Pramāṇa · Search · About · API

Vaidyakashabdasindhu (Umeshacandragupta) 2.2

Vaidyakaśabdasindhu (Umeśacandragupta) 2.2

Language
Sanskrit

2.2.1

dhānyāmle pācitaṃ bhaktaṃ laghu agnipradīpakaṃ rucipradañca|| vai. nigha.| mathitayuktaṃ bhaktaṃ—
svādu śītalaṃ rucyaṃ agnidīpanaṃ pācakaṃ puṣṭikāraṃ
grahaṇyarśaḥśūlaghnaṃ| rātrau bhakṣitaṃ—rucyaṃ hatikaraṃ
dīpanamagnīddidhca| suddhadravyopetaṃ—kaphajvare, śarkarāmiśritaṃ—pittajvare hitam| lājabhaktaṃ—laghu śītalamagnikaraṃ madhuraṃ idhna nidrāprucikāraṃ braṇaśoghanañca
yāvakānnaṃ—gurū svādu hṛdyaṃ snigdhaṃ guru'jvara kaṇṭharīgakāsamehahṛcca| svicānnaṃ—tarpaṇaṃ gurū hṛdyaṃ
dhātuvarddhakam| yaugasrarānnaṃ—guru ghanaṃ kāsaśvāsaghnañca| kīdravānnaṃ—rucikāraṃ madhuraṃ pramehaghnaṃ mūtradīpanaṃ tṛṣṇārttaṃ charddikaphavātadāhāpahañca| śyāmākānnaṃ—rucyaṃ laghu rūkṣaṃ dīpanaṃ balyaṃ vātakaraṃ mehagalarīgabhūtakrūcchaghnañca| nīvārānnaṃ—rucidaṃ la gu
dīpanaṃ guruvātalaghnaṃ yakṛtaplīhāmasanaśsrañca| kulatthānnaṃ—madhuraṃ rucyam uṣṇaṃ laghu kaṭupāki dīpanaṃ
kaphavātatṛnmiśrāsaharañca| māṣānnaṃ—durjjaraṃ māṃsahaddhikāraṃ guruvātannaṃ balyañca| śimbānnaṃ—madhuraṃ rucyaṃ
vātapittakopanañca| vaidalānnaṃ—guru rucikaraṃ
ārdrakānnaṃ—guru kaphapittaghnañca| matsyodanaṃ—kaphakaraṃ vidoṣakaraṃ agnimānyakarañca| śākānnaṃ—
lekhanaṃ rukṣamuṣṇaṃ doṣadrāvakañca| māṃsodanaṃ—dhātuvarddhakaṃ snigdhaṃ guru ca| phalānnaṃ (phalānnaṃ)—rucyaṃ
guru phalasamaguṇañca| ṣaṣṭika-sādhāraṇaśālyannaṃ—
dīpanaṃ balyaṃ pācaṃnaṃ vidīpanaṃ cayadidoṣaghnaṃ| navānnaṃ
madhuraṃ snigdhaṃ guru malasādhanaṃ raktapittakṛcca

2.2.2

uṣṇānnaṃ—dīpanaṃ laghu śramakaraṃ madālaya raktapittapramehavātakaraṃ kāyaśvāsakṛccāmanagurūjāḍākṣatakāsaharañca| śītānnaṃ—śītalaṃ lālāsrāvakam
agnimānya mehamurcchādiharañca| vai. nigha.| klinnānnaṃ
—durjjaraṃ glānikarañca
annakālaḥ| puṃ| bhojanasamaye| tallakṣaṇaṃ,—
“kṣut sambhavati pakeṣu rasadopamaleṣu ca| kāle vā
yadivākāle so'nnakāla udāhṛtaḥ||” bhā.
annakoṣṭhaḥ| puṃ| taṇḍuladhānyādirakṣaṇādhāre
golā, marāī
annagranthiḥ| puṃ| atisārīroge| trikā.
malager̤a| maṃ hagavaṇā
annajam| klī| ledivasikānāmamṛḍḍe| maṃ tinadivasācīṃ śilīpeija
annajā| strī| hikkābhede| pañcānne ratisaṃyuktaiḥ
sahasā pīr̤ito'nilaḥ| hikkayatyūrddhago bhūtvā tāṃ
vidyādannajāṃ bhiṣak|| bhā.
annadravaśūlaḥ| puṃ, klī| pariṇāmaśūle| tallakṣaṇaṃ yathā,—yadā jīryyatyajīrṇe vā yacchūlamupajāyate| pathyāpathyaprayorgeṇa bhojanābhojanena ca
na śamaṃ yāti niyamāt so'nnadrava udāhṛtaḥ|| mā.ni.
See paktiśūlam
annadravākhyaḥ| puṃ| annadravaśūle| mā.ni.
annanār̤ī| strī| annapākanāḍyām| sā ca
20 hastamitā kalā3śrīnirmmitā| taduktaṃ—hastaviṃśatipramāṇā kalāpeśīvinirmmitā| annapākakriyārthā ca pākanār̤ī prakīrttitā|| ūrddhāṃśrī
mukhanāmāsya adhī'śrī gudanāmakaḥ| kaṇṭhādāmāśayaṃ yāvadannanār̤ī tu kathyate|| tataścāmāśayastvāt
sthūlāntaḥ sya camasrakaḥ| āmāśayāt samāramya
bhāgaḥ prathama āntrikaḥ| grahaṇī cānyadhiṣṭhānaṃ
budhairāryaiḥ prakīrttitaḥ| tataḥ pakvāśayaḥ proktaḥ pakvānnaparidhāraṇam|| syū lāktasyāpyadhībhāgaḥ saralogudasaṃjñakaḥ| antrakiṭ malaṃ sūṣvaṃ vahnibhiḥsārayatyadham

2.2.3

āsanāḍyāḥ sthitā paścādannanāḍyanvavāhinī| adhastāt kukṣkhalībhūtā nār̤ī cīdaramadhyagā|| kaṇṭhādadhogatirnār̤ī bhittvā vakṣaḥsthalāmrayāṃ| peśīsukhadvayatarnau praviṣṭeyamadhogudām| ityādi| cātreyeḥ
annaprāśanam| klī| ṣaṣṭhe aṣṭame vā māsi
bālasyānnabhojane| bhā.
annamaṇḍaḥ| puṃ| bhaktamaṇḍe| bhātera mām̐r̤a
guṇāḥ—sudīpano vastiviśodhanaśca prāṇapradaḥ śoṇitavarddhanaśca| jvarāpahārau kaphapittahantā vāyuñcayaidṛṣṭaguṇo hi maṇḍaḥ|| ca. da. agnisā. ci.
annamayaḥ| puṃ| sthūlaśarīre
annamayakośaḥ| puṃ| śarīre
annamalam| klī| purīṣe| maṃde
annarasaḥ| puṃ| bhaktamaṇḍe
annalipsā| strī| annabhojanecchāyām| kṣudhāyām| vai. nigha.| prakṛtigāminimo'nnalipsā
ca. da.
annavahā| strī| dhamnītugali| yābhyāṃ bhuktamannamudaraṃ nīyate| su. śā. 9a.| tayormūlamāmāśayaḥ, annavāhinyadhamanyaśca
annavāhisrotaḥ| klī| galanāḍyām| galora
nalī
annavikāraḥ
annavipākanāḍī
annaśeṣaḥ
annājīrṇam
annādyam
annāśayaḥ
anyakārakaḥ
anyatovāta
anyapuṣṭaḥ
anyabhṛt
anyabhṛtaḥ
anyaloham
anyā
anyedyuṣkaḥ
anvāśanam
anvāsanam
anvāṣṭikaḥ
apū
apaḥ (s)
apakkaḥ
apakkakadalī
apakkamāṃsam
apakvavastu
apakkakṣīram
apaghanaḥ
apaghātaḥ
apacāyitaḥ
apacāraḥ
apacī
apaṭuḥ
apatantraḥ
apatantrakaḥ
apatarpaṇam
apatānaḥ
apatānakaḥ
apatyam
apatyajīvaḥ
apatyadā
apatyapathaḥ
apatyaśatruḥ
apatyasiṅgikat
apatnavallikā
apatrā
apatham
apathyam
apathyajvaraḥ
apadaḥ
apadaruhā
apadarogṇiī
apadevatā
apadeśaḥ
apavāhukaḥ
aparam
aparā
aparājitadhūpaḥ
aparājitā !
aparāhnaḥ
aparimlānaḥ | puṃ | raktāmlānapuṣpavṛkṣe | rā. ni.
va. 10

2.2.4

aparedyuḥ | avyayaṃ | paradine
aparvvadaṇḍaḥ | puṃ | rāmaśare | rāṃśarā̍n | rā.
ni. va. 8
apalāpaḥ | puṃ | tannāmakaśirāmarmmaṇi | aṃsakūṭādhobhāge pārśvopari ca tasya sthānaṃ | su. śā. 6 a.
apalāṃśikā | strī | pipāsāyām | he ca
apavanam | klī | kalivane | he. ca.
apavarakaḥ | puṃ | garbhagṛhe | halā.
apavargaḥ | puṃ | abhivyāpyāpakarṣaṇe | yathā—
so'dyā vidhīyaspaṣṭā anyatra kīṭaviṣāditi | su. ka.
65 a.
apaviṣā | strī | nirviṣaṣṭāyāṃ | rā. ni.
apaśokaḥ | puṃ | aśokavṛkṣe | rā. ni. va. 10
apasavyaḥ | tri | dakṣiṇe | pratikūle | me.
apaskaraḥ | puṃ | maladvāre | purīṣe | dhara.
apastambha(mba)marmma | klī | tannāmakaśirāmarmmaṇi | tasya sthānaṃ vakṣasa ubhayata vāyuvāhinyau
nāḍyau | “ubhayayorasī nāḍyau vātavahe apastambhau
nāma |” su. śā. 6a.
apastambhinī | strī | śivaliṅginīlatāviśeṣe
vai. nigha
apasvaram | avyayaṃ | svabhāvasvarānapagate
hīnasvare | vā. śā. 5a. 40 śa.
apasmāraḥ (-smṛtiḥ) | puṃ | Epilepsy.
khyātaprasiddhavātavyādhau | apaṃgvāra, mūgī | saṃ
miphūre | sa caturvidhaḥ vātapittakaphasannipātaiḥ | asya
ca sādhāraṇalakṣaṇaṃ jñānābhāvasaṃrambhādikam | yathā
—tamaḥpraveśaḥ saṃrambho dīpodrekastathāsmṛteḥ | apasmāra
iti jñeyo gado ghoraścaturvidhaḥ || tasya saṃnidānasamprāptiḥ—cintāśokādibhiḥ kruddhā doṣā hṛtsrotasi sthitāḥ| kṛtvā smṛterapadhvaṃsamapasmāraṃ
prakurvvate | hṛtkaṃpaḥ śūnyatā khedī dhyānaṃ mūrcchā pramūḍhatā | nidrānāśaśca tasmiṃśca bhaviṣyati bhavantya
iti mā. pūrvarūpam | vātikarūpam—kampate pradaśeddantāṃn phenoddhāmī śvasityupi | parūṣāruṇakṛṇāni

2.2.5

paśyedūpāṇi cānilāt || pauttadairūpa—kāṃcaḥ pītāsṛṅ‌pradarśanaḥ | sataṣṇoṣṇānalairvyāptaṃlokaṃdarśoṃ ca
apāṃghātuḥ | puṃ | rasajalamūtrasvedamaidaḥkaphapittaraktādau | bhā. pra. 1bha. atisā. ci. | “saṃśaśyāpāṃdhāturagniḥ pravṛddhaḥ |”
apāṃpittam | klī | cittakavṛkṣe | ama.
apākaḥ | puṃ | ajīrṇe | pākābhāve | rudrarāmathe
apākaśākam | klī | kārtake | āṃvā | maṃ
cāleṃ | rā. ni. va. 6
apāṅgaḥ | vi | aṅgahīne | me | puṃ | netraprānte
rā. ni. va 18 | tilake | me. gativat | tannāmakamarmmaṇi | tatastvavaikalyakaraṇamarmma kṛtvamasaṃśayame vā
su. śā. 6a
apāṅgakāḥ | puṃ | apāmārgavṛpe | āṃpāṃgu| bha.ra.
apāṭavam | klī | raume | jādye | rā. ni. va 20
apānaḥ | puṃ | gudāpānavāyau | asa. | apāna
pavanī manyāpṛṣṭhapṛṣṭhānpapothinaḥ | su. ca. 4
hapṛṇī vasineduśca nābhyadhaṣṭhapīḍāṃ vahe apānasthānayattasyaḥ prakāryavarśanakiṃ ca | sujāṃlauvāngarbhā ca
apānadeśaḥ | puṃ | gudadeśe | vai. nigha.
अपामार्गः । पुं । (Achyranthis aspera;
Bidentata.) khanāmakhyātavṛkṣe | āṃpāṃgū | hiṃ
laṭjīrā, ciracirā | andhrakur̤aka iti | su. sū. 36
śiro. ci. | teṃ uttareśī | saṃ āghār̤ā | tatparyyāyaḥ,—śikharikā dhāmārgavaḥ mayūrakaḥ pratyakūpaṇoṃ
kośaparṇī kiṇihī kharamañjarī (a), adhāṅgakaḥ
kiniḥ kīśaparṇaḥ camatkāraḥ (śabdara), śekhareśaḥ
adhāmārgavaḥ keśaparṇī (a. ṭī.), sthalasañjarī
pratyapuṣpī cāramathaḥ adhīghaṇṭā śikharī (ra ),
durgahā (bhā), durgrahaḥ adhaśśalyaḥ kāntīraktaḥ markaṭī
durabhigrahaḥ vāśiraḥ parākpuṣpī kaṣṭī karkaṭapippalī

2.2.6

kaṭumañjarikā aghāṭaḥ carakaḥ pāṇḍukaṇṭakaḥ nālākaṇṭaḥ kralaḥ mālākaṭaḥ āghāṭaḥ | sa vidhā—
śve taruṇārūktabhedāt bhinnoṃ'pi guṇaiḥ samaśa | guṇāḥ
siktoṣṇaḥ kaṭuḥ kaphaghnaḥ arśaḥ kaṇḍū darāmahī raktaghraḥ
grāhī vānnikṛta | rā. ni. va. 4 | sarastīkṣṇo
vā. sū. 15 a. | śirovirecane | ca da. sannipātajvaraci | “pṛśniparṇī lapāmārgaḥ |” dīpanaḥ
tiktaḥ kaṭuḥ pācako rocanaḥ kardi kaphamedovātaghnaḥ
hṛdrogānmānāśmaṃ kaṣṭhādikaṃ hanti | bhā. pū. 1bha.
tatpatraṃ raktapittaghnam | mada. va 1| śvetaapāmārgakastu tiktauṣṇo grāhrakaḥ saraḥ | kiñcitkaṭuḥ kāntikaṃdau pācako'gnipradīpakaḥ | nasye vāntau praśastaḥ
syātkaphakaṇḍū darāpahaḥ | durnāmānaṃ raktarujaṃ medorugudare tathā | vātasidhmāpacī-dadruvāntānāmāṃ
vināśakaḥ | raktāpāmārgakaḥ kiñcitkaṭukaḥ śītalaḥ
kṣutaḥ | mandyāvarucavamikradātaviṣṭambhakārakaḥ | rūcī
vraṇaṃ viṣaṃ vātaṃ kaphaṃ kaṇḍūñca nāśayet | bījamasya
rase pāke durjaraṃ svādu śītalaṃ | malāvaṣṭambhakaṃ
rūcaṃ vāttikṛt raktapittajit | tīyāpāmārgaka vījaḥ
kaṭuḥ śodhakaphāpahaḥ | kāṃsaṃ vātañca śothañca nāśayediti ca śrutaḥ | vai. nigha.
apāmārgajaṭā | strī | apāmārgamūle | si. yo.
tṛtīyakajvaraḥ śraukaṇṭhaḥ | “apāmārgajaṭhākaṇṭhā ||”
ca. da saṃnnipātajva. ci. | etadvasanaṃ hasīthakajvare
hitam | apāmārgasya mūlañca savyagaphālitānanaḥ
vaghroyāhāmahasraṃna sarvvajvaravisīcanam || vaidyākama
apāmārgataṇḍulaḥ | puṃ | apāmārgavīje
ca. sū. 4 a. | See apāmārgaḥ
apāmārgatailam | klī | śiroroge | asya

2.2.7

pāṭhaḥ—apāmārgaphalavyoṣaniśāyavakarāmataiḥ | savir̤aṅgaiḥ śṛtaṃ mūtrai tailaṃ nasyaṃ kramīn jayet || ala
cavakaḥ = (kam̐ṭhacatā | tailaṃ 4 śa. kalkāḥ 1 śra.
prathīgā. | ca. da.
apāmārgakṣāraḥ | puṃ | aṣṭavidhakṣārāṇyatamakṣāre | eṣa guṇāstulyajñānāḥ | bhā. pū. 1bha. ha. va.
apāmārgakṣāratailam | klī | karṇaroge
tilatailaṃ 4śa. apāmārgakṣāraḥ 2śa. vāri 16śa.
ekaviṃśativārān parisrāvya kṣāravāri kuryyāt
(matāntare tu kṣāradadhimāṣaṃ 26pa, vāri ca 18śa.
kalkadravyaṃ śarāvamitaṃ | ca. da. bhaiṣa. karṇa-rī. ci.
apāmārgakṣārajale tatpūtakalkena sādhitaṃ tilajaṃ
apaharati karṇanādaṃ vādhiryyañcāpi pūrakhataḥ || apāmārgakṣārasa 16 śa. jalasya 24 śa. ekaviṃśativārān parisrāvya taiḥ 16 śa. tailaśīpraśayāt jalenālīyāpāmārgakṣārakalko deyaḥ, piṇḍībhūtāt
kalkāt pṛthagbhūtaṃ tailaṃ grāhyaṃ na tu gālanīyam | iti
prayogaḥ
aprālāpamarmma | klī | pṛṣṭhavaṃśavakṣaḥsthalaśorantarālabhāge | tathā tayoreva ca pṛṣṭhorasīye pārśve,
tayoruparibhāgenīraṃsakūṭīyariṣau'pālāpākhi dve marmmaṇīti jñeyam | vā. śā. 4a.
apāsanam | klī | sāraṇau | ama.
aponasaḥ | puṃ | nāsārogaviśeṣe | pīnasarorga
lakṣaṇaṃ yathā—“ānahyate yasya viṣūyate ca prāpadyate chidāti cāpi nāsā | na vetti yo gandharaṃsāṃśca
janturjuṣṭaṃ vyavasyet tamapīnasena || tañcānilakṣaṃ kamavaṃ
vikāraṃ brūyāt pratiśyāyasamānaliṅga” miti | su.
ci. 2tha. | tathā “yo mastakukūṅgādghanapītakaṃ kaphaṃ
savedvāhamapīnasaḥ saḥ |” ca. ci.
apucchā | strī | śiṃśapāvṛkṣe | śa. ra.
apuṣṭaḥ | tri | aparipakve | kaci

2.2.8

apuṣpaḥ | puṃ | udumbaravṛkṣe | yajñaḍumūra gām̐ch
apuṣpaphaladaḥ | puṃ | panasavṛkṣe | kām̐ṭhāṃlagauṃch
sa phaṇasa | rā. ni. va. 11 | apuṣpajātaphalavṛkṣamātre | rā. ni.
apūpaḥ
balyā hṛdyā rucidā gurvī snigdhā
tadiṣṭadā proktā ! pittānilaśamanakarā madhurāḥ
proktāḥ......
pauṃuūṭī | iti ca
kecidāhuḥ | gaudhūme
apūṣyaḥ
apūraṇī
apekaḥ
apetarākṣasī
apogaṇḍaḥ
appāṃtikā
apram (s)
appiptam
aprakāśaḥ
aprakṛṣṭaḥ
aprati kāryyaḥ
aprasavadharmī
su.
śā. 3a.
aprahataḥ
apriyā
apretarākṣaso
approṭaḥ
aṃphalaḥ
aphalā
aphenam
aphenaphalam
aphelam
abaram
abalaḥ
avālukāḥ
akhilā
abedyaḥ
abhraṃḥ
annam
annakarṇikā
annakeśaraḥ
annabhogaḥ
annabījabhūt
abjāṅgam
abjinī
abdaḥ
dadhikaṃ
abdanādaḥ
abdasāraḥ
abdhiḥ
abdhikaphaḥ
suvarī laghuḥ |" “cakṣuṣyaḥ śītalayaṃca paṭalādirujāharaḥ | saraśca viṣadoṣannaḥ karṇaśūlaharaḥ paraḥ
kaphaśca kaṇṭharogaśca pittañcaiva vināśayet ||”
abdhijaḥ
abdhijā
abdhiḍiṇḍīraḥ
abdhiphalam
abdhiphenaḥ
abdhimaṇḍukī
abdhivṛkṣaḥ
abdhisāraḥ
abdhihiṇḍīraḥ
abbhram
annaca carṇakam
abhāttacchandaḥ
abhayam
abhayadā
abhayannṛsiṃhagdasaḥ
abhayā
abhayādyamodakaḥ
abhayāriṣṭaḥ
'abhayālavaṇam
abhayāvaṭī
abhayāṣṭakam
raviṇā punarguvā syāt ||” ityādi prayogārasāyanaṃ
abhāvaḥ
puṃ| maraṇe | asale | me valikaṃ
abhighātaḥ
puṃ| āghāte | śastramuṣṭilaguḍḍādibhirhanane | bhā. sa 1bha. āgantu-jvara-lakṣaṇe
“abhighātābhiṣaṅgābhyām |”
abhighātajvaraḥ
puṃ | āghātajanyāgantukajvare | “abhighātābhicārābhyāṃ—āganturjāyate • |”
mā, ni, jva,| apica—“tatrābhighātajo vāyuḥ

2.2.9

prārthī raktaṃ prardūṣya ca | savyathāśophavaivarṇyaṃ karoti
sarujaṃ jvaramiti ||” ca | atra jvare doṣā
nārambhakāḥ parantu paścādanubandhinaḥ suḥ
abhighāraḥ
puṃ | ghṛte | saṃ tūpa | rā. ni. va. 15
abhicāraḥ
puṃ | sallādinā māraṇādiprayoge
mantrādidvārā pīḍāyāṃ vā | ra. mā. | kṛtyāyutpādane
vā | bhā. sa. 1bha. āgantūjva | “abhicārābhiśāpataḥ |” yanmantrotpādyate pīḍane | “abhicārābhiśāpotyaiḥ |” rasā | śyenādiyāgakṛtajvare | “abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate |” mā.
ni. jva.
abhijñaḥ
vi | kuśale
abhitāpaḥ
puṃ | sarvvāṅgatatāpe | aṅgavvare
gaña. vai.
abhinavakāmeśvaraḥ
puṃ | vājīkaraṇamidaṃ
bheṣajam | “tolakaikaṃ samādāya pṛthaggandhakastayoḥ
raktaupaladalāmbhobhirmaddayet divasatrayaṃ | mardayitvā
punardeyaṃ gandhaṃ māṣacatuṣṭayam | tasyaiva payatīthena
punarmardyā ca gandhakam | śaṅkhinyāścāpi toyena ruddhā
kācaghaṭe dṛḍhaṃ | tatastu bālukāyantre pacedyāmatrayaṃ
tataḥ | kācakūpyāḥ samākṛṣya siddhasūtamataḥparaṃ ||”
raktikāpañcakaṃ khādet | rasa. ra.
abhinyāsaḥ (kaḥ)
puṃ | sannipātajvaraviśeṣe
tallakṣaṇam—“yataḥ prakupitā doṣā uraḥśīrṣo'nugāminaḥ | āmābhivṛddhayā vyathitā buddhīndriyamanogatāḥ | janayanti mahāghoramabhinyāsaṃ jvaraṃ dṛḍham
suptau netre prasuptiḥ syānna ceṣṭāṃ kāñcidīhate | na
ca dṛṣṭirabhivyakta samā ca na ca | na ghrāṇaṃ na ca
saṃsparśaṃ śabdaṃ vā naiva budhyate | śiro līyate'bhīkṣṇamāhāraṃ nābhinandati | kūjati tṛṣyate caiva parivarttanamīhate | alpaṃ prabhāṣate kiñcidabhinyāsaḥ sa
ucyate || pratyākhyātaḥ sa bhūyiṣṭhaḥ kaścideva prasu

2.2.10

cyate || mā. ni. jva. | asya tantrāttarīktalakṣaṇaṃ
bhāvaprakāśe mṛgyam
abhipīḍanam
lī | abhicāre
abhimanthaḥ (manyuḥ)
puṃ | netraroge | biṃlā
See adhimanthaḥ
abhimardaḥ
puṃ | avamarde
abhimarṣaṇam
lī | yakṣapiśācādibhūtakṛtapīḍāyāṃ | ra. mā.
abhimānitam
lī | maithune | bilā.
abhirūpaḥ
puṃ | budhe | ramye | saṃ. pasatukāṃ
abhilakapitthaḥ
puṃ | śvaśrātakavṛkṣe | āṃgar̤ā
gām̐cha
abhilāvaḥ
puṃ | chede | ama.
abhilāṣaḥ
puṃ | ramaṇecchāyām | rata. ra.
abhiśāpaḥ
puṃ | dvijātibhiḥ krodhādduḥkhārttibhāradhāraṇe | ra. mā. | brāhmaṇaguruvṛddhasiddhāditte
śāpe | bhā. sa. 1bha. | tajjātāgantujvaralakṣaṇaṃ—
“abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate |”
mā. ni. jva.
abhiśāpajvaraḥ
puṃ | tajjanyajvare | See
jvaranidānam
abhiṣaṅgaḥ
puṃ | bhūtavidyādisambandhe |' yakṣapiśācādikarttṛ kapīḍāyāṃ | ra. mā. | kāmaśokabhayakrodhabhūtādīnām āveśe | bhā. sa. 1bha.
āgantūjva. lakṣaṇaṃ | rakṣaḥprabhṛtibhirabhidharṣaṇe | rasā.
abhiṣaṅgajvaraḥ
puṃ | jvaraviśeṣe | sa ca
bhūtādyāviṣṭau bhavati | sa kāmādiprabhedena ṣaḍvidhaḥ
śāṅga. | lakṣaṇaṃ yathā—“abhighātābhicārābhyāmabhiṣaṅgābhiśāpataḥ | āganturjāyate dīrgheryathāsvaṃ
taṃ vibhāvayet ||” mā. ni. jva. | kāmaśokabhayakrodhairabhiṣaktasya yo jvaraḥ | so'bhiṣaṅgajvarī jñeyaḥ yaśca
bhūtābhiṣaṅgajaḥ | ca. jva. ni.
abhiṣavam
lī | kāñjike | rā. ni. va. 15
tār̤īnāmasurāyām | tāṃr̤ī | saṃ tār̤ācīdārū
puṃ | snāne | madyasampāne | maṃ. vacatukhaṃ
abhiṣukam
lī | kāvelādau prasiddhe phalaviśeṣe | pichā | ca. ci, cyavanaprāśaḥ | puṃ | tadvakṣe
su.
abhisutam

2.2.11

lī | ṣaṇḍhākkām | śaṃr̤ākīkāñjike | ama.
abhisuvikrāntam
puṃ | mādhavī-surāyām
vai. nigha.
abhiṣekaḥ puṃ
abhiṣecanam lī
snāne
abhiṣyandaḥ
puṃ | netraśūlaroge | coka uṭhā
sa caturvidhau vātādibhedena | See netrābhiṣyandaḥ
ativṛddhau | akhāve | se. dacatṛktaṃ
abhiṣyandī
vi | doṣadhātumalasrotasāṃ kledajanane | kusumā. ṭī. jvare | sītāḥsāvidravye
vā. ṭī, hemā. | kaphapratyādārthe dadhyādike | tallakṣaṇaṃ
yathā,—paicchilyād gauravāda dravyaṃ ruddhā rasavahāḥ
śirāḥ | dhatte yad gauravaṃ tat syādabhiṣyandi yathā
dadhi | bhā si.
abhisaraḥ
paricārake | ratnā | prāṇābhisaraucyate | ca. sū. 6a
abhimāraḥ
puṃ | śukulībhakṣī | śāṃla gāṃcha
mada. va. 12 | bale | dala | ghara. | makke
abhiccitā
strī | jalapippalyāṃ | vai. nigha.
abhīkaḥ
puṃ | kāmuke | me. kavirka
bhīraṇī
strī | dugdhabharpaṇe | vai. nigha.
bhīrūḥ
śatamūlyām | hiṃ śatāvara | bā. sū. 15 a. | durlādiva. | gundrā bhīruḥ śatapākī priyaṅgu | aśvagandhāśatābhīruḥ | si yau. yacca-ci. tayodaśāṅge | mahāśatāvayryyām | rase. ci. yantra. | “pralambābhīrūvaivāyam |”
abhīrūpalī(trikā)
strī | śatāvaryām
ama.
abhīśuḥ (puḥ)
puṃ | pragrahe | lāṃgāṃga | me.
bhīṣaṅgaḥ
puṃ | ākrośe
abhīṣṭaḥ
puṃ | tilakapūpe | tila gām̐cha | rā.
ni. va. 10
abhīṣṭagandhakāḥ
puṃ | mādhavīlatāyām | mada.
va. 3
abhoṣṭā
strī | reṇukā-gandhadravye | reṇūka | śa. ca.
abhuktaḥ
vi | kṛtopavāse | abhuktasya divā
nidrā pāṣāṇamapi jīryyati | vai. nigha.
abhugṇaḥ
vi | arogāṇi
abheṣyam
lī | hīrake | rā. ni, va. 13
See bajram
abheṣajam
lī | viparītīṣadhe | ulṭo auṣadha

2.2.12

tacca dvividhaṃ bādhanaṃ sānubādhanañca | “abheṣajamiti
jñeyaṃ viparītaṃ yadauṣadham |” ca ci. 1a.
abhojanam
lī | upavāsī amātabhojane vā
'ṣṭapātraṃ vā apāṃñca āhāraṃ | “ajīrṇe bhojanaṃ
yeṣāṃ jīrṇe yeṣāmabhojanam | rātāvābhojanaṃ yeṣāṃ
teṣāṃ naśyanti dhātavaḥ ||” saṃgrahaḥ
abhyaṅkaḥ
puṃ | tilakalke
abhyaṅgaḥ
puṃ | tailādisad ne| āṃvāṃ kara'
tela māthī | “mūrdhni danta' yadā telaṃ bhavektalīṅgasaṅgatam | sītībhisarpayedvāhū abhyaṅgaḥ sa udāhṛtaḥ” | ca da. jva. ci. | guṇāḥ—jalasiktasya
vardhante yathāsūle'ṅkurāstarīḥ | tathā dhātuvivṛddhirhi
snehasiktasya jāyate | śirāmukhai romakkupairdhamanībhiśca
tarpaṇam || suśru. | sa jarāśramavātahā | dṛṣṭriprasādapuṣṭyāyaḥsvapnasutvaktadārthākṛt | vā, sū. 2a. | sa ca
śiraḥśravaṇapādeṣu viśeṣeṇānuśīlanīyaḥ | ra. mā.
abhyaṅgo vātarogaghnaḥ dhātusāmyaṃ balaṃ sukhaṃ | nidrāvarṇamṛdutvāni kurute dṛṣṭripuṣṭikṛt | śiro'bhyaṅgaḥ
śirastutikeśadārthyādyupuṣṭikṛt | keśaprasādhane
keśaḥ rajonmalamalāpahā | mada. va. 3 | tailena
śirosada' ne | bhā. | sadīṣaśca vraṇasya doṣopaśamanārthaṃ mārddavārthañca upakramaviśeṣe | su. ci. 1a.
abhyañjanam
lī | taile | he. ca. | tailamadda' ne
rā. ni. va 15
abhyantaḥ
vi | āture | ama.
abhyantarayāmaḥ
puṃ | tannāmakādhanustambharogaviśeṣe, antarāyāme | yena kupitobalavān vāyuḥ
aṅgulivalīhṛdayagakadeśādikamabhiprapannaḥ snāyusamūhamākarṣan mānavaṃ kror̤ānataṃ karoti | tata cācisañcatā hanusaṅgādi ca jāyate | lakṣaṇam—

2.2.13

“aṅgulaugulphajaṭharahṛdvakṣogalasaṃśritaḥ | snāyupratānamanilo yadākṣipatti vegavān | vivṛddhākṣā'stahvanubhaṃgapārśvaḥ kaphaṃ vaman | abhyantaraṃ dhanuriva yadā
namatti mānavaḥ | tadāsyābhyaktarāyāsaṃ kurute mārutī
balī ||” bhā. ni. vā. vyā.
abhyamitaḥ | vi | āture | ama.
abhyavakarṣaṇam | klī | śalyādyutpāṭane
(śala tolā, kām̐ṭā tolā| ama.
abhyavaharaṇam | klī | bhojane
abhyavahāraḥ | puṃ | āhāri | rathā.
abhyāntaḥ | vi | rogiṇi | ama.
abhyāhāraḥ | puṃ | bhakṣaṇe | sa ca carvyacoṣyalehyapeyabhedena caturvidhaḥ | su.
abhyuṣaḥ | puṃ | īṣatpakvakalāyādau | tatparyāyaḥ -
ardhīṣaḥ | (aṭī. bha.) ama
abhram | klī | susāyāṃ | meghe | rā. ni. va. 6
abhrakadhātau | rā. ni. va. 13
abhrakam | strī | bhadrasukhāyām | karpūre | suvarṇe
vaidye | Talc. khanāmakhyātadhātau | ar̤ara
hiṃ ābhra | tatparyāyaḥ- girijaṃ amalaṃ (ca),
gerijāmalaṃ gaurthāmalaṃ (khāmī), girināmījaṃ
garajadhvajaṃ (ke), nirmalaṃ me), śubhraṃ (la), ghanaṃ
vyoma abdaṃ (ra), abhraṃ bhaṅgaṃ abhradaṃ antarikṣaṃ
ākāśaṃ bahupatraṃ khaṃ anantaṃ gaurīrjaṃ gaurījeyaṃ (rā)
guṇāḥ- guru himaṃ balīṃ kuṣṭhamehatridoṣaghnañca
mada. va. 4| rasāyanaṃ trigdhaṃ balavarṇāgnivarddhakañca
rāj| abhrakaṃ caturvidhaṃ- śvetapītalohitanīlabhedāt bhinnabhinnakriyāyāṃ prayujyate | yathā - śve taṃ
tāre, pītarakta kāñcane, nīlañca vyādhau prayojyaṃ
yathottaraṃ guṇāḍhyañca | teṣu nīlābhraṃ darduranāgapinākavajrabhedena caturbhedam | parīkṣā guṇāśca yathā-agnau
kṣiptaṃ darduraṃ bhekaravaṃ nāgaṃ phūtkāraṃ pinākaṃ dhanuḥsvanaṃ

2.2.14

vajrañca na vikāraṃ dhatte | eṣāṃ sevanena guṇī vraṇī
kuṣṭhī ca nīrogī bhavati | rā. ni va. 13 | kuṣṭhapradaṃ pinākaṃ syāt darduraṃ maraṇapradaṃ | nāgaṃ dehagataṃ
nityaṃ vyādhiṃ kuryyādbhagandaram | rase rasāyane caiva
yojyaṃ vajrābhrakaṃ priye | tasmādvajrābhrakaṃ grāhyam
ra. sā. saṃ. | aśītitāmadīptāḥ- pīr̤āṃ vidhattaṃ
vividhāṃ narāṇāṃ kuṣṭhaṃ cāmaṃ pāṇḍugadañca śodhaṃ
hatpārśva-pīr̤āñca karotyaśuddhamabhraṃ hyasiddhaṃ gurutāgadaṃ syāt || abhraśodhanam -1| vakapuṣparasena piṣṭamabhrakaṃ vandhyaśūraṇakandamadhye nidhāya gohūṇamṛttritale
māsaṃ sthāpyam

Linked texts (2)