyatra vidhātavyaṁ vidhānaṁ naṣṭaraktavat//

3.2.24

evamaduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca//

3.2.25

ṛtau prathamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇī divāsvapnāñjanāśrupātasnānānulepanābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāvalekhanānilāyāsān pariharet/ kiṁ kāraṇaṁ? divā svapanytāḥ svāpaśīlaḥ, añjanādandhaḥ, rodanāddhikṛtadṛṣṭiḥ, snānānulepanāhuḥkhaśīlaḥ, tailābhyaṅgāt kuṣṭhī, nakhāpakartanāt kunakhī pradhāvanāccañcalaḥ, hasanācchyāvadantauṣṭhatālujihvāḥ, pralāpī cātikathanāt, atiśabdaśravaṇādbadhiraḥ, avalekhanāt khalatiḥ, mārutāyāsasevanādunmatto garbho bhavatītyevametān pariharet/ darbhasaṁstaraśāyinīṁ karatalaśarāvaparṇānyatamabhojinīṁ haniṣyaṁ, tryahaṁ ca bhartuḥ saṁrakṣet/ tataḥ śuddhasnātāṁ caturthe+†ahanyahatavāsāṁ samalaṅkṛtāṁ kṛtamaṅgalasvastivācanāṁ bhartāraṁ darśayet/ tat kasya hetoḥ?//

3.2.26

pūrvaṁ paśyedṛtusnātā yādṛśaṁ naramaṅganā// tādṛśaṁ janayet putraṁ bhartāraṁ darśayedataḥ//

3.2.27

tato vidhānaṁ purtīyamupādhyāyaḥ samācaret// karmānte ca kramaṁ hyenamārabheta vicakṣaṇaḥ//

3.2.28

tato+aparāhṇe pumān māsaṁ brahmacārī sarpiḥsnigdhaḥ sarpiḥkṣīrābhyāṁ śālyodanaṁ bhuktvā māsaṁ brahmacāriṇīṁ tailasnigdhāṁ tailamāṣottarāhārāṁ nārīmupeyādrātrau sāmādibhir-†abhiviśvāsya; vikalpayaivaṁ caturthyāṁ ṣāṣṭhyāmaṣṭamyāṁ daśamyāṁ dvādaśyāṁ copeyāditi putrakāmaḥ//

3.2.29

eṣūttarottaraṁ vidyādāyurārogyameva ca // prajāsaubhāgyamaiśvaryaṁ balaṁ ca divaseṣu vai//

3.2.30

ataḥ paraṁ pañcamyāṁ saptamyāṁ navamyāmekādaśyāṁ ca strīkāmaḥ; trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ//

3.2.31

tatra prathame divase ṛtumatyāṁ maithunagama(nama?)nāyuṣyaṁ puṁsāṁ bhavati, yaśca tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno †vimucyate; dvitīye+apyevaṁ sūtikāgṛhe vā; tṛtīye+apyevamasaṁpūrṇāṅgo+alpāyurvā bhavati; caturthe tu saṁpūrṇāṅgo dīrghāyuśca bhavati/ naca pravartamāne rakte bījaṁ praviṣṭaṁ guṇakaraṁ bhavati, yathā nadyāṁ pratisrotaḥ plāvidravyaṁ prakṣiptaṁ pratinivartate nordhnaṁ gacchati †tadvadeva draṣṭavyam/ tasmānniyamavatīṁ trirātraṁ pariharet/ ataḥ paraṁ māsādupeyāt//

3.2.32

labdhagarbhāyāścaiteṣvahaḥsu lakṣmaṇāvaṭaśuṅgāsahadevāviśvadevānāmanyatamaṁ kṣīreṇābhiṣutya trīṁścaturovā bindūn dadyāddakṣiṇe nāsāpuṭe †putrakāmāyai[†asyāgre+avāme duhitṛkāmāyai' ityadhikaṁ pathyate kvacitpustake/], na ca tānniṣṭhīvet//

3.2.33

dhruvaṁ caturṇāṁ sānnidhyādgarbhaḥ syādvidhipūrvakaḥ// ṛtukṣetrāmbubījānāṁ sāmagryādaṅkuro yathā//

3.2.34

evaṁ jātā rūpavantaḥ †sattvavantaścirāyuṣaḥ// bhavantyṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe(ṇo) hitāḥ//

3.2.35

tatra tejodhātuḥ sarvavarṇānāṁ prabhavaḥ, sa yadā garbhotoattāvabdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṁ gauraṁ karoti, pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṁ, pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṁ, toyākāśadhātuprāyo gauraśyāmam/ yādṛgvarṇamāhāramupasevate garbhiṇī tādṛgvarṇaprasavā bhavtītyeke bhāṣante/ tatra dṛṣṭibhāgamapratipannaṁ tejo jātyandhaṁ karoti, tadeva raktānugataṁ raktākṣaṁ, pittānugataṁ piṅgākṣaṁ, śleṣmānugataṁ śuklākṣaṁ, vātānugataṁ vikṛtākṣamiti//

3.2.36

bhavanti cātra/ ghṛtapiṇḍo yathaivāgnimāśritaḥ pranilīyate// visarpatyārtavaṁ nāryāstathā puṁsāṁsamāgame//

3.2.37

bīje+antarvāyunā dnau jīvau kukṣimāgatau// yamāvityabhidhīyete dharmetarapuraḥsarau//

3.2.38

pitroratyalpabījatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet// sa śukraṁ prāśya labhate dhvajocchrāyamasaṁśayam//

3.2.39

yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṁjñitaḥ// sa yoniśephasorgandhamādhrāya labhate balam//

3.2.40

sve gude+abrahmacaryādyaḥ strīṣu puṁvat pravartate// kumbhīkaḥ sa ca vijñeya, īrṣyakaṁ śṛṇu cāparam//

3.2.41

dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṁ vyavāye yaḥ pravartate// īrṣyakaḥ sa ca vijñeyaḥ,ṣaṇḍakaṁ śṛṇu pañcamam//

3.2.42

yo bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravartate// tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍasaṁjñitaḥ//

3.2.43

ṛtau puruṣavadvā+api pravartetāṅganā yadi// tatra kanyā yadi bhavet sā bhavennaraceṣṭitā//

3.2.44

āsekyaśca sugandhī ca kumbhīkaścerṣyakastathā// saretasastvamī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍa(ṇḍha)saṁjñitaḥ//

3.2.45

anayā viprakṛtyā tu teṣāṁ śukravahāḥ sirāḥ// harṣāt sphuṭatvamāyānti dhvajocchrāyastato bhavet//

3.2.46

āhārācāraceṣṭābhiryādṛśībhiḥ samanvitau// strīpuṁsau samupeyātāṁ tayoḥ putro+api tādṛśaḥ//

3.2.47

yadā nāryāvupeyātāṁ vṛṣasyantyau kathaṁcana// muñcantyau śukramanyonyamanasthistatra jāyate//

3.2.48

ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunamāvahet// ārtavaṁ vāyurādāya kukṣau garbhaṁ karoti hi//

3.2.49

māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam// kalalaṁ jāyate tasyā varjitaṁ paitṛkairguṇaiḥ//

3.2.50

sarpavṛścikakūṣmāṇḍavikṛtākṛtayaśca ye// garbhāstvete striyāścaiva jñeyāḥ pāpakṛtā bhṛśam//

3.2.51

garbho vātaprakopeṇa dauhṛde vāvamānite// bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgurmūko minmina eva vā//

3.2.52

mātāpitrostu nāstikyādaśubhaiśca purākṛtaiḥ// vātādīnāṁ ca kopena garbho vikṛtimāpnuyāt//

3.2.53

malālpatvādayogācca vāyoḥ pkvāśayasya ca // vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti hi//

3.2.54

jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kalhaveṣṭite// vāyormārganirodhācca na garbhasthaḥ praroditi//

3.2.55

niḥśvāsocchvāsasaṅkṣobhasvapnān garbho+adhigacchati// māturniśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasaṁbhavān//

3.2.56

sanniveśaḥ śarīrāṇāṁ dantānāṁ patanodbhavau// taleṣvasaṁbhavo yaśca romṇāmetat svabhāvataḥ//

3.2.57

bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṁ śāstrabuddhayaḥ// bhavanti sattvabhūyiṣṭhāḥ pūrvajātismarā narāḥ//

3.2.58

karmaṇā codito yena tadāpnoti punarbhave // abhyastāḥ pūrvadehe ye tāneva bhajate guṇān//

3.2.58_1

iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthāne śukraśoṇitaśuddhiśārīraṁ nāma dvitīyo+adhyāyaḥ //2//

tṛtīyo+adhyāyaḥ/

3.3.1

athāto garbhāvakrānti śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

3.3.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

3.3.3

saumyaṁ śukramārtavamāgneyamitareṣāmapyatra bhūtānāṁ sānnidhyamastyaṇunā viśeṣeṇa, parasparopakārātparasparānugrahātparasparānupraveśācca//

3.3.4

tatra strīpuṁsayoḥ saṁyoge tejaḥ śarīrādvāyurudīrayati, tatastejonilasannipātacchukraṁ cyutaṁ yonimabhipratipadyate saṁsṛjyate cārtavena, tato+agnīṣomasaṁyogāt (garbho?) saṁsṛjyamāno (garbho?) garbhāśayamanupratipadyate kṣetrajño vedayitā spraṣṭā ghrātā draṣṭā śrotā rasayitā puruṣaḥ sraṣṭā gantā sākṣī dhātā vaktā yaḥ ko+asāvityevamādibhiḥ paryāyavācakairnāmabhirabhidhīyate dainasaṁ(yo?)gādakṣayo+acintyo bhūtātmanā sahānvakṣaṁ sattvarajastamobhirdaināsurairaparaiśca bhāvairvāyunā+abhipreryamāṇaḥ, garbhāśayamanupraniśyāvatiṣṭhate//

3.3.5

tatra śukrabāhulyāt pumān, ārtavabāhulyāt strī, sāmyādubhayornapuṁsakamiti//

3.3.6

ṛtustu dvādaśarātraṁ bhavati dṛṣṭārtavaḥ; adṛṣṭārtavā+apyastītyeke bhāṣante//

3.3.7

bhavanti cātra/ pīnaprasannavadanāṁ praklinnātmamukhadvijām// narakāmāṁ priyakathāṁ srastakukṣyakṣimūrdhajām//

3.3.8

sphuradbhujakucaśroṇinābhyūrujaghanasphicam// harśautsukyaparāṁ cāpi vidyādṛtumatīmiti//

3.3.9

niyataṁ divase+atīte saṅkucatyambujaṁ yathā// ṛtau vyatīte nāryāstu yoniḥ saṁvriyate tathā//

3.3.10

māsenopacitaṁ kāle dhamanībhyāṁ tadārtavam// īṣatkṛṣṇaṁ vigandhaṁ ca vāyuryonimukhaṁ nayet//

3.3.11

tadvarṣāddvādaśāt kāle vartamānamasṛk punaḥ// jarāpakvaśarīrāṇāṁ yāti pañcāśataḥ kṣayam//

3.3.12

yugmeṣu tu pumān prokto divaseṣvanyathā+abalā// puṣpakāle śucistasmādapatyārthī striyaṁ vrajet//

3.3.13

tatra sadyogṛhītagarbhāyā liṅgāni---śramo glāniḥ pipāsā sakthisadanaṁ śukraśoṇitayoravabandhaḥ sphuraṇaṁ ca yoneḥ//

3.3.14

stanayoḥ kṛṣṇamukhatā romarājyudgamastathā// akṣipakṣmāṇi cāpyasyāḥ saṁmīlyante viśeṣataḥ//

3.3.15

akāmataśchardayati gandhādudvijate śubhāt// prasekaḥ sadanaṁ cāpi garbhiṇyā liṅgamucyate//

3.3.16

tadā †prabhṛti vyavāyaṁ vyāyāmamatitarpaṇamatikarśanaṁ divāsvapnaṁ rātrijāgaraṇaṁ śokaṁ †yānārohaṇaṁ bhayamutkaṭukāsanaṁ caikāntataḥ snehādikriyāṁ śoṇitamokṣaṇaṁ cākāle vegavidhāraṇaṁ ca na seveta//

3.3.17

doṣābhighātairgarbhiṇyā yo yo bhāgaḥ prapīḍyate// sa sa bhāgaḥ śiśostasya garbhasthasya prapīḍyate//

3.3.18

tatra prathame māsi kalalaṁ jāyate; dvitīye śītoṣmānilairabhiprapacyamānānāṁ mahābhūtānāṁ saṁghāto ghanaḥ saṁjāyate yadi piṇḍaḥ pumān, strī cet peśī, napuṁsakaṁ cedarbudamiti; tṛtīye hastapādaśirasāṁ pañca piṇḍakā nirvartante+aṅgapratyaṅgavibhāgaśca sūkṣmo bhavati; caturthe sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyakto bhavati, garbhahṛdayapravyaktibhāvāccetanādhāturabhivyakto bhavati, kasmāt? tatsthānatvāt; tasmādgarbhaścaturthe māsyabhiprāyamindriyārtheṣu karoti, dvihṛdayāṁ ca nārīṁ dauhṛdinīmācakṣate, dauhṛdavimānanāt kubjaṁ kuṇiṁ khañjaṁ jaḍaṁ vāmanaṁ vikṛtākṣamanakṣaṁ vā nārī sutaṁ janayati, tasmāt sā yadyadicchettattattasyai dāpayet, labdhadauhṛdā hi vīryavantaṁ cirāyuṣaṁ ca putraṁ janayati//

3.3.19

bhavati cātra/ indriyārthāṁstu yān yān sā bhoktumicchati garbhiṇī garbhābādhabhayāttāṁstān bhiṣagāhṛtya dāpayet//

3.3.20

sā prāptadauhṛdā putraṁ janayeta guṇānvitam// alabdhadauhṛdā garbhe labhetātmani vā bhayam//

3.3.21

yeṣu yeṣvindriyārtheṣu dauhṛde vai vimānanā// prajāyeta sutasyārtistasmiṁstasmiṁstathendriye//

3.3.22

rājasandarśane yasyā daurhṛdaṁ jāyate striyāḥ// arthavantaṁ mahābhāgaṁ kumāraṁ sā prasūyate//

3.3.23

dukūlapaṭṭakauśeyabhūṣaṇādiṣu dauhṛdāt// alaṅkāraiṣiṇaṁ putraṁ lalitaṁ sā prasūyate//

3.3.24

āśrame saṁyatātmānaṁ dharmaśīlaṁ prasūyate// devatāpratimāyāṁ tu prasūte pārṣadopamam// darśane vyālajātīnāṁ hiṁsāśīlaṁ prasūyate//

3.3.25

godhāmāṁsāśane putraṁ suṣupsuṁ †dhāraṇātmakam/ gavāṁ māṁse tu balinaṁ sarvakleśasahaṁ tathā//

3.3.26

māhiṣe daurhṛdācchūraṁ raktākṣaṁ †lomasaṁyutam// varāhamāṁsāt svapnāluṁ śūraṁ saṁjanayet sutam//

3.3.27

mārgādvikrāntajaṅghālaṁ sadā vanacaraṁ sutam// sṛmarādvignimanasaṁ nityabhītaṁ ca taittirāt//

3.3.28

ato+anukteṣu yā nārī samabhidhyāti daurhṛdam// śarīrācāraśīlaiḥ sā samānaṁ janayiṣyati//

3.3.29

karmaṇā coditaṁ jantorbhavitavyaṁ punarbhavet// yathā tathā daivayogāddaurhṛdaṁ janayeddhṛdi//

3.3.30

pañcame manaḥpratibuddhataraṁ bhavati, ṣaṣṭhe buddhiḥ, saptame sarvāṅgapratyaṅgavibhāgaḥ pravyaktataraḥ, aṣṭame+†asthirībhavatyojaḥ, tatra jātaścenna jīvennirojastvān-†nairṛtabhāgatvācca[†'nairṛtabhāgadheyatvāt'iti pā+], tato baliṁ māṁsaudanamasmai dāpayet? navamadaśamaikādaśadvādaśānāmanyatamasmin jāyate, ato+anyathā vikārī bhavati//

3.3.31

mātustu khalu rasavahāyāṁ nāḍyāṁ garbhanābhināḍī pratibaddhā, sā+asya māturāhārarasavīryamabhivahati/ tenopasnehenāsyābhivṛddhirbhavati/ †asaṁjātāṅgapratyaṅgapravibhāgamāniṣekāt[†'asañjātāṅgapratyaṅgavibhāgaṁ tu garbhe niṣekāt prabhṛti'iti pā+] prabhṛti sarvaśarīrāvayavānusāriṇīnāṁ rasavahānāṁ tiryaggatānāṁ dhamanīnāmupasneho jīvayati//

3.3.32

garbhasya khalu saṁbhavataḥ pūrvaṁ śiraḥ saṁbhavatītyāha śaunakaḥ, śiromūlatvāt-†pradhānendriyāṇāṁ; hṛdayamiti kṛtavīryo, buddhermanasaśca sthānatvāt; nābhiriti pārāśaryaḥ, tato hi vardhate deho dehinaḥ; pāṇipādamiti mārkaṇḍeyaḥ, tanmūlatvācceṣṭāyā garbhasya; madhyaśarīramiti subhūtirgautamaḥ, tannibaddhatvāt sarvagātrasaṁbhavasya/ tattu na samyak, sarvāṇyaṅgapratyaṅgāni yugapat saṁbhavantītyāha dhanvantariḥ, garbhasya sūkṣmatvānnopalabhyante vaṁśāṅkuravaccūtaphalavacca; tadyathā---cūtaphale paripakve keśaramāṁsāsthimajjānaḥ pṛthak pṛthag dṛśyante, kālaprakarṣāt; tānyeva taruṇe nopalabhyante, sūkṣmatvāt; teṣāṁ sūkṣmāṇāṁ keśarādīnāṁ kālaḥ pravyaktatāṁ karoti; etenaiva vaṁśāṅkuro+api vyākhyātaḥ/ evaṁ garbhasya tāruṇye sarveṣvaṅgapratyaṅgeṣu satsvapi saukṣmyādanupalabdhiḥ, tānyeva kālaprakarṣāt pravyaktāni bhavanti//

3.3.33

tatra garbhasya pitṛjamātṛjarasajātmajasattvajasātmyajāni śarīralakṣaṇāni vyākhyāsyāmaḥ/ garbhasya, keśaśmaśrulomāsthinakhadantasirāsnāyudhamanīretaḥprabhṛtīni sthirāṇi pitṛjāni, māṁsaśoṇitamedomajjahṛnnābhiyakṛtplīhāntragudaprabhṛtīni mṛdūni mātṛjāni, śarīropacayo balaṁ varṇaḥ sthitirhāniśca rasajāni, indriyāṇi jñānaṁ vijñānamāyuḥ sukhaduḥkhādikaṁ cātmajāni, sattvajānyuttaratra vakṣyāmaḥ, vīryamārogyaṁ balavarṇau medhā ca sātmyajāni//

3.3.34

tatra yasyā dakṣiṇe stane prāk payodarśanaṁ bhavati dakṣiṇākṣimahattvaṁ ca pūrvaṁ ca dakṣiṇaṁ sakthyutkarṣati vāhulyācca punnāmadheyeṣu dravyeṣu daurhṛdamabhidhyāyati svapneṣu copalabhate padmotpalakumudāmrātakādīni punnāmanyeva prasannamukhavarṇā ca bhavati tāṁ †brūyāt putramiyaṁ janayiṣyatīti, tadviparyaye kanyāṁ, yasyāḥ pārśvadvayamunnataṁ purastānnirgatamudaraṁ prāgabhihitalakṣaṇaṁ ca tasyā napuṁsakamiti vidyāt, yasyā madhye nimnaṁ droṇībhūtamudaraṁ sā yugmaṁ prasūyata iti//

3.3.35

bhavanti cātra devatābrāhmaṇaparāḥ śaucācārahite ratāḥ// mahāguṇān prasūyante viparītāstu nirguṇān//

3.3.36

aṅgapratyaṅganirvṛttiḥ svabhāvādeva jāyate// aṅgapratyaṅganirvṛttau ye bhavanti guṇāguṇāḥ// te te garbhasya vijñeyā dharmādharmanimittajāḥ//

3.3.36_1

iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthāne garbhāvakrāntiśārīraṁ nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //3//

caturtho+adhyāyaḥ/

3.4.1

athāto garbhavyākaraṇaṁ (nāma) śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

3.4.2

yathovāca bhagavān dhavantariḥ//

3.4.3

agniḥ somo vāyuḥ sattvaṁ rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ//

3.4.4

tasya khalvevaṁpravṛttasya †śukraśoṇitasyābhipacyamānasya[†'śukraśoṇitasya'iti keṣuciddhastalikhitapustakeṣu nopalabhyate/] mānasya kṣīrasyeva santānikāḥ sapta †tvaco bhavanti/ tasāṁ prathamā+avabhāsinī nāma, yā sarvavarṇānavabhāsayati pañcavidhāṁ ca chāyāṁ prakāśayati, sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā, siddhmapadmakaṁṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā lohitā nāma, vrīhiṣoḍaśabhāgapramāṇā, tilakalakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā śvetā nāma,vrīhidvādaśabhāgapramāṇā, carmadalājagallīmaśakādhiṣṭhānā; carurthī tāmrā nāma vrīheraṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā; pañcamī vedinī nāma, vrīhipañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā; ṣaṣṭhī rohiṇī nāma, vrīhipramāṇā, granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī māṁsadharā nāma, vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśo+adhiṣṭhānā/ yadetat pramāṇaṁ nirdiṣṭaṁ tanmāṁsaleṣvavakāśeṣu, na lalāṭe sūkṣmāṅgulyādiṣu; yato vakṣyatyudareṣu---vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhaṁ vidhyediti// [†'śarīre ṣaṭ tvacaḥ;-----'(ca.śā.a.7.sū.5)/ 'ṣaṣṭhī tu prāṇadharā' iti āṣṭāṅgasaṁgrahe pāṭhaḥ/ 'tvaco nāma---sarvadehāvaraṇarūpā bhūmiḥ sparśanevdriyasya srotasāñca svedavahānāṁ, romṇāmapi saromakūpānām/ tāḥ sthūladaṣṭyā staradvayavibhaktāḥ---bahistvagbhāgo+antarastvagbhāgaśceti/ tatra bahistvaṅnāmātīva tanvī kṛṣṇagaurādivarṇādhārā vahnisparśena ploṣapiḍakāvyañjanā ca/ antastvaḍnāma sthūlā śarīrābhirakṣaṇī snehādikarṣaṇī ca/ saiva pradhānāyatanaṁ sparśabhūmeḥ svedasrutāñca mārgāṇām'(pratyakṣaśārīra pra. bhā.pṛ+ 5-6)/]

3.4.5

kalāḥ khalvapi sapta †saṁbhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ//

3.4.6

†bhavataścātra/[†'bhavanti cātra'iti pā+] yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate// tathā dhāturhi māṁseṣu chidyamāneṣu dṛśyate//

3.4.7

snāyubhiśca praticchannān santatāṁśca jarāyuṇā// śleṣmaṇā veṣṭitāṁścāpi kalābhāgāṁstu tān †viduḥ// [†'asyāgre'+adhātvāśayāntare+annasya yaḥ kledastvadhiṣṭhati/ dehoṣmaṇā vipakvastu sā kaletyabhidhīyate' ityadhikaṁ paṭhyate kvacitpustake/]

3.4.8

tāsaṁ prathamā māṁsadhārā nāma; yasyāṁ †māṁse sirāsnāyudhamanīsrotasāṁ pratānā bhavanti// [†'māṁsagatānāṁ'iti hārāṇacandrasaṁmataḥ pāṭhaḥ/ 'māṁsasirāsnāyudhamanīsrotasāṁ' iti vai.paṁ.hariprapannasaṁmataḥ pāṭhaḥ/ viśeṣavivaraṇaṁ tu rasayogasāgarasyopoddhāte 164-165 pṛṣṭhayordraṣṭavyam/]

3.4.9

bhavati cātra/ yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ// bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṁse sirādayaḥ//

3.4.10

dvitīyā raktadharā nāma māṁsasyābhyantarataḥ, tasyāṁ śoṇitaṁ viśeṣataśca sirāsu yakṛtplīhnośca †bhavati//

3.4.11

bhavati cātra/ vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ †kṣīramāvahet// māṁsādevaṁ kṣatāt kṣipraṁ śoṇitaṁ †saṁprasicyate//

3.4.12

tṛtīyā medodharā nāma; medo hi sarvabhūtānāmudarasthamaṇvasthiṣu ca, mahatsu ca majjā †bhavati// [†'tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṁ mastiṣkākhyaṁ mastuluṅgākhyaṁ ca' ityaṣṭāṅgasaṁgrahe+adhikaḥ pāṭhaḥ/ 'medo nāma---sāndrasarpistulyaḥ snehadhātuḥ śarīrasya/ tasya sthānamudarāntaḥ, tvacāmadhaśca/ vasā tu māṁsāntarānupraviṣṭaḥ snehastasyā medasyanupraveśastulyopādānatvāt/ majjā nāma asthimadhyagataḥ snehaḥ/ sa dvividhaḥ pīto raktaśca/ tatra pīto nalakāsthnāmantaḥ, raktastnitarāsthiṣu, prāntabhāheṣu ca nalakāsthnām/ so+ayaṁ sthūlasvarūpeṇa medaso+abhinno+apikarmavaiśeṣyātpṛthageva dhātuḥ,'(pratyakṣāśārīra pra. bhā.pṛ.10/]

3.4.13

bhavati cātra/ sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritaḥ// athetareṣu sarveṣu saraktaṁ meda ucyate// śuddhamāṁsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā//

3.4.14

caturthī śleṣmadharā nāma; sarvasandhiṣu prāṇabhṛtāṁ bhavati//

3.4.15

bhavati cātra/ snehābhyakte yathā hyakṣe cakraṁ sādhu pravartate// sandhayaḥ sādhu vartante saṁśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā//

3.4.16

pañcamī purīṣadharā nāma; yā+avtaḥkoṣṭhe malamabhivibhajate pakvāśayasthā//

3.4.17

bhavati cātra/ yakṛtsamantāt koṣṭhaṁ ca tathā+antrāṇi samāśritā// uṇḍukasthaṁ vibhajate malaṁ maladharā kalā//

3.4.18

ṣaṣṭhī †pittadharā nāma; yā caturvidhamannapānamupabhu(yu)ktamāmāśayāt pracyutaṁ pakvāśayopasthitaṁ dhārayati// [†'ṣaṣṭhī pittadharā nāma pakvāmāśayamadhyasthā/ sā hyantaragneradhiṣṭhānatayā++āmāśayāt pakvāśayonmukhamannaṁ balena vidhārya pittatejasā śoṣayati pacati pakvaṁ ca vimuñcati/ doṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmameva/ tato+asāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsaṁjñā/ balaṁ ca tasyāḥ pittamevāgnyabhidhānamataḥ sā+agninopastabdhopabṛṁhitaikayogakṣemā śarīraṁ vartayati/' (aṣṭāṅgasaṁgraha śā.sthā.a.)]

3.4.19

bhavati cātra/ aśitaṁ khāditaṁ pītaṁ koṣṭhagataṁ nṛṇām// tajjīryati yathākālaṁ śoṣitaṁ pittatejasā//

3.4.20

saptamī śukradharā nāma; yā sarvaprāṇināṁ sarvaśarīravyāpinī//

3.4.21

bhavanti cātra/ yathā payasi sarpistu †gūḍhaścekṣau raso yathā// śarīreṣu tathā śukraṁ nṛṇāṁ vidyādbhiṣagvaraḥ//

3.4.22

dvyaṅgule dakṣiṇe †pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ// mūtrasrotaḥpathāccgukraṁ puruṣasya pravartate// [†'dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ/ mūtrasrotaḥpathācchukraṁ puruṣasya pravartata' ityatra+advyaṅgule dakṣiṇe vāma' ityeva sādhīyān pāṭhaḥ, anyathā pratyakṣavirodhāt svāktivirodhācca/ kṣuyate hi+aśukravahe dve śukraprādurbhāvāya, dve śukravisargāya ca' iti suśrute eva' (pratyakṣaśārīra, upoddhāta, pṛṣṭha 72)/]

3.4.23

kṛtsnadehāśritaṁ śukraṁ prasannamanasastathā// strīṣu vyāyacchataścāpi harśāttat saṁpravartate//

3.4.24

gṛhītagarbhāṇāmārtavavahānāṁ srotasāṁ vartmānyavarudhyanta garbheṇa, tasmādgṛhītagarbhāṇāmārtavaṁ na dṛśyate; tatastadadhaḥ pratihatamūrdhvamāgatamaparaṁ copacīyamānamaparāîtyabhidhīyate; śeṣaṁ cordhvataramāgataṁ payodharāvabhipratipadyate, tasmādgarbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti//

3.4.25

garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau, śoṇitaphenaprabhabhavaḥ †phupphusaḥ, śoṇitāṁkaṭṭaprabhabhva uṇḍukaḥ//

3.4.26

asṛjaḥ śleṣmaṇaścāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ// taṁ pacyamānaṁ pittena vāyuścāpyanudhāvati//

3.4.27

tato+asyāntrāṇi jāyante gudaṁ bastiśca dehinaḥ// udare pacyamānānāmādhmānādrukmasāravat//

3.4.28

kaphaśoṇitamāṁsānāṁ sāro †jihvā prajāyate// yathārthamūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṁsi dārayet// [†'tatrāsya mathyamānasya dhmāyamānasya rukmavat/ jihvā saṁjāyate saumī yayā vedayate rasān' iti pā+]

3.4.29

anupraviśya piśitaṁ peśīrvibhajate tathā// †medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvamāpnuyāt// [†vai+ paṁ+ hariprapannaśarmaṇā tu ayaṁ pāṭho+anyathā paṭhito vyākhyātaśca,+amedaḥ sa snehamādāya sirāsnāyutvamapyatha/ sirāṇāṁ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṁ ca tataḥ kharaḥ// āśayyābhyāsayogena karotyāśayasaṁbhavam/ sa vāyuḥ kartā, annarasāt snehamādāya medo vibhajate arthādudare medaścimoti; atha evaṁ sirāsnāyutvaṁ vibhajate arthāt sirātvaṁ sirāsvarūpaṁ, snāyutvaṁ snāyusvarūpaṁ ca vibhajate/ nanu samavāyikāraṇasyaikatve+api kathametadvecitryaṁ saṁjāyata ityāha---sirāṇāṁ tu mṛduḥ pāka ityādi/ ---sirāṇāmaśuddharaktavāhinānāṁ, dhamanīrasāyanīnāmapyupalakṣaṇametat; atra mṛduḥ pākā bhavati nirantararasasaṁmṛtatvāt; snāyūnāṁ ca peśīprāntānāṁ kharaḥ pāko bhavati alparasagamanāt/ ----sa vāyuḥ māṁsapeśīṣu āśayya āsamantāt nivāsaṁ kṛtvā hṛdayādyāśayānāṁ saṁbhavamutpattiṁ karoti'(rasayogasāgara, upoddhāta, pṛ+ 113-114)/]

3.4.30

sirāṇāṁ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṁ ca tataḥ kharaḥ// āśayyābhyāsayogena karotyāśayasaṁbhavam//

3.4.31

raktamedaḥprasādādvṛkkau; māṁsāsṛkkalhamedaḥprasādādvṛṣaṇau; śoṇitakaphaprasādajaṁ hṛdayaṁ, yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahāḥ; †tasyādho vāmataḥ plīhā phupphusaśca, dakṣiṇato yakṛt †kloma ca; taddhṛdayaṁ viśeṣeṇa cetanāsthānam, atastasmiṁstamasā++āvṛte sarvaprāṇinaḥ svapanti// [†yattu+ahṛdayasyādho vāmataḥ plīhā phusphusaśca, dakṣiṇato yakṛt kloma ca' iti sauśrutaḥ pāṭhaḥ tatra pramāda eva darīdṛśyate,+ahṛdayasyādho vāmataḥ plīhā, dakṣiṇato yakṛt, ubhayataḥ kloma phusphusau ca' iti tu sādhīyān pāṭhaḥ, anyathā na kenāpi kathamapi śakyaṁ samādhātum,(pratyakṣaśārīra, upoddhāta, pṛ+ 68)/ kloma śvāsanalikā---'ṭrekiyā "trachea"' iti gaṇanāthasenaḥ (pratyakṣaśārīra, dvitīyabhāga, pṛ+ 178),+agāla blaḍara "gall-bladder"' iti rasayogasāgarasyopoddhāte(pṛ+96-102) vai+ paṁ+ hariprapannaśarmā/ vistarastu tatraiva draṣṭavyaḥ/]

3.4.32

bhavati cātra/ puṇḍarīkeṇa sadṛśaṁ hṛdayaṁ syādadhomukham// jāgratastadvikasati svapataśca nimīlati//

3.4.33

nidrāṁ tu vaiṣṇavīṁ pāpmānamupadiśanti, sā svabhāvata eva sarvaprāṇino+abhispṛśati/ tatra yadā saṁjñāvahāni srotāṁsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā †bhavatyanavabodhinī, sā pralayakāle; tamobhūyiṣṭhānāmahaḥsu niśāsu ca bhavati, rajobhūyiṣṭhānāmanimittaṁ, sattvabhūyiṣṭhānāmardharātre; kṣīṇaśleṣmanilabahulānāṁ manaḥśarīrābhitāpavatāṁ ca naiva, sā vaikārikī bhavati//

3.4.34

bhavanti cātra/ hṛdayaṁ cetanāsthānamuktaṁ suśruta! dehinām// tamobhibhūte tasmiṁstu nidrā viśati dehinam//

3.4.35

nidrāhetustamaḥ, sattvaṁ bodhane heturucyate// svabhāva eva vā heturgarīyān parikīrtyate//

3.4.36

pūrvadehānubhūtāṁstu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ// rajoyuktena manasā gṛhṇātyarthān śubhāśubhān//

3.4.37

karaṇānāṁ tu †vaikalye[†'vaiguṇye'iti pā+] tamasā+abhipravardhite// asvapannapi bhūtātmā prasupta iva cocyate//

3.4.38

sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho+anyatra grīṣmāt, pratiṣiddheṣvapi tu bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānāmabhuktavatāṁ medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānāmajīrṇināṁ ca muhūrtaṁ †divāsvapanamapratiṣiddham/ rātrāvapi jāgaritavatāṁ jāgaritakālādardhamiṣyate divāsvapanam/ vikṛtirhi divāsvapno nāma; tatra svapatāmadharmaḥ sarvadoṣaprakopaśca, tatprakopācca kāsaśvāsapratiśyāyaśiro-†gauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni[†'gauravajvarāgnidaurbalyāni'iti pā+] bhavanti; rātrāvapi jāgaritavatāṁ vātapittanimittāsta evopadravā bhavanti//

3.4.39

bhavanti cātra/ tasmānna jāgṛyādrātrau divāsvapnaṁ ca varjayet// jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṁ mitaṁ caret//

3.4.40

arogaḥ sumanā hyevaṁ balavarṇānvito vṛṣaḥ// nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam//

3.4.41

†nidrā sātmyīkṛtā yaistu rātrau ca yadi vā divā// (divārātrau ca ye nityaṁ svapnajāgaraṇocitāḥ/) na teṣāṁ svapatāṁ doṣo jāgratāṁ vā+api jāyate// [†ayamardhaślokaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhyate/]

3.4.42

nidrānāśo+anilāt pittānmanastāpāt kṣayādapi// saṁbhavatyabhighātācca pratyanīkaiḥ praśāmyati//

3.4.43

nidrānāśe+abhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam// gātrasyodvartanaṁ caiva hitaṁ saṁvāhanāni ca //

3.4.44

śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyairaikṣavasaṁskṛtaiḥ// bhojanaṁ madhuraṁ snigdhaṁ kṣīramāṁsarasādibhiḥ//

3.4.45

rasairbileśayānāṁ ca viṣkirāṇāṁ tathaiva ca// drākṣāsitekṣudravyāṇāmupayogo bhavenniśi//

3.4.46

śayanāsanayānāni manojñāni mṛduni ca// nidrānāśe tu kurvīta tathā+anyānyapi buddhimān//

3.4.47

nidrātiyoge vamanaṁ †hitaṁ saṁśodhanāni ca// laṅghanaṁ raktamokṣaśca manovyākulanāni ca// [†'vamennidrātiyoge tu kuryāt'iti pā+]

3.4.48

kaphamedoviṣārtānāṁ rātrau jāgaraṇaṁ hitam// divāsvapnaśca tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām//

3.4.49

indriyārtheṣvasaṁprāptirgauravaṁ jṛmbhaṇaṁ klamaḥ// nidrārtasyeva †yasyehā tasya tandrāṁ vinirdiśet//

3.4.50

pītvaikamanilocchvāsamudveṣṭan vivṛtānanaḥ// yaṁ muñcati sanetrāsraṁ sa jṛmbha iti saṁjñitaḥ//

3.4.51

yo+anāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ// klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ//

3.4.52

sukhasparśaprasaṅgitvaṁ duḥkhadveṣaṇalolatā// śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmasvālasyamucyate//

3.4.53

utkliśyānnaṁ na nirgacchet †prasekaṣṭhīvaneritam// hṛdayaṁ pīḍyate cāsya tamutkleśaṁ vinirdiśet//

3.4.54

vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṁ bhramaḥ// na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṁ tasya vinirdiśet//

3.4.55

ārdracarbhāvanaddhaṁ vā(hi)yo †gātramabhimanyate// tathā guru śiro+atyarthaṁ gauravaṁ tadvinirdiśet//

3.4.56

mūrcchā pittatamaḥprāyā, rajaḥpittānilādbhramaḥ// tamovātakaphāttandrā, nidrā śleṣmatamobhavā//

3.4.57

garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā ca parivṛddhirbhavati//

3.4.58

bhavanti cātra/ tasyāntareṇa nābhestu jyotiḥsthānaṁ dhruvaṁ smṛtam// tadādhamati vātastu dehastenāsya vardhate//

3.4.59

ūṣmaṇā sahitaścāpi dārayatyasya mārutaḥ// ūrdhvaṁ tiryagadhastācca srotāṁsyapi yathā tathā//

3.4.60

dṛṣṭiśca romakūpāśca na vardhante †kadācana// dhruvāṇyetāni martyānāmiti dhanvantarermatam//

3.4.61

śarīre kṣīyamāṇe+api vardhete dvāvimau sadā// svabhāvaṁ prakṛtiṁ kṛtvā nakhakeśāviti sthitiḥ//

3.4.62

sapta prakṛtayo bhavanti---doṣaiḥ pṛthak, dviśaḥ, samastaiśca//

3.4.63

śukraśoṇitasaṁyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ// prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṁ śṛṇu//

3.4.64

tatra yaḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno matsaryanāryo gāndharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo+†alparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ[†'atirūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ'iti pā+] †krāthī dantanakhakhādī ca bhavati//

3.4.65

adhṛtiradṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī// drutagatiraṭano+anavasthitātmā †viyati ca gacchati saṁbhrameṇa suptaḥ//

3.4.66

avyavasthitamatiścaladṛṣṭirmandaratnadhanasaṁcayamitraḥ// kiṁcideva vilapatyanibaddhaṁ †mārutaprakṛtireṣa manuṣyaḥ//

3.4.67

vātikāścājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṁ tathā// gṛghrakākakharādīnāmanūkaiḥ kīrtitā narāḥ//

3.4.68

svedano durgandhaḥ pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo durbhago valipalitakhālityajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopaprasādo madhyamaṣolo madhyamāyuśca bhavati//

3.4.69

medhāvī nipuṇamatirvigṛhya vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ// suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān saṁpaśyedapi ca hutāśavidyudulkāḥ//

3.4.70

na bhayāt praṇamedanateṣvamṛduḥ praṇateṣvapi sāntvanadānaruciḥ// bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ sa bhavediha pittakṛtaprakṛtiḥ//

3.4.71

bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ// vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikāstu narāḥ smṛtāḥ//

3.4.72

dūrvendīvaranistriṁśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānāmanyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇuralolupo balavāṁściragrāhī dṛḍhavairaśca bhavati//

3.4.73

śuklākṣaḥ sthirakuṭilāli(ti)nīlakeśo lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṁhaghoṣaḥ// suptaḥ san sakamalahaṁsacakravākān saṁpaśyedapi ca jalāśayān manojñān//

3.4.74

raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ// kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṁ jñeyo balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ//

3.4.75

dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti bahu// pariniścitavākyapadaḥ satataṁ gurumānakaraśca bhavetsa sadā//

3.4.76

brahmarudrendravaruṇaiḥ siṁhāśvagajagovṛṣaiḥ// tārkṣyahaṁsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ//

3.4.77

dvayorvā tisṛṇāṁ vā+api prakṛtīnāṁ tu lakṣaṇaiḥ// jñātvā saṁsargajā vaidyaḥ prakṛtīrabhinirdiśet//

3.4.78

prakopo vā+anyabhāvo †vā kṣayo vā nopajāyate// prakṛtīnāṁ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ//

3.4.79

viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate// tadvatprakṛtayo martyaṁ śaknuvanti na bādhitum//

3.4.80

prakṛtimiha narāṇāṁ bhautikīṁ kecidāhuḥ pavanadahanatoyaiḥ kīrtitāstāstu tisraḥ// sthiravipulaśarīraḥ pārthivaśca kṣamāvān śuciratha cirajīvī nābhasaḥ khairmahadbhiḥ//

3.4.81

śaucamāstikyamabhyāso vedeṣu gurupūjanam// priyātithitvamijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam//

First 200 of 465 passages. Read on

Commentaries (2)

Linked texts (23)