Pramāṇa · Search · About · API

Nitimanjari 2.12

Nītimañjarīṭīkā 2.12

Language
Sanskrit

2.12

yaḥ aiśvaryeṇa paripūrṇaḥ sopi stutyaiva tuṣṭaḥ san dadyāt-īpsitaṃ iṣṭaṃ tasyāpi stuti reva indravatpriyā | devendraḥ paramaiśvaryasampūrṇo'pi śunaḥ śepena yacciddhi-satyeceti sūktābhyāṃ ( ṛ0 1. 25, 28;) yatnena stutaḥ sa īpsitaṃ sauvarṇaṃ suvarṇamayaṃ rathaṃ tasmai śunaḥ śepāya dadau dattavān | tathā sarvopi stutipriyo bhavatītyarthaḥ | śuna iva śepo yasyeti samāse 'śepapucchalāṅgūleṣu saṃjñāyām (pā0vā 6|
3|21) iti ṣaṣṭhayā aluk | tathā bṛhaddevatā--( a0 3 ślo0 103 ) stūyamānaḥ śaśvaditi prītastu manasā dadau | śunaḥ śepāya divyaṃ tu rathaṃ sarvaṃ hiraṇmayam |
103 || tatprakāraḥ yūpe baddhaḥ śunaḥ śepaḥ kasyetyanuvākena krameṇa ekayā prajāpatiṃ ekayāgniṃ tṛcena savitāraṃ ekatriśatā varuṇaṃ punardvāviṃśatyā agnim ekayā viśvān devān dvāviṃśatyendraṃ ca stutvā trayoviṃśatyā 'śaśvadindra' ityanayā tuṣṭāva indraśca sauvarṇaṃ rathaṃ prādādityucyate | tatra ṛk-[ ṛ0 1. 30. 16; ] śaśva̱dindra̍ḥ popra̱thaddhi̱rjigā̍ya nā̱nada̍dbhiḥ śāśvasa̱dbhi̱rdhanā̍ni |
sa no̍ hira̱ṇyara̍tha̱ṃ daṃsa̍nāvā̱ntsa na̍ḥ sani̱tā sana̍ye sa no̍'dāt || śaśva̍t | indra̍ḥ | popu̍that'bhiḥ | ji̱gā̱ya̱ | nā̱na̍dat'bhiḥ | śā̱śva̱sat'bhiḥ | dhanā̍ni | saḥ | na̱ḥ | hira̍ṇya'ratham | daṃsanā̍'vān | saḥ | na̱ḥ | sa̱ni̱tā | sa̱naye̍ | saḥ | na̱ḥ | a̱dā̱t |
śunaḥ śepa indraṃ triṣṭubhā stauti | indraḥ śaśvannirantaram evaṃ dhanāni vairisambandhīni jigāya jitavān | kaiḥ aśvairiti śeṣaḥ | kīdṛśaiḥ | popnuthadbhiḥ ghāsamakṣaṇānantarabhāvinam oṣṭhaśabdaṃ kurvadbhiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ | nānadadbhiḥ nādaṃ āsyagataṃ heṣādiśabdaṃ kurvadbhiḥ | punaḥ kīdṛśaiḥ | śāśvasadbhiḥ punaḥpunar bhṛśaṃ vā śvasadbhiḥ | sanitā dātā | ṣaṇu dāne| sa indraḥ naḥ asmākaṃ sanaye saṃbhajanārthaṃ hiraṇyarathaṃ suvarṇena nirmitaṃ rathamadāt dattavān | kiṃ lakṣaṇaḥ | daṃsanāvān karmavān |
sa no'dāditi adādavatro0 ( ṛ0 prā0 2. 39 ) ityabhinihitasandhiḥ | sa no dviruktirādarārthā | 'abhyāse bhūyāṃsamarthaṃ manyanta' iti yāskaḥ |
hiraṇyastūpa indraṃ stauti triṣṭubhā-athāpi stutireva bhavati nāśīrvādaḥ 'indrasya nu vīryāṇi pravocam' iti yāskena stutiruktā (ni0 7|2 ) | jyotiṣṭome niṣkevalye viniyuktaṃ mahāvrate ca | indrasya nu vīryāṇīti (ṛ0 1. 32) rathantarapṛṣṭha iti sūtritam | aya̱marthaḥ | dāsaḥ viśvopakṣayahetuḥ vṛtraḥ patiḥ svāmī yāsāṃ tāḥ | dasu upakṣaye | ahigopāḥ ahirgopāḥ vṛtro rakṣako yāsāṃ tāḥ | gopanaṃ nāma yathā svacchandena na viśanti tathā nirodhanam | evaṃvidhā āpaḥ niruddhā atiṣṭhan sthitāḥ | keneva | paṇinā gāva iva | yathā paṇinā asureṇa pūrvaṃ gā| apahṛtya bile sthāpayitvā biladvāraṃ niruddhaṃ tathā'nenāpāṃ dvāraṃ niruddhamityarthaḥ | yat yadā apāṃ yadbilaṃ pravahaṇadvāraṃ apihitaṃ vṛtreṇa niruddhaṃ āsīt tadā indraḥ vṛtraṃ viśvaśatruṃ jaghanvān | hatvā apavavāra apavṛtamakarot | vṛtrakṛtamapāṃ nirodhaṃ parihṛtavān | 'vivṛddhyā śarīrasya srotāṃsi nivārayāñcakāra | tasminhate prasasyandira āpa' iti | 'dāsapatnīrdāsādhipatnyaḥ' iti yāskaḥ ( ni0 2. 17 ) | jaghanvām̐-nakāra ākāropadha0 ( ṛ0 prā0 4. 64 ) iti nalopaḥ | indrasya vṛtravadho bahudhā prapañcitaḥ— aha̱nvṛ̱traṃ vṛ̍tra̱taraṃ0—[ ṛ. 1. 32. 5. ] vṛ̱traṃ ja̍ghā̱nāśanye̍va vṛ̱kṣam—[ ṛ. 2. 14. 2. ] ja̱ghāna̍ vṛ̱traṃ svadhi̍ti̱ rvane̍va—[ ṛ. 10. 89. 7. ] ityevamādayaḥ | yajvanāṃ ye spardhinasteṣāmindra eva śāstā ityāha—