Manava Dharmashastra 5
Manvarthamuktāvalī 5
- Language
- Sanskrit
5.2
dīptyartho'tra ruciḥ| yadi strī vastrābharaṇādinā śobhājanakena dīptimatī na syāttadā svāminaṃ punarna harṣayedeva | hiśabdo'vadhāraṇe| apraharṣātpunaḥ svāminaḥ prajanaṃ garbhadhāraṇaṃ na saṃpadyate |
61 ||
16) itivat tataḥ svakulaṃ tyaktvā gatānāṃ kulastrīṇāmityāha|
5.3
10) iti sūtreṇa varjanārthapariyogeneyaṃ pañcamī| ataevaitatsūtravyākhyāne, jāyādityenoktaṃ "apena sāhacaryātparervarjanārthasya grahaṇam" iti| medhātithistu parisaṃvatsarāniti paṭhitvā parigato niṣkrāntaḥ saṃvatsaro yeṣāṃ tānpūjayediti vyākhyātavān| ubhayatrāpi pāṭhe saṃvatsaramadhyāgamane na madhuparkārhatā |
33) ityanena vistāra iti prāpte chandaḥsamāna- tvātsmṛtīnāṃ ‘‘sarve vidhayaśchandasi vikalpante’’ iti vistara iti rūpam|
5.4
vidyātapastejaḥsaṃpannaviprāṇāṃ mukhāni homādhikaraṇatvenāgnitayā nirūpitāni| havyakavyādi prakṣiptamiha loke dustarāvyādhiśatrurājapīḍādibhayānmahataśca pāpādamutra narakāttrāyate|
11) ityekavadbhāvaḥ| etacchlokasūcitā eva “varo vareṇyaḥ" ityādayo'nye'pi pitṛgaṇā mārkaṇḍeyādipurāṇādiṣu śrūyante|
5.10
paradāreṣu kuṇḍagolakākhyau dvau sutāvutpadyete| tatra jīvatpatikāyāmutpannaḥ kuṇḍa mṛtapatikāyāṃ ca golakaḥ|
5.13
asmatkule dātāraḥ puruṣā vardhantām| vedāścādhyayanādhyāpanatadarthabodhatadarthayāgādyanuṣṭhānairvṛddhimāpnuvantu| putrapautrādikaṃ ca vardhatām| vedārthaśraddhā cāsmatkule na vyapaitu| dātavyaṃ ca dhanādikaṃ bahu bhavatu |
5.15
varṣaṃ punargobhavakṣīreṇa tatsādhitodanena ca tṛpyanti| tatraiva pāyasaśabdaprasiddheḥ| vārdhrīṇasasya māṃsena dvādaśavarṣaparyantaṃ pitṛtṛptirbhavati| vārdhrīṇasaśca nigame vyākhyātaḥ"tripibaṃ tvindriyakṣīṇaṃ śvetaṃ vṛddhamajāpatim| vārdhrīṇasaṃ tu taṃ prāhuryājñikāḥ pitṛkarmaṇi"| nadyādau payaḥ pibato yasya trīṇi jalaṃ spṛśanti karṇau jihvā ca, tribhiḥ pibatīti tripibaḥ |
5.21
rātrau śrāddhaṃ na kartavyam| yasmācchāddhavināśanaguṇayogādrākṣasī manvādibhirasau kathitā| saṃdhyayośca na kuryāt| āditye cācirodite aciroditādityakālaśrāpekṣāyāṃ trimuhūrtaḥ prātaḥkālo grāhyaḥ| yathoktaṃ viṣṇupurāṇe-"rekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrtaṃ gate ravau| prātastataḥ smṛtaḥ kālo bhāgaḥ so'hastu pañcamaḥ||" aparāhnasya śrāddhāṅgatayā vidhānātkathamayamaprasaktapratiṣedha iti cet| nāyaṃ pratiṣedhaḥ| sa hi rāgaprāptasya vā syādvidhiprāptasya vā| nādyaḥ| nātra rāgatto nityasya darśaśrāddhasya prāptatvādvidhiprāptasya niṣedhe ṣoḍaśigrahaṇāgrahaṇavadvikalpaḥ syāt| tasmātparyudāso'yam| rātryādiparyudastetarakāle śrāddhaṃ kuryāt| anuyājetarayajatiṣu " ye yajāmahe" iti mantravat| aparāhnavidhiśca prāśastyārthaḥ ata evoktam "yathā śrāddhasya pūrvāhnādaparāhvo viśiṣyate" (a0 3 ślo0 278) iti|
5.62
striyāṃ maṇḍanādinā kāntimatyāṃ bhartṛsnehaviṣayatayā parapuruṣasaṃparkavirahāttatkulaṃ dīptaṃ bhavati| tasyāṃ punararocamānāyāṃ bhartṛvidviṣṭatayā narāntarasaṃparkātsakalameva kulaṃ malinaṃ bhavati |
5.63
āsurādivivāhairyathāvarṇaniṣiddhairjātakarmādikriyālopairvedāpāṭhena brāhmaṇāpūjanena prakhyātakulānyapakarṣaṃ gacchanti |
5.64
citrakarmādiśilpena kalayā dhanaprayogātmakavyavahāreṇa kevalaśūdrāpatyena gavāśvarathakrayavikrayādinā kṛṣirājasevābhyāṃ kulāni vinaśyantītyuttareṇa saṃbandhaḥ |
5.65
ayājyavrātyādiyājanaiḥ karmaṇāṃ śrautasmārtādīnāṃ nāstikyena ‘‘śāstrīyaphalavatkarmasu phalābhāvabuddhirnāstikyam’’| vedādhyayanaśūnyāni kulāni kṣipramapakarṣaṃ gacchanti| atra ca vivāhaprakaraṇe vivāhanindāprasaṅgena kriyālopādayo ninditāḥ| nindayā caitanna kartavyamiti sarvatra niṣedhaḥ kalpyate|
idānīṃ kriyālopādigataprāsaṅgikakulanindānuprasaktyā kulotkarṣamāha—
5.66
yadyapi ‘‘dhanena kulaṃ’’ iti loke prasiddhaṃ tathāpyalpadhanānyapi kulāni vedādhyayanatadarthajñānānuṣṭhānaprasaktānyutkṛṣṭakulagaṇanāyāṃ gaṇyante mahatīṃ ca khyātimarjayanti|
vivāhaprakaraṇamatikrāntam| idānīṃ vaivāhikāgnau saṃpādyaṃ mahāyajñavidhānaṃ ceti vaktavyatayā pratijñātaṃ mahāyajñādyanuṣṭhānamāha-
5.67
vivāhe bhavo vaivāhikaḥ| adhyātmāditvāṭṭhañ| tasminnagnau gṛhyoktaṃ karma sāyaṃprātarhomāṣṭakādi yathāśāstramagnisaṃpādyaṃ ca pañcamahāyajñāntargatavaiśvadevādyanuṣṭhānaṃ, pratidinasaṃpādyaṃ ca pākaṃ gṛhasthaḥ kuryāt|
5.68
paśuvadhasthānaṃ sūnā| sūnā iva sūnā hiṃsāsthānaguṇayogācculhyādayaḥ pañca gṛhasthasya hiṃsābījāni hiṃsāsthānāni| cullī udgrāhanī, peṣaṇī dṛṣadupalātmikā, upaskaro gṛhopakaraṇakuṇḍasaṃmārjanṟyādiḥ, kaṇḍanī ulūkhalamusale, udakumbho jalādhārakaleśaḥ| yāḥ svakārye yojayanpāpena saṃbadhyate|
5.69
tāsāṃ culhyādisthānānāṃ yathākramaṃ niṣkṛtyarthamutpannapāpanāśārthaṃ gṛhasthānāṃ pañcamahāyajñāḥ pratidinaṃ manvādibhiranuṣṭheyatayā smṛtāḥ| evaṃ ca niṣkṛtyarthamityabhidhānāddhiṃsāsthānatvena ca kīrtanāt “sūnādoṣairna lipyate” (a0 3 ślo0 71) iti vakṣyamāṇatvātpañcasūnānāṃ pāpahetukatvaṃ, pañcayajñānāṃ ca tatpāpanāśakatvamavagamyate| pratyahamityabhidhānātpratidinaṃ tatpāpakṣayasyāpekṣitatvātsaṃdhyāvandanādivannityatvamapi na viruddhayate|
5.70
adhyāpanaśabdenādhyayanamapi gṛhyate| japo'hutamiti vakṣyamāṇatvāt| ato'dhyāpanamadhyayanaṃ ca brahmayajñaḥ| “annādyenodakena vā” (a0 3 ślo0 82) iti tarpaṇaṃ vakṣyati sa pitṛyajñaḥ| agnau homo vakṣyamāṇo devayajñaḥ| bhūtabalirbhūtayajñaḥ| atithipūjanaṃ manuṣyayajñaḥ| adhyāpanādiṣu yajñaśabdo mahacchabdaśca stutyarthaṃ gauṇaḥ|
5.71
śaktita ityetadvidhānārtho'yamanuvādaḥ| anukalpenāpi yathāsaṃbhavamete kartavyāḥ| hāpayatīti prakṛtyartha eva chāndasatvāṇṇic| jahātītyarthaḥ|
5.72
devatāśabdena bhūtānāmapi grahaṇam| teṣāmapi baliharaṇe devatārūpatvāt| bhṛtyā vṛddhamātāpitrādayo'vaśyaṃ saṃvardhanīyāḥ| “sarvata evātmānaṃ gopāyet” iti śrutyā ātmapoṣaṇamapyavaśyaṃ kartavyam| devatādīnāṃ pañcānāṃ yo'nnaṃ na dadāti sa śvasannapi jīvitakāryākaraṇānna jīvatīti nindayāvaśyakartavyatā bodhyate|
5.73
nāmabhede'pi vākyabheda iti darśayituṃ pañcamahāyajñānāṃ munyantarakṛtānyahutādīni saṃjñāntarāṇyabhidheyāni tāni svayaṃ vyācaṣṭe|
5.74
ahutaśabdena brahmayajñākhyo japa ucyate| hutaśabdena devayajñākhyo homaḥ| prahutaśabdena bhūtayajñākhyo bhūtabaliḥ| brāhmyahutaśabdena manuṣyayajñākhyo brāhmaṇaśreṣṭhasyārcā| prāśitaśabdena pitṛyajñākhyaṃ nityaśrāddham|
5.75
yadi dāridryādidoṣeṇātithibhojanādikaṃ kartuṃ kṣamate tadā brahmayajñe nityayukto bhavet| daive karmaṇyagnau home ca| homasya stutimāha| yato daivakarmapara idaṃ sthāvarajaṅgamaṃ dhārayati|
kuta etadityāha-
5.76
yajamānenāgnāvāhutiḥ samyak kṣiptā rasāharaṇakāritvādityasyādityaṃ prāpnoti| sa cāhutirasa ādityādvṛṣṭirūpeṇa jāyate| tato'nnam| tadupabhogena jāyante prajāḥ|
5.77
yathā prāṇākhyavāyvāśrayeṇa sarvaprāṇino jīvanti tathā gṛhasthāśrameṇa sarvāśramiṇo nirvahanti|
gṛhasthaḥ prāṇatulyaḥ sarvāśramiṇāmityuktaṃ tadevopapādayati-
5.78
yasmādgṛhasthavyatiriktāstrayo'pyāśramiṇo vedārthavyākhyānānnadānābhyāṃ nityaṃ gṛhasthairevopakriyante tasmājjyeṣṭhāśramo gṛhasthaḥ| jyeṣṭha āśramo yasya sa tatheti bahuvrīhiḥ|
5.79
yata evamataḥ sa gṛhasthāśramaḥ svargasukhamicchatā anantamiva cirasthāyitvāt| iha loke ca strīsaṃbhogasvādvannādibhojanasukhaṃ saṃtatamicchatā prayatnenānuṣṭheyaḥ| yo'saṃyatendriyairdhārayituṃ na śakyate|
5.80
ete gṛhasthebhyaḥ sakāśātprārthayante| ataḥ śāstrajñena tebhyaḥ kartavyam|
kiṃ tattadāha—
5.81
nānāprakāratvādarcanasya svādhyāyāderarcanārthatvamucitam| mahāyajñāntargataiḥ svādhyāyādibhiḥ ṛṣidevapitratithibhūtāni yathāśāstraṃ pūjayet|
tatra pitṛyajñaṃ tāvadāha—
5.82
pratyahaṃ yathāsaṃbhavaṃ śrāddhaṃ kuryāt| śrāddhaśabdo'yaṃ karmavidhivākyavartī kauṇḍapāyināmayanīyāgnihotraśabdavadvakṣyamāṇapārvaṇaśrāddhadharmātideśārthaḥ| annādyeneti tilairvrīhibhiryavairityāderupādānam| payaḥ kṣīram|
5.83
pitṛprayojane pañcayajñāntargate ekamapi brāhmaṇaṃ bhojayet| apiśabdātsaṃbhave bahūnapi| pārvaṇadharmagrahaṇācca vaiśvadevabrāhmaṇabhojanaprāptāvāha-na kaṃcidvaiśvadevārthaṃ brāhmaṇamatra bhojayet|
5.84
viśvadevārthaḥ sarvadevasārtho vaiśvadevastasya pakvasyānnasyāvasathyāgnau svagṛhyavihitaparyukṣaṇādītikartavyatāpūrvakamābhyo vakṣyamāṇadevatābhyo brāhmaṇaḥ pratyahaṃ homaṃ kuryāt| brāhmaṇagrahaṇaṃ dvijātipradarśanārtham| trayāṇāṃ prakṛtatvāt|
5.85
vacanadvayam "svāhākārapradānahomaḥ" iti kātyāyanasmaraṇādādāvagnaye svāhā somāya svāhehi nirapekṣadevatākaṃ homadvayaṃ kṛtvā agnisomābhyāṃ svāheti samastadevatākaṃ homaṃ kuryāt| tato viśvebhyo devebhyo dhanvantaraye|
5.86
kuhvā anumatyai prajāpataye dyāvāpṛthivībhyāmagnaye sviṣṭakṛta ityevaṃ svāhākārāntānhomānkuryāt| śrutyantareṣvagniviśeṣaṇatvena sviṣṭakṛto vidhānātkevalaṃ sviṣṭakṛnnirdeśe'pyagniviśeṣaṇatvenaiva prayogaḥ| pāṭhādevāntatve siddhe sviṣṭakṛte'ntata ityabhidhānaṃ smṛtyantarīyahomamamuccaye'pyantatvajñāpanārtham |
5.87
evamuktaprakāreṇa samyagananyacitto devatādhyānapara eva homānkṛtvā sarvāsu prācyādiṣu dikṣu pradakṣiṇamindrādibhyaḥ sapuruṣebhyo baliṃ haret| tathā prācyāmindrāya namaḥ, indrapuruṣebhyo namaḥ| dakṣiṇasyāṃ yamāya namaḥ, yamapuruṣebhyo namaḥ| paścimāyāṃ varuṇāya namaḥ, varuṇapuruṣebhyo namaḥ| uttarasyāṃ somāya namaḥ, somapuruṣebhyo namaḥ| yadyapi śabdāvagamyatvāddevatātvasyāntakāppatīnduśabdairevoddeśo yuktastathāpi bahvṛcānuṣṭhānasaṃvādādbahvṛcagṛhye ca “yamāya yamapuruṣebhyo varuṇāya varuṇapuruṣebhyaḥ somāya somapuruṣebhyaḥ iti pratidiśam” (a0 1 khaṃ0 2) iti pāṭhādyathokta eva prayogaḥ|
5.88
itiśabdaḥsvarūpavivakṣārthaḥ| marudbhyo namaḥ iti dvāre baliṃ dadyāt, jale'dbhya iti| musalolūkhala iti dvandvanirdeśātsahayuktayoranyataratra vanaspatibhya iti baliṃ dadyāt| guṇānurodhena pradhānabalikarmāvṛtteranyāyyatvāt |
5.89
vāstupuruṣasya śiraḥpradeśa uttarapūrvasyāṃ diśi śriyai baliṃ dadyāt| tasyaiva pādadeśe dakṣiṇapaścimāyāṃ diśi bhadrakālyai| anye tu ucchīrṣakaṃ gṛhasthaśayanasya śiraḥsthānabhūbhāgaṃ pādata iti tasyaiva caraṇabhūpradeśamāhuḥ| brahmaṇe vāstoṣpataya iti gṛhamadhye| dvandvanirdeśe'pi brahmavāstoṣpatyoḥ pṛthageva devatātvam| yatra dvandve militasya devatātvamapekṣitaṃ tatra sahādiśabdaṃ karoti| yathā saha dyāvāpṛthivyośceti|
5.90
viśvebhyaścaiva devebhya iti śabdādekeyamāhutiḥ| viśvebhyo devebhyo nama iti gṛhākāśe baliṃ dadyāt| divācarebhyo bhūtebhya iti divā naktaṃcāribhya iti naktam| "divācāribhyo divā" (a0 1 khaṃ0 2) ityādi bṛhvacagṛhyadarśanādiyaṃ vyavasthā|
5.91
gṛhasyopari yadgṛhaṃ tatpṛṣṭhavāstu baliṃ dhātuḥ pṛṣṭhadeśe bhūbhāge vā tatra sarvātmabhūtaye nama ityeva baliṃ dadyāt| uktabalidānāvaśiṣṭaṃ sarvamannaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi dakṣiṇāmukhaḥ svadhā pitṛbhya iti baliṃ haret| prācīnāvītinā cāyaṃ balirdeyaḥ| "svadhā pitṛbhya iti prācīnāvītī śeṣaṃ dakṣiṇāmukho ninayet" (a. 1 khaṃ 2) iti bahvacagṛhyavacanāt|
5.92
anyadannaṃ pātre samuddhṛtya śvapatitādibhyaḥ śanakairyathā rajasā na saṃgṛhyate tathā bhuvi dadyāt| pāparogī kuṣṭhī kṣayarogī vā|
5.93
evamuktaprakāreṇa sarvabhūtānyannadānādinā nityaṃ pūjayati sa paraṃ sthānaṃ brahmātmakaṃ tejomūrti prakāśaṃ avakreṇa vartmanārcirādimārgeṇa prāpnoti| brahmaṇi līyata ityarthaḥ| jñānakarmabhyāṃ mokṣaprāpteḥ| tejomūrtiriti savisargapāṭhe prakṛṣṭabrahmabodhasvabhāvo bhūtveti vyākhyā |
5.94
evamuktaprakāreṇaitadvalikarma kṛtvā gṛhabhoktṛbhyaḥ pūrvamatithiṃ bhojayet| bhikṣave parivrāje brahmacāriṇe prathamāśramiṇe ca vividhavatsvastivācya bhikṣādānamapyūrdhvamiti gautamādyuktavidhinā bhikṣāṃ dadyāt| grāsapramāṇā ca bhikṣā bhavati| “grāsamātrā bhavedbhikṣā” iti śātātapavacanāt| saṃbhave tvadhikamapi deyam |
5.95
gurave gāṃ dattvā vidhivatsvarṇaśṛṅgikādividhānena yatphalaṃ prāpnoti tadgṛhastho vidhinā bhikṣādānātprāpnoti |
5.96
pracurānnābhāve grāsapramāṇāṃ bhikṣāmapi vyañjanādinā satkṛtya tadabhāve jalapūrṇaṃ pātramapi phalapuṣpādinā satkṛtya tattvato vedatadarthajñānavate brāhmaṇāya svastivācyetyādividhipūrvakaṃ dadyāt |
5.97
mohādyatpātrānabhijñatayā devapitruddeśenānnāni vedādhyayanatadarthajñānānuṣṭhānatejaḥ śūnyatayā bhasmarūpeṣviva pātreṣu dattāni dātṛbhirniṣphalāni bhavanti|
5.99
svayamāgatāya tvatithaye āsanaṃ pādaprakṣālanādyudakaṃ yathāsaṃbhavaṃ vyañjanādibhiḥ satkṛtaṃ cānnam “āsanāvasathau” (a0 3 śloka 107,) ityādivakṣyamāṇavidhipūrvakaṃ dadyāt |
5.100
lūnakedāraśeṣadhānyāni śilastānapyuñchinvatò vṛttisaṃyamānvitasya, tretā, āvasathyaḥ, sabhyaśceti pañcāgnayaḥ| sabhyo nāmāgniḥ śītāpanodādyarthaṃ yastatra praṇīyate| pañcaṣvagniṣu homaṃ kurvāṇasyāpi sarvaṃ vṛttisaṃkocena pañcāgnihomārjitapuṇyamanarcito'tithirvasangṛhṇāti| anayā ca nindayātithyarcanasya nityatāvagamyate|
5.101
annāsaṃbhave punastṛṇaviśrāmabhūmipādaprakṣālanādyarthajalapriyavacanānyapi dhārmikagṛheṣvatithyarthaṃ na kadāciducchidyante avaśyadeyānīti vidhīyate| tṛṇagrahaṇaṃ śayanīyopalakṣaṇārtham|
aprasiddhatvādatithilakṣaṇamāha-
5.102
ekarātrameva paragṛhe nivasanbrāhmaṇo'tithirbhavati| anityāvasthānānna vidyate dvitīyā tithirasyetyatithirucyate|
5.103
ekagrāmanivāsinaṃ lokeṣu vicitraparihāsakathādibhiḥ saṃgatayā vṛttyarthinaṃ bhāryāgniyukto gṛhe vaiśvadevakālopasthitamapi nātithiṃ vidyāt| etena bhāryāgnirahitasya pravāsino nātithitvamiti bodhitam|
5.104
atithiprakaraṇādātithyalobhena ye gṛhasthāḥ grāmāntarāṇi gatvā parānnaṃ sevante te niṣiddhaparānnadoṣānabhijñāḥ tena parānnabhojanena janmāntare annādidāyināṃ paśutāṃ vrajanti| tasmādidaṃ na kuryāditi niṣedhaḥ kalpyate|
5.105
sūrye'stamite gṛhasthenātithirna pratyākhyeyaḥ| sūryeṇoḍhaḥ prāpito rātrau svagṛhagamanāśakteḥ| dvitīyavaiśvadevakāle prāptaḥ| akāle vā sāyaṃ bhojane nivṛtte'pi nāsya gṛhe'tithirnaśananvasedavaśyamasmai bhojanaṃ deyam| pratyākhyāne prāyaścittagauravārtho'ya mārambhaḥ| ataeva viṣṇupurāṇe “divā'tithau tu vimukhe gate yatpātakaṃ nṛpa| tadevāṣṭaguṇaṃ proktaṃ sūryoḍhe vimukhe gate||” govindarājastu pratiṣiddhātithipratiprasavārthatvamasyāha|
5.106
yaddhatadadhyādyutkṛṣṭamatithirna pratyācaṣṭe tattasmai adattvā na svayaṃ bhoktavyam| dhanāya hitaṃ dhanasya nimittaṃ vā dhanyam| evaṃ yaśasyādayo'pi śabdāḥ| atithibhojanaphalakathanamidam| na cānāvaśyakatāpattiḥ| “sarvaṃ sukṛtamādatte” (a03 ślo, 100) ityādidoṣaśravaṇāt|
5.107
āsanaṃ pīṭhaṃ carma vā, āvasatho viśrāmasthānam, śayyā khaṭvādi, anuvrajyā gacchato'nugamanam, upāsanā paricaryā| etatsarvaṃ bahuṣvatithiṣu yugapadutthiteṣvitaretarāpakṣeyotkṛṣṭāpakṛṣṭamadhyamaṃ kuryānna punaḥ sarveṣāṃ samam|
5.108
anyaśabdanirdeśādatithibhojanaparyantaṃ vaiśvadeve kṛte yadyaparo'tithirāgacchettadā tadarthaṃ punaḥ pākaṃ kṛtvā tasyānnaṃ dadyāt| baliharaṇaṃ tato nātra kuryāt baliniṣedhādannasaṃskārābhāvo vaiśvadevasyāgamyate| annasaṃskārapakṣe kathamasaṃskṛtānnabhojanamanujānīyāt|
5.109
bhojanalābhārthaṃ brāhmaṇaḥ svakulagotre na nivedayet| yasmādbhojanārthaṃ te kathayannudīrṇāśīti paṇḍitaiḥ| kathyate|
5.110
brāhmaṇasya kṣatriyādayo'tithayo na bhavanti kṣatriyādīnāṃ brāhmaṇasyotkṛṣṭajātitvāt| mitrajñātīnāmātmasaṃbandhādguroḥ prabhutvāt| anenaiva nyāyena kṣatriyasya utkṛṣṭo brāhmaṇaḥ sajātīyaśca kṣatriyo'tithiḥ syānnāpakṛṣṭau vaiśyaśūdrau| evaṃ vaiśyasyāpi dvijātayo'tithayo na śūdraḥ|
5.111
yadi grāmāntarāgatatvādatithikālāpasthitatvādatithidharmeṇa kṣatriyo vipragṛhamāgacchettadā vipragṛhopasthitavipreṣu kṛtabhojaneṣu sthiteṣvicchātastamapi bhojayet|
5.112
yadi vaiśyaśūdrāvapi brāhmaṇasya kuṭumbe gṛhe prāptau grāmāntarādāgatatvādyatithidharmaśālinau tadā tāvapi kṣatriyabhojanakālātparato dampatībhojanātpūrvaṃ dāsabhojanakāle anukampāmāśrayanbhojayet|
5.113
uktabhojanakāle kṣatriyādivyatiriktānsakhisahādhyāyiprabhṛtīnsaṃprītyā gṛhamāgatān na tvatithibhāvena| tasya pratiṣedhāt| yathāśakti prakṛṣṭamannaṃ kṛtvā bhāryayā bhojanakāle bhojayet| gṛhasthasyāpi sa eva bhojanakālaḥ| ‘‘aśiṣṭaṃ tu dampatī’’ (a0 3 ślo0116) iti vakṣyamāṇatvāt| ātmanā saheti vaktavye vacanavaicitrīyamācāryasya| gurostu bhojanakālānabhidhānaṃ prabhutvena svādhīnakālatvāt|
5.114
suvāsinyo navoḍhāḥ striyaḥ snuṣā duhitaraśca tāḥ, kumārīgarbhiṇīścātithibhyo'gne pūrvamevātithibhyo bhojayet| kathamatithiṣvabhojiteṣu bhojanameṣāmiti vicāramakurvan| medhātithistvanvageveti paṭhitvānugatānevaitānbhojayedatithisamakālamiti vyākhyāya anye tu agra iti paṭhantītyuktavān|
5.115
etebhyo'tithyādibhṛtyaparyantebhyo'nnamadattvā vyatikramabhojanadoṣamajānanyaḥ pūrvaṃ bhuṅkte sa maraṇānantaraṃ śvagṛdhrairātmano bhakṣaṇaṃ na jānāti| vyatikramasyedaṃ phalamiti vacanavaidagdhyenoktam|
5.117
gṛhyāśca devatā ityanena bhūtayajña uktaḥ| pañcayajñānuṣṭhānasya "avaśiṣṭaṃ tu dampatī" (a0 3 ślo0 116) ityanena śeṣabhojanasya ca vihitatvāt| vakṣyamāṇadoṣakathanārtho'yamanuvādaḥ| athavā devānityanenaiva bhūtayajñasyāpi saṃgrahaḥ| gṛhe bhavā gṛhyā devatāḥ pūjayitveti vāsudevādipratikṛtipūjāvidhānārthatvamasya |
5.118
yastvātmārthamevānnaṃ paktvāṃ bhuṅkte devādibhyo na dadāti sa pāpahetutvātpāpameva kevalaṃ bhuṅkte nānnam| tathāca śrutiḥ- "kevalāgho bhavati kevalādī"| yasmādyadeva pākayajñāvaśiṣṭamaśanamannamanyat etadeva sādhūnāmannamupadiśyate iti |
atithipūjāprasaṅgena rājādīnāmapi gṛhāgatānāṃ pūjāviśeṣamāha-
5.119
rājyābhiṣiktaḥ kṣatriyo rājā, ṛtvik yajñe yena yasryārtvijyaṃ kṛtam, snātako vidyāvratābhyām, priyo jāmātā| rājādīnetānagṛhāgatānsapta gṛhyoktena madhuparkākhyena karmaṇā pūjayet| parisaṃvatsarāditi saṃvatsaraṃ varjayitvā tadūrdhvaṃ gṛhāgatānpunarmadhuparkeṇa pūjayet| "pañcamyapāṅparibhiḥ" (pā0 sū0 2|
rājasnātakayoḥ pūjāsaṃkocārthamāha-
5.120
rājasnātakau saṃvatsarādūrdhvamapi yajñakarmaṇyeva prāptau madhuparkeṇa pūjanīyau natu yajñavyatirekeṇa| jāmātrādayastu saṃvatsarādūrdhvaṃ yajñaṃ vināpi madhuparkārhāḥ saṃvatsaramadhye tu sarveṣāṃ yajñavivāhayoreva madhuparkaḥ| tadāha gautamaḥ- "ṛtvigācāryaśvaśurapitṛvyamātulādīnāmupasthāne madhuparkaḥ| saṃvatsare punaryajñavivāhayorarvāk rājñaḥ śrotriyasya ca"|
5.121
dinānte siddhasyānnasya patnī amantraṃ baliharaṇaṃ kuryāt, indrāya nama iti mantrapāṭhavarjam| mānasastu devatoddeśo na niṣidhyate| yata etadvaiśvadevaṃ nāmānnasādhyaṃ homavalidānātithibhojanātmakaṃ tatsāyaṃprātargṛhasthasyopadiśyate |
"śrāddhakalpaṃ ca śāśvatam" (a0 1 ślo0 112) ityanukramaṇikāyāṃ pratijñātaṃ śrāddhakalpamupakramate-
5.122
sāgniramāvāsyāyāṃ piṇḍapitṛyajñākhyaṃ karma kṛtvā śrāddhaṃ kuryāt| pitṛyajñapiṇḍānāmanu paścādāhiyata iti piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ māsānumāsikaṃ māsaścānumāsaśca tayorbhavam| pratimāsaṃ kartavyamityarthaḥ| anenāsya nityatvamuktam| vipragrahaṇaṃ dvijātiparam| trayāṇāṃ prakṛtatvāt|
idānīṃ nāmanirvacanenoktameva pitṛyajñānantaryaṃ draḍhayati-
5.123
idaṃ māsikaṃ pratimāsabhavaṃ śrāddhaṃ yasmātpitṛyajñapiṇḍānāmanu paścādāhiyate tena piṇḍānvāhāryakamidaṃ paṇḍitā jānanti| tato yuktaṃ pitṛyajñānantaryamasya| taccāmiṣeṇa vakṣyamāṇamāṃsena praśastena manohareṇa pūtigandhādirahitena prayatnataḥ kartavyam| "piṇḍānāṃ māsikaṃ śrāddham" iti vā pāṭhaḥ| piṇḍānāṃ pitṛyajñapiṇḍānāṃ| śeṣaṃ tulyam|
5.124
tasmin śrāddhe ye bhojanīyā ye ca tyājyā yatsaṃkhyākā yaiścānraistatsarvaṃ pravakṣyāmi|
atra yadyapyuddeśakrameṇa ye bhojanīyā iti vaktumucitaṃ tathāpyalpavaktavyatvādvrāhmasaṃkhyāmāha—
5.125
devaśrāddhe dvau brāhmaṇau pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ trīnbrāhmaṇān athavā daive ekaṃ pitrāditrike caikaṃ brāhmaṇaṃ bhojayet| uktātiriktabhojanasamartho'pi nādhikabhojaneṣu pravarteta| medhātithistvāha| pitṛkṛtye trīniti pitustrīnbrāhmaṇān, pitāmahasya trīnbrāhmaṇān, prapitāmahasya trīnbrāhmaṇānbhojayet ‘‘ekaikamubhayatra vā’’ iti daiva ekaṃ pitrāditrayasya caikaikaṃ na tvekaṃ pitrāditrayasya| ‘‘na tvevaikaṃ sarveṣāṃ kāmamanādye piṇḍairvyākhyātam’’ (a0 16 khaṃ 7) ityāśvalāyanagṛhyavirodhāt| yathaikapiṇḍaḥ pitrāditrayasya na nirūpyate tathaiko brāhmaṇo na bhojayitavya ityarthaḥ| tasmānna pitrāditrayasyaikabrāhmaṇabhojanaṃ| tadasat gṛhyakāreṇaiva ‘‘na tvevaikaṃ sarveṣāṃ piṇḍairvyākhyātam’’ (a016 khaṃ 7) iti paṭhitvā ‘‘kāmamanādye’’ (khaṃ 7) ityabhihitam| asyārthaḥ| bahupitrādidevatākaśrāddhānāmādyaṃ sapiṇḍīkaraṇamabhimataṃ tadvyatiriktaśrāddhe kāmamekaḥ pitrādīnāṃ brāhmaṇa ityarthaḥ| athavā anādye adanīyadravyābhāve eko'pi bhojayitavyaḥ| ubhayatrāpi vyākhyāne pārvaṇādau pitrāditrayasyaikabrāhmaṇabhojanaṃ gṛhyakṛtaivoktam| vasiṣṭho'pi—‘‘yadyekaṃ bhojayecchrāddhe daivatantraṃ kathaṃ bhavet| annaṃ pātre samuddhṛtya sarvasya prakṛtasya ca|| devatāyatane kṛtvā yathāvidhi pravartayet| prāsyedannaṃ tadagnau vā dadyādvā brahmacāriṇe|| iti sarvebhya ekabrāhmaṇabhojanamāha| tasmādyathoktaiva vyākhyā| ‘‘prathane vāvaśabde’’ (pā0sū03|
5.126
satkriyāṃ brāhmaṇasya pūjāṃ, deśaṃ dakṣiṇapravaṇatvādivakṣyamāṇaṃ, kālamaparāhnaṃ, śaucaṃ śrāddhakartṛbhoktṛbrāhmaṇapraiṣyagataṃ, guṇavadbrāhmaṇalābhaṃ ca brāhmaṇavistāro nāśayati| tasmādbrāhmaṇavistaraṃ na kuryāditi satkriyādivirodhato brāhmaṇavistaraniṣedhātsatkriyādisaṃbhave pitrāderekakasyāpi brāhmaṇatrayābhyanujñānam| ataeva gautamaḥ—‘‘nacāvarānbhojayedayujo vā yathotsāham”| bahvṛcagṛhyakāro'pi-“athātaḥ pārvaṇe śrāddhe kāmya ābhyudayika ekoddiṣṭe vā brāhmaṇān” (a0 16khaṃ 7) ityupakramya “ekaikamekaikasya dvau dvau trīṃstrīnvā vṛddhau phalabhūyastvam” ityāha| dvaudvāvityābhyudayikaśrāddhaviṣayaṃ smṛtyantareṣu tathā vidhānāt, atrāpyābhyudayika ityupakramācca|
5.127
yadetatpitryaṃ karma śrāddharūpaṃ prathamamiyaṃ prakhyātā pretakṛtyā pitṛpakārārthā kriyā| prakarṣeṇa itaḥ pretaḥ pitṛlokastha evocyate| vidhukṣaye'māvāsyāyāṃ tasminpitrye karmaṇi yuktasyaitatparasya laukikī smārtikī pretakṛtyā pitṛpakārārthā kriyā guṇavatputrapautradhanādiphalaprabandharūpeṇa kartāramupatiṣṭhate tasmādidaṃ kartavyam| govindarājena tu vidhiḥ kṣaya iti paṭhitaṃ, vyākhyātaṃ ca yo'yaṃ nāma vidhiḥ pitryaṃ karmeti kṣaye candrakṣaye gṛhe vā tadasāṃpradāyikam| medhātithiprabhṛtibhirgovindarājādapi vṛddhatarairanabhyupetatvātkṣaya iti saṃbandhakleśācca|
5.128
chandomātrādhyāyī śrotriyastasmai daivapitryānnāni yatnato deyāni| arhattamāya śrutācārābhijanādibhiḥ pūjyatamāya tasmai dattaṃ mahāphalaṃ bhavati|
5.129
daivapitryayorekaikamapi vedatattvavidaṃ brāhmaṇaṃ bhojayet| tadāpi viśiṣṭaṃ śrāddhaphalaṃ prāpnoti natvaviduṣo vahūnapi| evaṃ ca “phalaśravaṇādbrāhmaṇabhojanameva pradhānaṃ piṇḍadānādikaṃ tvaṅgam'' iti govindarājaḥ| vayaṃ tu pitṛruddeśena dravyatyāgaṃ brāhmaṇasvīkāraparyantaṃ śrāddhaśabdavācyaṃ pradhānaṃ brūmaḥ tadeva manunā "piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kuryāt" (a0 3 ślo0122) iti vihitam| āpastambena tu manvarthasyaiva vyākhyātatvāt| tadāhāpastambaḥ "tathaitanmanuḥ śrāddhaśabdaṃ karma provāca prajāniḥśreyasārthaṃ tatra pitaro devatā brāhmaṇastvāhavanīyārthe māsi māsyaparapakṣasyāparāhnaḥ śreyān" iti| śrāddhaśabdaṃ śrāddhamiti śabdo vācako yasya tattathā| brāhmaṇastvāhavanīyārthe āhavanīyavattyaktadravyapratipattisthānatvāt| pitaro devateti niyatapitṛdevatākatvācca śrāddhasya| devatāśrāddhādau śrāddhaśabdastu taddharmaprāptyartho gauṇaḥ| kauṇḍapāyināmayana ivāgnihotraśabdaḥ| puṣkalaṃ phalaṃ prāpnotīti tu puṣṭataraphalārthino guṇaphalavidhiḥ| sa bhojanasyāṅgasve'pi tadāśrayo na viruddhaḥ| "āpastambo'bhyadhācchrāddhaṃ karmaitatpitṛdaivatam| manvarthaṃ kathayaṃstasmānnedaṃ brāhmaṇabhojanam" |
5.130
dūrādeva pitṛpitāmahādyabhijanaśuddhinirūpaṇena kṛtsnāśākhādhyāyinaṃ brāhmaṇaṃ parīkṣeta| yasmāttathāvidho brāhmaṇo havyādīnāṃ tīrthaṃ pātram| pradāne so'tithiraiva mahāphalaprāpterhetutvāt |
5.131
yatra śrāddhe brāhmaṇānāmavedavidāṃ daśalakṣāṇi bhuñjate tatraiko vedavidbhojanena parituṣṭo dharmato dharmotpādanena tān sarvānarhati svīkartuṃ yogyo bhavati| tadbhojanajanyaṃ phalaṃ janayatītyarthaḥ| chāndasatvādekavacanam| athavā bahuvacanānāṃ sthāne sahasramiti manorabhimatam| govindarājastvāha "sahasraṃ gacchantu bhūtāni" iti vede |
5.132
vidyayā utkṛṣṭebhyo havyāni kavyāni ca deyāni na mūrkhebhyaḥ| arthāntaranyāso nāmālaṃkāraḥ| nahi raktau hastau raktenaiva viśuddhau bhavataḥ kintu vimalajalena, evaṃ mūrkhabhojanena janitaṃ doṣaṃ na mūrkha eva bhojijato'pahanti kintu vidvān|
avidvannindayā vidvaddānamevoktaṃ vakroktyā stauti-
5.133
yatsaṃkhyākāngrāsānhavyakāvyeṣvavedavidbhuṅkte tatsaṃkhyākāneva prakṛtaśrāddhakartā jvalitaśūlarṣṭyākhyāyudhalohapiṇḍāngrasate śrāddhakarturivedamavidvaddānaphalakathanam| tathāca vyāsaḥ- "grasate yāvataḥ piṇḍānyasya vai haviṣo'nṛcaḥ| grasate tāvataḥ śūlānagatvā vaivasvatakṣayam" |
5.134
kecidātmajñānaparā brāhmaṇā bhavanti, anye prājāpatyāditapaḥpradhānāḥ, apare tapo'dhyayananiratāḥ, itare yāgādiparāḥ |
tataḥ kimata āha-
5.135
jñānapradhānebhyaḥ pitrarthānnāni yatnāddātavyāni, devānnāni punarnyāyāvadhṛtārthaśāstrānusāreṇa caturbhyo'pi |
tayoḥ kaḥ śreṣṭha ityupanyasya viśeṣamāha-
5.136
yo'śrotriyapitṛkaḥ svayaṃ ca śrotriyaḥ, yaḥ śrotriyapitṛkaḥ svayaṃ vā aśrotriyaḥ|
5.137
anayoḥ pūrvaślokanirdiṣṭayormadhye śrotriyaputraṃ svayamaśrotriyamapi jyeṣṭhaṃ jānīyāt pitṛvidyādaraparamidam| yaḥ punaraśrotriyasya putraḥ svayaṃ ca śrotriyaḥ sa tadadhītavedapūjanārthaṃ pūjāmarhati| veda eva taddvāreṇa pūjyata iti putravidyādaraparamidam| tasmādvacanabhaṅgyā śrotriyaputraḥ svayaṃ ca śrotriyaḥ śrāddhe bhojayitavya ityuktam| natu śrotriyaputrasya svayamaśrotriyasyaivābhyanujñānaṃ śrotriyāyaiva deyānīti virodhāt, evaṃ ca ‘‘dūrādeva parīkṣeta’’ (a0 3 ślo0 130) iti vidyāvyatiriktācārādiparīkṣārthatvenāvatiṣṭhate|
5.138
śrāddhe na mitraṃ bhojayet| dhanāntarairasya maitrī saṃpādanīyā| na śatruṃ naca mitraṃ yaṃ jānīyāttaṃ brāhmaṇaṃ śrāddhe bhojayet|
5.139
mitraśabdo'yaṃ bhāvapradhānaḥ| yasya maitrīpradhānāni havyakavyāni tasya pāralaukikaṃ phalaṃ na bhavatīti phalābhāvakathanaparamidam| pretyeti paraloka ityarthe śabdāntaramavyayamidaṃ natu ktvāntam, tenāsamānakartṛkatve kathaṃ ktveti nāśaṅkanīyam|
svargaphalaṃ śrāddhasya darśayituṃ pūrvoktaphalābhāvameva viśeṣeṇa kathayati—
5.140
yo manuṣyaḥ saṃgatāni mitrabhāvaṃ śāstrānabhijñatayā śrāddhena kurute śrāddhameva mitralābhahetutvānmitraṃ yasya sa śrāddhamitro dvijāpasadaḥ sa svargalokāccyavate| taṃ na prāpnotītyarthaḥ| śrāddhasyāpi svargaphalatvamāha yājñavalkyaḥ" āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca| prayacchanti tathā rājyaṃ prītā nṛṇāṃ pitāmahāḥ'' (a0 1 ślo0 270)|
5.141
sā dakṣiṇā dānakriyā saṃbhojanī saha bhujyate yayā sā saṃbhojanī goṣṭhī bahupuruṣabhojanātmikā piśācadharmatvātpaiśācī manvādibhiruktā| sā ca maitrīprayojanakatvānna paralokaphalā iha loka evāste| yathāndhā gaurekasminneva gṛhe tiṣṭhati na gṛhāntaragamanakṣamā|
5.142
īriṇamūṣaradeśo yatra bījamuptaṃ na prarohati tatra yathā bījamuptvā karṣako na phalaṃ prāpnotyevamaviduṣe śrāddhadānaphalaṃ dātā na prāpnotīti|
5.143
vedatattvavide yathāśāstraṃ dattamaihikāmuṣmikaphalabhāgino dātṝnkaroti| aihikaṃ phalaṃ yathāśāstrānuṣṭhānena loke khyātirūpamānuṣaṅgikamiti medhātithigovindarājau| vayaṃ tvāyurādikamevaihikaphalaṃ brūmaḥ| “āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyām” (yājña0 a01 ślo0 270)| ityādyaihikāmuṣmikādiphalatvenāpi śrāddhasya yājñavalkyādibhiruktatvāt| pratigrahītṝṃśca śrāddhalabdhadhanānuṣṭhitayāgādiphalena paraloke saphalān kurute| anyāyārjitadhanānuṣṭhitayāgāderaphalapradatvāt| iha loke nyāyārjitadhanārabdhakṛṣyādiphalātiśayalābhātsaphalān kurute|
5.144
varaṃ vidvadbrāhmaṇābhāve guṇavanmitraṃ bhojayennatu vidvāṃsamapi śatrum| yataḥ śatruṇāra śrāddhaṃ bhuktaṃ paraloke niṣphalaṃ bhavati| yathoktapātrāsaṃbhave mitrapratiprasavārthamidam 144 “śrotriyāyaiva deyāni” (a0 3 ślo0 128) ityanena chandomātrādhyāyini śrotriyaśabdaprayogāttadāśrayaṇamāvaśyakamuktam, idānīṃ tvadhikaphalārthaṃ mantrabrāhmaṇātmakakṛtsnaśākhādhyāyini śrotriye dānamāha—
5.145
ṛgvedinaṃ mantrabrāhmaṇātmakaśākhādhyāyinaṃ yatnato bhojayet| tathāvidhameva yajurvedinam| vedasya pāraṃ gacchatīti vedapāragaḥ| śākhāyā antaṃ gacchatīti śākhāntagaḥ| samāptirasyāstīti samāptikaḥ| sarvaireva śabdairmantrabrāhmaṇātmakakṛtsnaśākhādhyetā'bhihitaḥ|
tadbhojane'dhikaṃ phalamāha—
5.146
eṣāṃ saṃpūrṇaśākhādhyāyināṃ bahvṛcādīnāṃ madhyādanyatamo yasya samyak pūjitaḥ san śrāddhe bhuṅkte tasya putrādisaptapuruṣāṇāṃ śāśvatī avicchinnā pitṝṇāṃ tṛptiḥ syāt| sāptapauruṣītyanuśatikāditvādubhayapadavṛddhiḥ tasya cākṛtigaṇatvāt|
5.147
havyakavyayorubhayoreva pradāne yadasaṃbandhiśrotriyādibhyo dīyata ityayaṃ mukhyaḥ kalpa uktaḥ| ayaṃ tu mukhyābhāve vakṣyamāṇo'nukalpo jñātavyaḥ sarvadā sādhubhiranuṣṭhitaḥ|
5.148
svastrīyo bhāgineyaḥ, gururvidyāgururācāryādiḥ, viṭ duhitā tasyāḥ patirviṭpatirjāmātā, bandhurmātṛṣvasṛpitṛṣvasṛputrādiḥ, etānmātāmahādīndaśa mukhyaśrotriyādyasaṃbhave bhojayet|
5.149
dharmajño daivaśrāddhe bhojanārthaṃ na brāhmaṇaṃ yatnataḥ parīkṣeta | lokaprasiddhimātreṇāsau sādhutayā bhojayitavyaḥ| pitrye punaḥ karmaṇyupasthite pitṛpitāmahādyabhijanaparīkṣā kartavyeti prayatnataḥ śabdasyārthaḥ |
5.150
stenaścauraḥ sa ca suvarṇacorādanyaḥ, tasya patitaśabdenaiva grahaṇāt| patito mahāpātakī, klībo napuṃsakaḥ, nāstikavṛttirnāsti paraloka ityevaṃ vṛttiḥ pravartanaṃ yasya etāndaivapitṛkṛtyayorubhayorevāyogyānmanurabravīditi | manugrahaṇaṃ niṣedhādarārtham | sarvadharmāṇāmeva manunāktatvāt |
5.151
jaṭilo brahmacārī| “ muṇḍo vā jaṭilo vā syāt” (a0 2. ślo0 219) ityuktabrahmacāryupalakṣaṇatvājjaṭilatvasya muṇḍo'pi niṣidhyate| anadhīyānaṃ vedādhyayanarahitaṃ yasyopanayanamātraṃ kṛtaṃ na vedādeśaḥ tenāsvīkṛtavedasyāpi brahmacāriṇo vedādhyayanakarturabhyanujñānātho'yaṃ niṣedhaḥ | ataḥ ‘‘śrotriyāyaiva deyāni’’ (a0 3. ślo0 128) iti brahmacārītaraviṣayam | durbalo duścarmā | medhātithistu durbalamiti paṭhitvā khalatilohitakeśo vā duścarmā vetyarthatrayamuktavān | kitavo dyūtakṛt | pūgayājakā bahu yājakāḥ | ‘‘pūgaḥ kammukavṛndayoḥ’’ (amarakoṣanānārthe ślo0 20) ityābhidhānikāḥ | ataeva- vasiṣṭhaḥ-‘‘ yaścāpi bahuyājyaḥ syādyaścopanayate bahūn’’ iti | tānśrāddhe na bhojayediti na daive niṣedhaḥ | yatrobhayatra niṣedho manorabhimatastatra havyakavyagrahaṇamubhayatreti vā karoti |
5.152
cikitsako bhiṣak, devalaḥ pratimāparicārakaḥ, vartanārthatvenaitatkarma kurvato'yaṃ niṣedho natu dharmārtham | ‘‘devakośopabhojī ca nānnā devalako bhavet’’ iti devalavacanāt | māṃsavikrayiṇaḥ sakṛdapi | ‘‘sadyaḥ patati māṃsena’’ (a0 10. ślo0 92) iti liṅgāt | vipaṇeneti vipaṇo vaṇijyā tayā jīvantaḥ | havyakavyayorityabhidhānāddaive pitrye caite tyājyāḥ |
5.153
bhṛtigrahaṇapūrvakaṃ grāmāṇāṃ rājñaścājñākārī | kutsitanakhakṛṣṇadantaḥ | gurupratikūlācaraṇaśīlatyaktaśrautasmārtāgnikalopajīvinaśca havyakavyayorvarjyā iti pūrvasyaivātrānuṣaṅga uttaratra eva ca |
5.154
yakṣmī kṣayarogī, paśupālo vṛttyarthatayā chāgameṣādipoṣakaḥ, parivettṛparivittī vakṣyamāṇalakṣaṇau, nirākṛtiḥ pañcamahāyajñānuṣṭhānarahitaḥ| tathāca chandogapariśiṣṭam- "nirā kartāmarādīnāṃ sa vijñeyo nirākṛtiḥ" brahmadviṭ brāhmaṇādīnāṃ dveṣṭā, gaṇābhyantaro gaṇārthopasṛṣṭasaṃbandhidhanādyupajīvī |
5.155
kuśīlavo nartanavṛttiḥ, avakīrṇī strīsaṃparkādviplutabrahmacaryaḥ prathamāśramī yatiśca, vṛṣalīpatiḥ savarṇāmapariṇīya kṛtaśūdrāvivāhaḥ, paunarbhavaḥ punarbhū putro vakṣyamāṇaḥ, upapatiryasya jāyājāro gṛhe'sti |
5.156
bhṛtirvetanaṃ tadgrāhī bhṛtakaḥ san yo'dhyāpakaḥ sa tathā, evaṃ bhṛtakādhyāpitaḥ, śūdraśiṣyo vyākaraṇādau guruśca tasyaiva, vāgduṣṭaḥ paruṣabhāṣī| abhiśasta ityanye| kuṇḍagolakau vakṣyamāṇau |
5.157
mātuḥ piturgurūṇāṃ ca parityāgakāraṇaṃ vinā tyaktā śuśrūṣāderakartā, patitaiścādhyayanakanyādānādibhiḥ saṃbandhaiḥ saṃparkaṃ gataḥ| patitatvādevāsya niṣedha iti cenna| saṃvatsarātprāgidaṃ bhaviṣyati saṃvatsareṇa patatīti vakṣyamāṇatvāt |
5.158
gṛhadāhakaḥ, maraṇahetudravyasya dātā, kuṇḍasya vakṣyamāṇasya yo'nnamaśnāti | pradarśanārthatvātkuṇḍasya golakasyāpi grahaṇam| ataeva devalaḥ-‘‘ amṛte jārajaḥ kuṇḍo mṛte bhartari golakaḥ| yastayorannamaśnāti sa kuṇḍāśīti kathyate||’’ somalatāvikretā, samudre yo vahitrādinā dvīpāntaraṃ gacchati, bandī stutipāṭhakaḥ, tailārthaṃ tilādibījānāṃ peṣṭā, sākṣivāde kūṭasya mṛṣāvādasya karttā|
5.159
pitrā saha śāstrārthe laukike vā vastuni nirarthaṃ yo vivadate, kitavo yaḥ svayaṃ devitumanabhijñaḥ svārthaṃ parāndevayati na svayaṃ devitā tasyoktatvāt| na ca sabhikaḥ tasya dyūtavṛttipadenābhidhāsyamānatvāt| ‘‘kekaraḥ’’ iti pāṭhe tiryagdṛṣṭiḥ, surāvyariktamadyapātā, kuṣṭhī, anirṇīte'pi tasminmahāpātakādau jātābhiśāpaḥ, chadmanā dharmakārī, rasavikretā|
5.160
dhanūṃṣi śarāṃśca yaḥ karoti, jyeṣṭhāyāṃ sodarabhaginyāmanūḍhāyāṃ yā kaniṣṭhā vivāhena dīyate sāgredidhiṣūstasyāḥ patiḥ| tathāca laugākṣiḥ-‘‘ jyeṣṭhāyāṃ yadyanūḍhāyāṃ kanyāyāmuhyate'nujā| sā cāgredidhiṣūrjñeyā pūrvā tu didhiṣūḥ smṛtā||’’ govindarājastu ‘‘bhrātṛmṛtasya bhāryāyām’’ (a0 3 ślo0 173) ityanenāgredidhiṣūpatireva vṛttavaśādagrepadalopena didhiṣūpatiriti manunā vakṣyate sa iha gṛhyata ityāha| mitradhruk yo mitrasyāpakāre vartate, dyūtavṛttiḥ, sabhikaḥ, putreṇādhyāpitaḥ pitā mukhyena putrācāryatvāsaṃbhavāt|
5.161
apasmārī, gaṇḍamālākhyavyādhyupetaḥ, śvetakuṣṭhayuktaḥ, durjanaḥ, unmādavān acakṣuḥ, vedanindākaraḥ|
5.162
hastigavāśvoṣṭrāṇāṃ vinetā, nakṣatraśabdena jyotiḥśāstramupalakṣyate tena yo vartate, pakṣiṇāṃ pañjarasthānāṃ krīḍārthaṃ vikrayārthaṃ vā poṣakaḥ, yuddhārthamāyudhavidyopadeśakaḥ|
5.163
pravahajjalānāṃ setubhedādinā deśāntaranetā, teṣāmevāvaraṇakartā nijagatipratibandhakaḥ, gṛhasanniveśopadeśako vāstuvidyopajīvī, dūto rājagrāmapreṣyavyatirikto'pi, vṛkṣaropayitā vetanagrahaṇena na tu dharmārthī| "pañcāmraropī narakaṃ na yāti" iti vidhānāt|
5.164
krīḍārthaṃ śunaḥ poṣayati, śyenairjīvati krayavikrayādinā, kanyābhigantā, hiṃsārataḥ, śūdropakḷptavṛttiḥ| "vṛṣalaputraśca" iti pāṭhāntaram| vṛṣalā eva kevalāḥ putrā yasyetyarthaḥ| vināyakādigaṇayāgakṛt|
5.165
gurvatithipratyutthānādyācāravarjitaḥ, klībo dharmakṛtyādau nirutsāhaḥ| napuṃsakasyoktatvāt| nityaṃ yācanena parodvejakaḥ, svayaṃkṛtayā kṛṣyā yo jīvati, vṛttyantare'pi vā saṃbhavatyasvayaṃkṛtayāpi, ślīpadī vyādhinā sthūlacaraṇaḥ, kenāpi nimittena sādhūnāṃ nindāviṣayaḥ|
5.166
meṣamahiṣajīvanaḥ, parapūrvā punarbhūstasyāḥ patiḥ, pretanirhārako dhanagrahaṇena natu dharmārtham| "etadvai paramaṃ tapo yatpretamaraṇyaṃ haranti" ityavaśyaśrutyā vihitatvāt|
5.167
etānstenādīnninditācārānkāṇādīṃśca pūrvajanmārjitaninditakarmaśeṣalabdhakāṇādibhāvānsādhubhiḥ sahaikatra bhojanādyanarhānbrāhmaṇāpasadān brāhmaṇaśreṣṭhaḥ śāstrajño daive pitrye ca tyajet |
5.168
tṛṇāgniryathā na havirdahanasamartho haviṣi prakṣipte śāmyati niṣphalastatra homaḥ, evaṃ vedādhyayanaśūnyo brāhmaṇastṛṇāgnisamastasmai devoddeśena tyaktaṃ havirna dātavyaṃ, yato bhasmani na hūyate| śrotriyāyaiva deyānītyanenaivānadhīyānasyāpi pratiṣedhasiddhau stenādivatpaṅktidūṣakatvajñāpanārthaṃ punarvacanam| anye tu daive'nadhīyāna eva varjanīyaḥ, adhīyānastu kāṇādirapi śārīradoṣayukto grāhya ityetadarthaṃ punarvacanam| ata eva vasiṣṭhaḥ-‘‘ atha cenmantravidyuktaḥ śārīraiḥ paṅktidūṣaṇaiḥ| adṛṣyaṃ taṃ yamaḥ prāha paṅktipāvana eva saḥ’’ śārīraiḥ kāraṇatvādikairnatu svayamutpādyaiḥ stenattvādibhiḥ |
5.169
paṅktibhojanānarhabrāhmaṇāya daive haviṣi pitrye vā datte dāturyo dānādūrdhvaṃ phalodayastamaśeṣamabhidhāsyāmi |
5.170
vedagrahaṇārthaṃ vratarahitaistathā parivettrādibhiranyaiścāpāṅkteyaiḥ stenādibhiryaddhavyaṃ bhuktaṃ tadrakṣāṃsi bhuñjate| niṣphalaṃ tacchrāddhaṃ bhavatītyarthaḥ|
5.171
agnihotraśabdo'yamagnihotrādyādhānaparaḥ| yaḥ sahodare jyeṣṭhe bhrātaryatyūḍhe'nagnike ca dāraparigrahaṃ śrautasmārtāgniharaṇaṃ ca kurute sa parivettā jyeṣṭhaśca parivittirbhavati|
prasaṅgātparivedanasaṃbandhināṃ pañcānāmapyaniṣṭaṃ phalamāha-
5.172
parivittiḥ parivettā ca yayā ca kanyayā parivedanaṃ kriyate kanyāpradātā yājakaśca tadvivāhahomakartā sa pañcamo yeṣāṃ te sarve narakaṃ vrajanti |
5.173
mṛtasya bhrāturvakṣyamāṇaniyogadharmeṇāpi niyuktāyāṃ bhāryāyāṃ sakṛtsakṛdvṛtāvṛtauvityādividhiṃ hitvā kāmenānurāgaṃ bhāvayedāśleṣacumbanādi kuryādasakṛdvā pravarteta sa didhiṣūpatirjñātavyaḥ| ataḥ śrāddhaniṣiddhapātramadhyapāṭhādasyāpi havyakavyapātrayo niṣedhaḥ kalpanīyaḥ|
5.175
te parabhāryāyāṃ jātāḥ kuṇḍādyā dṛṣṭānupayogātprāṇina iti vyapadiṣṭāḥ| prāṇinau brāhmaṇatve'pi tatkāryābhāvātpretya phalābhāvātparaloke cānuṣaṅgikakīrtyādiphalābhāvāddattāni havyakavyāni pretya phalābhāvādiha kīrterabhāvānnāśayete nāśayataḥ, pradāyibhirdattāni havyakavyāni niṣphalāni kurvanti |
5.176
sadbhiḥ sahaikapaṅktyāṃ bhojanānarhaḥ stenādiryatsaṃkhyānbhojanārhānpaśyati tāvatsaṃkhyānāṃ bhojanasya phalaṃ tatra śrāddhe dātā na prāpnoti, bāliśo'jñaḥ| atastenādiryathā na paśyati tathā kartavyam|
5.177
anvasya vīkṣaṇāsaṃbhavādvīkṣaṇayogyadeśasaṃnihito'sau pāṅktyānāṃ navaterbhojanaphalaṃ nāśayati, evaṃ kāṇaḥ ṣaṣṭeḥ, śvetakuṣṭhī śatasya, pāparogī rogarājopahataḥ sahasrasyetyandhādisannidhinirāsārthaṃ vacanam| gurulaghusaṃkhyābhidhānaṃ ceha saṃkhyopacaye doṣagauravaṃ tatra ca prāyaścittagauravamiti, darśayitum |
5.178
śūdrasya yajñādāvṛtvigyāvatasaṃkhyān brāhmaṇānspṛśati "āsaneṣūpaklṛpteṣu" (a0 3 ślo0 208) ityāsanabhedasya vakṣyamāṇatvānmukhyasparśāsaṃbhave yāvatāṃ śrāddhabhojināṃ paṅktāvupaviśati tāvatāṃ saṃbandhi paurtikaṃ phalaṃ śrāddhīyaṃ dāturna bhavati | tāvatāṃ paurtikaṃ phalaṃ bahirvedidānācca yatphalaṃ tanna bhavati iti medhātithigovindarājau| atastayaiva nindayā niṣiddhagaṇāpaṭhitasyāpi śūdrayājakasya bhojananiṣedhaḥ kalpyate|
prasaṅgācca śūdrayājakapratigrahaṃ niṣedhayati, lāghavārthamanyatra niṣedhakaraṇe śūdrayājakaśabdoccāraṇaṃ kartavyaṃ syāt—
5.179
vedajño'pi brāhmaṇaḥ śūdrayājakasya lobhātpratigrahaṃ kṛtvā śīghraṃ śarīrādinā vināśaṃ gacchati| sutarāmavedavit| apakvamṛnmayaśarāvādikamivodake |
5.180
somavikrayiṇe yaddattaṃ taddātarbhojanārthaṃ viṣṭhā saṃpadyate| janmāntare viṣṭhābhojināṃ jātau jāyata ityarthaḥ| evaṃ pūyaśoṇite'pi vyākhyeyam| naṣṭaṃ nāśabhāgitayā niṣphalaṃ vivakṣitam| apratiṣṭhamanāśrayatayā niṣphalameva |
5.181
vāṇijakāya yaddattaṃ śrāddhe tannehānuṣaṅgikakīrtyādiphalāya, nāpi pāralaukikaphalāya bhavati| punarbhūputrāya yaddattaṃ tadbhasmahutahaviḥsamam| niṣphalamityarthaḥ|
5.182
itarebhyo viśeṣeṇānuktaphalebhyaḥ paṅktibhojanānarhebhyaḥ stenādibhyo yathākīrtitebhyo yaddattamannaṃ taddāturbhājanārthaṃ medorudhiramāṃsamajjāsthi bhavatīti paṇḍitā vadanti| atrāpi janmāntare medaḥśoṇitādibhujāṃ jātiṣu jāyanta ityarthaḥ|
5.183
ekapaṅktyupaviṣṭastenādidūṣitā paṃktiryairbrāhmaṇaiḥ pavitrīkriyate tānpavitrīkārakānbrāhmaṇānaśeṣeṇa śṛṇuta| niṣedhādekapaṅktibhojanāsaṃbhave'pi stenādīnāṃ rahasyakṛtājñātadoṣaviṣayatvena sādhakatāsya vacanasya|
5.184
sarveṣu vedeṣu caturṣvapyagryāḥ śreṣṭhāḥ samyaggṛhītavedā brāhmaṇāḥ paṅktipāvanāḥ| ataeva yamaḥ paṅktipāvanagaṇanāyāṃ “caturvedavide caiva” iti paṭhitavān| tathā prakarṣeṇaivocyate vedārtha ebhiriti pravacanānyaṅgāni teṣvapyagryāḥ ṣaḍaṅgavidaste ca caturvedino'pi paṅktipāvanāḥ| nyāyavicca ṣaḍaṅgaviditi paṅktipāvanamadhye yamena pṛthakpaṭhitatvāt| tathā chandasāṃ śuddhadaśapuruṣa ityuśanovacanāddaśapuruṣaparyantamavicchinnavedasaṃ pradāyavaṃśājāḥ paṅktipāvanāḥ|
5.185
triṇāciketo'dhvaryuvedabhāgastadvrataṃ ca, tadyogātpuruṣo'pi triṇāciketaḥ| pañcāgniragnihotrī| tathāca hārītaḥ-“pavanaḥ pāvanaścaitā yasya pañcāgnayo gṛhe| sāyaṃ prātaḥ pradīpyante sa vipraḥ paṅktipāvanaḥ||” pavana āvasathyāgniḥ, pāvanaḥ sabhyo'gniḥ śītāpanodārthaṃ bahuṣu deśeṣvapi vidhīyate| trisuparṇo bahvacāṃ vedabhāgastadvrataṃ ca, tadyogātpuruṣo'pi trisuparṇaḥ| ṣaḍaṅgāni śikṣādīni yo vyācaṣṭe sa ṣaḍaṅgavit sarvapravacanena ṣaḍaṅgādhyetoktaḥ| brahmadeyā brāhmavivāhoḍhā tasyā ātmasaṃtānaḥ putraḥ| jyeṣṭhasāmānyāraṇyake gīyante teṣāṃ gātā| ete ṣaṭ vijñeyāḥ paṅktipāvanā ityuttaraślokena saṃbandhaḥ|
5.186
anadhītyāpi vedāṅgāni gurūpadeśādhigatavedārthaḥ, pravaktā vedārthasyaiva, brahmacārī prathamāśramī, sahasrada iti deyaviśeṣānupādāne'pi “gāvo vai yajñasya mātaraḥ” ityādiviśeṣapravṛttaśrutidarśanādgosahasradātā bahuprado vā| śatāyuḥ śatavarṣavayāḥ| śrotriyāyaiva deyānīti niyamātsati śrotriyatve uktaguṇayogātpaṅktipāvanatvam|
5.187
śrāddhakarmaṇi prāpte śrāddhāhātpūrvadine tadasaṃbhave śrāddhadina evoktalakṣaṇānbrāhmaṇānsampagatisatkṛtya nimantrayet | trayo'varā nyūnā yeṣāṃ te tryavarāḥ na tu tāvata eva | ekaikamapītyukteḥ |
5.188
śrāddhe nimantrito brāhmaṇo nimantraṇādārabhya śrāddhāhorātraṃ yāvanmaithunanivṛttisaṃyamaniyamavānsyāt| āvaśyakakartavyajapādivarjaṃ vedādhyayanaṃ ca na kuryāt| śrāddhakartāpi tathaiva syāt |
5.189
pūrvaniyamavidherayamanuvādaḥ| yasmāttānbrāhmaṇānnimantritāndṛśyarūpeṇa pitaro'dhitiṣṭhanti, prāṇavāyuvadgacchato'nugacchanti, tathopaviṣṭeṣu teṣu samīpa upaviśanti, tasmānniyatā bhaveyuḥ|
5.190
havyakavye yathāśāstraṃ nimantrito brāhmaṇaḥ svīkṛtya kenāpi prakāreṇa bhojanamakurvāṇastena pāpena janmāntare sūkaro bhavati |
‘‘niyatātmā bhavetsadā’’ (a0 3 ślo0 188) ityanena maithunaniṣedhe kṛtepi vṛṣalīgamanasyādhikadoṣajñāpanāyāha-
5.191
vṛṣalī śūdrā tatra mūḍhatvācchāddhe nimantritaḥ san yo vṛṣalyā sārdhaṃ strīpuṃsadharmeṇa suratādinā ramate sa dāturyatpāpaṃ tatprāpnoti| pāpotpattimātraṃ vivikṣitam| anyathā dāta ryapāpe pāpaṃ na jāyate| na cedaṃ dhātuḥ prāyaścittatayā vihitaṃ yenāsau pāpānmucyate| medhātithigovindarājau tu sāmānyena brahmacaryasya vidhānāddṛṣasyantī calapayati bhartāramiti yogāśrayeṇa śrāddhabhokturūḍhā brāhmaṇyapi vṛṣalyabhimatātretyāhatuḥ|
5.192
krodharahitāḥ, bahiḥśaucaṃ mṛdvāribhyāmantaḥśaucaṃ rāgadveṣādityāgastadyuktāḥ, sarvadā strīsaṃyogādiśūnyāḥ, tyaktayuddhāḥ, dayādyaṣṭaguṇayogo mahābhāgatā tadvantaḥ, anādidevatārūpāḥ pitarastasmātkrodhādirahitena bhoktrā kartrā ca bhavitavyam|
5.193
eṣāṃ sarveṣāṃ pitṝṇāṃ yasmādutpattiye ca pitaro yairbrāhmaṇādibhiryairniyamaiḥ śāstroktakarmabhirupacaraṇīyā bhaveyustānsākalyena śṛṇuta|
5.194
hiraṇyagarbhāpatyasya manorye marīcyādayaḥ putrāḥ pūrvamuktāḥ “marīciratryaṅgirasau” (a0 1 ślo0 35) ityādinā teṣāmṛṣīṇāṃ sarveṣāṃ somapādayaḥ pitṛgaṇāḥ putrā manvādibhiḥ smṛtāḥ |
5.195
virāṭsutāḥ somasado nāma sādhyānāṃ pitaraḥ| agniṣvāttā marīceḥ putrā lokavikhyātā devānāṃ pitaraḥ |
5.196
daityādināṃ prathamādhyāyodita bhedānāmatriputrā barhiṣado nāma pitaraḥ smṛtāḥ |
5.197
brāhmaṇaprabhṛtīnāṃ caturṇāṃ varṇānāṃ somapāprabhṛtayaścatvāraḥ pitaraḥ smṛtāḥ |
5.198
kaverbhṛgoḥ somapāḥ putrāḥ| havirbhuja eva haviṣmanto'ṅgirasaḥ putrāḥ | ājyapāḥ pulastyasutāḥ| sukālino vasiṣṭhasutāḥ |
5.199
agnidagdhānagnidagdhakāvyabarhiṣadagniṣvāttasaumyākhyānparānvitṝnviprāṇāmeva jānīyāt|
5.200
ya ete pradhānabhūtāḥ pitṛgaṇā uktāsteṣāmapīha jagati pitara eva putrapautrā anantā vijñeyāḥ| putrapautramiti “gavāśvaprabhṛtīni ca" (pā0 sū0 2|
5.201
ṛṣibhyo marīcyādibhya uktakrameṇa pitaro jātāḥ| pitṛbhyo devamānavā jātādevebhyaśca jaṅgamasthāvaraṃ jagatkrameṇa jātam| tasmātsomapādiprabhāvatvātsvapitṛpitāmahaprapitāmahānāmeṣāṃ śrāddhe pūjanīyāḥ somapādayo'pi pūjitāḥ santaḥ śrāddhaphaladānāya kalpanta iti| prakṛtaśca pitrādiśrāddhastutyartho'yaṃ somapādipitṛgaṇopanyāsaḥ| athavā āvāhanakāle nijapitrādayo brāhmaṇādibhiḥ somapādirūpeṇa dhyeyāḥ| evaṃ vyavasthājñānamanuṣṭhānaparatā ca syāt|
5.202
eṣāṃ pitṝṇāṃ rūpyamayapātraiḥ rūpyayuktairvā tāmrādipātrairjalamapi śraddhayā dattamakṣayasukhahetuḥ saṃpadyate kiṃ punaḥ praśastapāyasādīti |
5.203
devānuddiśya yatkriyate taddevakāryam | tataḥ pitṛkāryaṃ dvijātīnāṃ viśeṣeṇa kartavyamupadiśyate| anena pitṛśrāddhasya prādhānyaṃ daivaṃ tatrāṅgamityāha| etadeva spaṣṭayati| yato daivaṃ karma pitṛkṛtyasya pūrvaṃ sadāpyāyanaṃ paripūrakaṃ smṛtam |
5.204
ārakṣo rakṣā teṣāṃ pitṝṇāṃ rakṣābhūtaṃ daivaṃ viśvedevabrāhmaṇaṃ pūrvaṃ nimantrayet| yasmādrakṣāvarjitaṃ śrāddhaṃ rākṣasā ācchindanti |
5.205
yata evamataḥ tacchrāddhaṃ daivādyantaṃ daive karmaṇi ādyantāvārambhāvasāne yasya tattathā| etenedamuktaṃ nimantraṇādi sarvaṃ daivapūrvaṃ, visarjanaṃ tu devānāṃ śeṣe| ataeva devalaḥ-"yattatra kriyate karma paitṛke brāhmaṇāṃnprati | tatsarvaṃ tatra kartavyaṃ vaiśvadevikapūrvakam ||' natu tacchrāddhaṃ pitṛprakramāvasānaṃ pitrādyantaṃ tadanutiṣṭhansasaṃtānaḥ śīghraṃ vinaśyati |
5.206
asthyaṅgārādyanupahataṃ deśaṃ nirjanaṃ ca gomayenopalepayet| dakṣiṇādigavanataṃ ca prayatnataḥ saṃpādayet|
5.207
cokṣāḥ svabhāvaśucayo'raṇyādipradeśāsteṣu nadyāditīreṣu tathā nirjanapradeśeṣu dattena śrāddhādinā sarvadā pitarastuṣyanti|
5.208
tatra ca deśe āsaneṣu pṛthakpṛthagvinyasteṣu sakuśeṣu prāgāmantritabrāhmaṇānsamyakkṛtasnānācamanānuraveśayet| atra devabrāhmaṇāsane kuśadvayam, pitrāsaneṣu ca pratyekaṃ dakṣiṇāgra ekaḥ kuśo deyaḥ| tadāha devalaḥ-"ye cātra viśvedevānāṃ viprāḥ pūrvanimantritāḥ| prāṅmukhānyāsanānyeṣāṃ dvidabhapahitāni ca|| dakṣiṇāmukhayuktāni pitṛṇāmāsanāni ca| dakṣiṇāgraikadarbhāni prokṣitāni tilodakaiḥ||" dakṣiṇāmukhayuktāni dakṣiṇāgrāṇi| agraṃ kāṇḍamūlāpekṣayā|
5.209
tānviprānāmantritānāsaneṣūpaveśya kuṅkumādigandhamālyadhūpādibhiḥ spṛhaṇīyagandhairdevapūrvakamarcayet|
5.210
teṣāṃ brāhmaṇānāmarthodakapavitratilānsaṃmiśrānkṛtvā tairbrāhmaṇaiḥ sahānujñāto'gnau vakṣyamāṇaṃ homaṃ kuryāt| anujñāsāmarthyācca prārthanāpi pūrvaṃ kartavyā| sā ca svagṛhyānusāreṇa karavāṇi kariṣya ityādikā| anujñāpi omityevaṃrūpā kuruṣveti vā |
5.211
agneḥ somayamayośca vidhivatparyukṣaṇādipūrvaṃ havirdānena prīṇanamādau kṛtvā paścādannādinā pitṝṃstarpayet| somayamayordvandvanirdeśe'pi pṛthageva devatātvam| sahādiśabdaprayogābhāvāt| yatra sāhityaṃ vivakṣitaṃ tatra sahādiśabdaṃ karotītyuktaṃ prāk |
5.212
agnyabhāve punarbrāhmaṇahasta evoktāhutitrayaṃ dadyāt| yasmādya evāgniḥ sa eva brāhmaṇa iti vedavidbhirbrāhmaṇairuktaḥ| agnyabhāvaścānupanītasya saṃbhavati| upanītasya samāvṛttasya ca pāṇigrahaṇātpūrvaṃ, mṛtabhāryasya vā |
5.213
krodhaśūnyānsuprasādānprasannamukhānapravāhānāditayā purātanān "agnau prāstāhutiḥ (a0 3 ślo0 76) iti nyāyena lokavṛddhaya udyuktānśrāddhapātrabhūtānmanvādayo vadanti| tasmāddeva Oceantulyatvācchrāddhaṃ brāhmaṇasya haste dātavyamiti pūrvavidhyanuvādaḥ |
5.214
agnau paryukṣaṇādyaṅgamuktaṃ agnaukaraṇahomānuṣṭhānakramamapasavyaṃ dakṣiṇasaṃsthaṃ kṛtvā tato'pasavyena dakṣiṇahastena piṇḍādhārabhūtāyāṃ bhuvyudakaṃ kṣipet |
5.215
tasmādagryādihomāduddhṛtādannāduddhṛtāvaśiṣṭāstrīnpiṇḍānkṛtvā audakenaiva vidhinā dakṣiṇahastena samāhito'nanyamanā dakṣiṇamukhasteṣu darbheṣviti vakṣyamāṇatvādvardheṣu dadyāt |
5.216
vidhipūrvakaṃ svagṛhyovidhinā darbheṣu tānpiṇḍāndatvā "darbhamūleṣu karāvagharṣaṇam" iti viṣṇuvacanācca teṣu darbheṣu mūladeśe hastaṃ nirlepaṃ kuryātprapitāmahapitrādīnāṃ trayāṇāṃ lepabhujāṃ tṛptaye |
5.217
anantaramupaspṛśyodaṅmukho bhūtvā yathāśakti prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā "vasantāya namastubhyam" ityādinā ṣaḍṛtūnnamaskuryāt| pitṝṃśca "namo vaḥ pitara" ityādimantrayuktam "abhīparyāvṛttya" (a04 khaṃ 8) iti gṛhyadarśanāddakṣiṇāmukho namaskuryāt|
5.218
piṇḍadānātpūrvaṃ piṇḍādhāradeśadattodakaśeṣamudakapātrasthaṃ pratipiṇḍasamīpadeśe krameṇa punarutsṛjet| tāṃśca piṇḍānyathānyuptānyenaiva krameṇa dattāṃstenaiva krameṇāvajighret| samāhito'nanyamanāḥ|
5.219
alpiketyatralpamātra avayavabhāgāḥ piṇḍeṣūtpannānalpabhāgānpiṇḍakrameṇaiva gṛhītvā tenaiva pitrādibrāhmaṇānbhojanakāle bhojanātpūrvaṃ bhojayet| vidhivatpiṇḍānuṣṭhānavatpitaramuddiśya yaḥ piṇḍo dattastadavayavaṃ pitṛbrāhmaṇaṃ bhojayet| evaṃ pitāmahaprapitāmahapiṇḍayorapi|
5.220
dhriyamāṇe jīvati pitari mṛtānāṃ pitāmahāditrayāṇāṃ śrāddhaṃ kartavyam| athavā pitṛviprasthāne tameva svapitaraṃ bhojayet| pitāmahaprapitāmahayośca brāhmaṇau bhojayetpiṇḍadvayaṃ ca dadyāt|
5.221
nāmakīrtanamatra śrāddhopalakṣaṇārtham| pitṛjīvanāpekṣo'yaṃ vāśabdaḥ| yasya punaḥ pitā mṛtaḥ syātpitāmahe jīvati sa pitṛprapitāmahayoḥ śrāddhaṃ kuryāt| govindarājastu "yasya pitṛprapitāmahau pretau syātāṃ sa pitre piṇḍaṃ nidhāya pitāmahātparaṃ dvābhyāṃ dadyāditi viṣṇuvacanātprapitāmahatatpitṛbhyāṃ dadyāt" iti vyākhyātavān|
5.222
yathā jīvatpitā bhojyastathā pitāmaho'pi pitāmahabrāhmaṇasthāne bhojyaḥ| pitṛprapitāmahayośca brāhmaṇabhojanaṃ piṇḍadānaṃ ca kuryāt| yathā vā jīvatā pitāmahena tvameva yathāruci kurviti dattānujñaḥ svarucyā pitāmahaṃ vā bhojayet| pitṛprapitāmahayorvā śrāddhadvayaṃ kuryāditi viṣṇuvacanātpitṛprapitāmahavṛddhaprapitāmahānāṃ śrāddhatrayaṃ kuryāt|
5.223
"piṇḍebhyastvalpikāṃ mātrām" (a0 3 ślo0 219) iti yaduktaṃ tasyāyaṃ kālavidhiḥ pradeyavidhiśca teṣāṃ brāhmaṇānāṃ hasteṣu sadarbhatilodakaṃ dattvā taditi pūrvanirdiṣṭaṃ piṇḍāgraṃ pitre svadhāstvityevamādi bruvanpitrādibrāhmaṇebhyastribhyaḥ krameṇa dadyāt|
5.224
annasyeti tṛtīyārthe ṣaṣṭhī| vardhitaṃ pūrṇaṃ piṭharādipātraṃ svayaṃ pāṇibhyāṃ gṛhītvā
5.225
adhikaraṇasaptamīyam | ubhayoḥ karayormuktamasthitaṃ yadannaṃ brāhmaṇāntikamānīyate tadasurā duṣṭabuddhaya ācchindanti tasmānnekahastenānīya pariveṣṭavyam |
5.226
guṇānvyañjanāni, annāpekṣayā'prādhānyādguṇayuktānvā sūpaśākādyānprayataḥ śuciḥ samāhitaḥ ananyamanāḥ samyak yathā na viśīryanti tathā bhūmāveva svapātrasthāne sthāpayenna dāruphalakādau |
5.227
bhakṣyaṃ kharaviśadamabhyavaharaṇīyaṃ modakādi, bhojyaṃ pāyasādi, nānāprakāraphalamūlāni, hṛdayasya priyāṇi māṃsāni, pānāni sugandhīni bhūmāveva vinyaśediti pūrveṇa saṃbandhaḥ |
5.228
etatsarvamannādikaṃ brāhmaṇasamīpamānīya prayataḥ śucirananyamanāḥ krameṇa pariveṣayet | idaṃ madhuramidamamlamityevaṃ mādhuryādiguṇānkathayan |
5.229
rodanakrodhamṛṣābhāṣaṇāni na kuryāt | pādena cānnaṃ na spṛśet | na cotkṣipyotkṣipyānnaṃ pātre kṣipet | puruṣārthatayā pratiṣiddhayorapi krodhānṛtayoḥ śrāddhāṅgatvajñāpanārtho'yaṃ niṣedhaḥ |
5.230
aśru kriyamāṇaṃ pretānbhūtaveṣānśrāddhānnāni prāpayati na pitṛṇāmupakārakaṃ bhavati, krodhaḥ śatrūn, mṛṣāvādaḥ kukkurān, pādasparśo'nnasya rākṣasān, avadhūnanaṃ pāpakāriṇaḥ| tasmānna rodanādi kuryāt |
5.231
yadyadviprāṇāmīpsitamannavyañjanādi tattadamatsaro dadyāt| paramātmanirūpaṇaparāḥ kathāśca kuryāt| yataḥ pitṝṇāmetadapekṣitam |
5.233
svayaṃ hṛṣṭo bhūtvā priyavacanādibhirbrāhmaṇānparitoṣayet | annaṃ cātvarayā bhojayet | miṣṭānnena pāyasādibhiḥ “pāyasamidaṃ svādu, modako'yaṃ hṛdyo gṛhyatām” ityādi guṇābhidhānaiḥ punarbrāhmaṇānprerayet |
5.234
brahmacāriṇamapi dauhitraṃ śrāddhe prayatnato bhojayet | apiśabdādabrahmacāriṇamapi | ānukalpikamadhyapaṭhitasyāpi brahmacāriṇo yatnavacanācchreṣṭhatvaṃ kathayati | nepālakambalaṃ cāsane dadyāt | dauhitramantareṇāpi tilāṃśca śrāddhabhūmau vikiret |
5.235
pūrvoktānyeva trīṇi dauhitrādīni śrāddhe pavitrāṇīti jñāpyante | trīṇi ca śaucādīni praśaṃsanti |
5.236
uṣṇamevātyuṣṇaṃ yasyoṣṇasyānnāderbhojanamucitaṃ taduṣṇaṃ dadyānna tu phalādyapi| ataeva śaṅkhaḥ-‘“uṣṇamannaṃ dvijātibhyaḥ śraddhayā vinivedayet| anya phalamūlebhyaḥ pānakebhyaśca paṇḍitaḥ||” saṃyatavācaśca brāhmaṇā aśnīyuḥ| kimidaṃ svādvasvādu veti dātrānnādiguṇān pṛṣṭā vakrādyabhinayenāpi na brūyuḥ| vāgyatasyātraiva vidhānāt|
5.237
yāvadanne uṣṇatā bhavati, yāvacca maunino bhuñjate, yāvacca havirguṇā nocyante tāvatpitaro'śnantīti pūrvoktasyaivārthasya praśaṃsā|
5.238
vastrādiveṣṭitaśirā yadannaṃ bhuṅkte, tathā dakṣiṇāmukhaḥ, sapādukaśca tadrākṣasā bhuñjate na pitaraḥ| tasmādevaṃ rūpaṃ na kartavyam|
5.239
cāṇḍālagrāmyasūkarakukkuṭakukkurodakyānapuṃsakā yathā brāhmaṇānbhojanakāle na paśyeyustathā kāryam|
5.240
yasmāddhome'gnihotrādau, pradāne gohiraṇyādau, bhojye svābhyudayārthaṃ brāhmaṇabhojane, daive haviṣi darśapūrṇamāsādau, pitrye śrāddhādau, yadebhirvīkṣyate kriyamāṇaṃ karma tadyadarthaṃ kriyate tanna sādhayati |
5.241
sūkarastadannādergandhaṃ ghrātvā karma niṣphalaṃ karoti tasmādannaghrāṇayogyadeśānnirasanīyaḥ | kukkuṭaḥ pakṣavātena so'pi pakṣapavanayogyadeśādapagamanīyaḥ | śvā darśanena śuno'nnādidarśanaṃ niṣiddhamapi doṣabhūyastvajñāpanāthaṃ punarabhihitam | athavā dṛṣṭinipāteneti śrāddhakartṛbhoktṝṇāṃ dṛṣṭinipātaviṣayatvena| avarṇaḥ śūdrastasmājjāto'varavarṇajaḥ śūdra eva | asāvannādisparśena dvijātiśrāddhaṃ niṣphalayati |
5.242
yadi gativikalaḥ kāṇo vā dāturdāsaḥ śūdrastasyaiva preṣyatvavidhānāt| apiśabdādanyo'pi śūdro nyūnādhikāṅgulyādirvā syāttadā tamapi tataḥ śrāddhadeśādapasārayet |
5.243
brāhmaṇamatithīrūpaṃ anyāṃ vā bhakṣaṇaśīlaṃ bhojanārthaṃ tatkālopasthitaṃ śrāddhapātrabrāhmaṇairanujñāto yathāśaktyannabhojanena bhikṣādānena cārcayet |
5.244
varṇaśabdaḥ prakāravācī| sarvaprakāramannādikaṃ vyañjanādibhirekīkṛtyodakenāplāvayitvā kṛtabhojanānāṃ brāhmaṇānāṃ purato bhūmau ‘‘darbheṣu vikiraśca yaḥ’’ (a0 3 ślo0 245) iti vakṣyamāṇatvādūrbhopari nikṣipettyajet|
5.245
‘‘nāsya kāryo'gnisaṃskāraḥ’’ (a0 5 ślo0 69) iti niṣedhātsaṃskārānarhabālānāṃ tathā kulastrīṇāmadṛṣṭadoṣāṇāṃ ye tyaktārasteṣāṃ pātrasthamucchiṣṭaṃ darbheṣu ca yo vikiraḥ sa bhāgaḥ syāt| anye tu tyāgināmiti gurvādityāgināṃ, kulayoṣitāmiti svātantryeṇa tu kulayoṣitāmanūr̤hakanyānāmiti vyācakṣate| govindarājastu tyāgināṃ kulayoṣitāmiti sāmānyopakramādidaṃ viśeṣābhidhānaṃ ‘‘saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ’’ (pā0sū0 4|
5.246
ucchiṣṭaṃ yadbhūmigataṃ taddāsasamūhasyāvakrāsyānalasasyākuṭilasya ca pitrye śrāddhakarmaṇi bhāgadheyaṃ manvādayo vadanti|
5.247
māryā dāyāmāṅ nābhividhau| sapiṇḍīkaraṇaśrāddhaparyantamaciramṛtasya dvijāteśca vaiśvadevabrāhmaṇabhojanarahitaṃ śrāddhārthamantraṃ brāhmaṇaṃ bhojayet, ekaṃ ca piṇḍaṃ dadyāt| asya ca śrāddhānuṣṭhānam ‘‘ekoddiṣṭaṃ daivahīnekārghaikapavitrakam| āvāhanāgnaukaraṇarahitaṃ hyapasavyavat’’ (a0 1 ślo0 251) iti yājñavalkyādismṛtiṣvavagantavyam|
5.248
asyeti yasyedamekoddiṣṭaṃ vihitaṃ tasya dharmataḥ svagṛhyādividhinā sapiṇḍīkaraṇaśrāddhe kṛte anayaivāvṛtā uktāmāvāsyāśrāddhetikartavyatayā piṇḍanirvapaṇaṃ pārvaṇavidhinā śrāddhaṃ putraiḥ sarvatra mṛtāhādau kartavyam| nanvanayaivāvṛtetyanena prakṛtamekoddiṣṭameva hi kimiti na parāmṛśyate| ucyate-tarhi sapiṇḍīkaraṇātpūrvamekoddiṣṭaṃ sapiṇḍīkaraṇe kṛte punaranayaivāvṛteti bhedanirdeśo na syāt| tato'māvāsyetikartavyataiva pratīyate|
First 190 of 226 passages. Read on
Linked texts (1)
- Paiṭhīnasidharmasūtra (fragments) — Sanskrit