Pramāṇa · Search · About · API

Manava Dharmashastra 5

Manvarthamuktāvalī 5

Language
Sanskrit

5.2

dīptyartho'tra ruciḥ| yadi strī vastrābharaṇādinā śobhājanakena dīptimatī na syāttadā svāminaṃ punarna harṣayedeva | hiśabdo'vadhāraṇe| apraharṣātpunaḥ svāminaḥ prajanaṃ garbhadhāraṇaṃ na saṃpadyate |
61 ||
16) itivat tataḥ svakulaṃ tyaktvā gatānāṃ kulastrīṇāmityāha|

5.3

10) iti sūtreṇa varjanārthapariyogeneyaṃ pañcamī| ataevaitatsūtravyākhyāne, jāyādityenoktaṃ "apena sāhacaryātparervarjanārthasya grahaṇam" iti| medhātithistu parisaṃvatsarāniti paṭhitvā parigato niṣkrāntaḥ saṃvatsaro yeṣāṃ tānpūjayediti vyākhyātavān| ubhayatrāpi pāṭhe saṃvatsaramadhyāgamane na madhuparkārhatā |
33) ityanena vistāra iti prāpte chandaḥsamāna- tvātsmṛtīnāṃ ‘‘sarve vidhayaśchandasi vikalpante’’ iti vistara iti rūpam|

5.4

vidyātapastejaḥsaṃpannaviprāṇāṃ mukhāni homādhikaraṇatvenāgnitayā nirūpitāni| havyakavyādi prakṣiptamiha loke dustarāvyādhiśatrurājapīḍādibhayānmahataśca pāpādamutra narakāttrāyate|
11) ityekavadbhāvaḥ| etacchlokasūcitā eva “varo vareṇyaḥ" ityādayo'nye'pi pitṛgaṇā mārkaṇḍeyādipurāṇādiṣu śrūyante|

5.10

paradāreṣu kuṇḍagolakākhyau dvau sutāvutpadyete| tatra jīvatpatikāyāmutpannaḥ kuṇḍa mṛtapatikāyāṃ ca golakaḥ|

5.13

asmatkule dātāraḥ puruṣā vardhantām| vedāścādhyayanādhyāpanatadarthabodhatadarthayāgādyanuṣṭhānairvṛddhimāpnuvantu| putrapautrādikaṃ ca vardhatām| vedārthaśraddhā cāsmatkule na vyapaitu| dātavyaṃ ca dhanādikaṃ bahu bhavatu |

5.15

varṣaṃ punargobhavakṣīreṇa tatsādhitodanena ca tṛpyanti| tatraiva pāyasaśabdaprasiddheḥ| vārdhrīṇasasya māṃsena dvādaśavarṣaparyantaṃ pitṛtṛptirbhavati| vārdhrīṇasaśca nigame vyākhyātaḥ"tripibaṃ tvindriyakṣīṇaṃ śvetaṃ vṛddhamajāpatim| vārdhrīṇasaṃ tu taṃ prāhuryājñikāḥ pitṛkarmaṇi"| nadyādau payaḥ pibato yasya trīṇi jalaṃ spṛśanti karṇau jihvā ca, tribhiḥ pibatīti tripibaḥ |

5.21

rātrau śrāddhaṃ na kartavyam| yasmācchāddhavināśanaguṇayogādrākṣasī manvādibhirasau kathitā| saṃdhyayośca na kuryāt| āditye cācirodite aciroditādityakālaśrāpekṣāyāṃ trimuhūrtaḥ prātaḥkālo grāhyaḥ| yathoktaṃ viṣṇupurāṇe-"rekhāprabhṛtyathāditye trimuhūrtaṃ gate ravau| prātastataḥ smṛtaḥ kālo bhāgaḥ so'hastu pañcamaḥ||" aparāhnasya śrāddhāṅgatayā vidhānātkathamayamaprasaktapratiṣedha iti cet| nāyaṃ pratiṣedhaḥ| sa hi rāgaprāptasya vā syādvidhiprāptasya vā| nādyaḥ| nātra rāgatto nityasya darśaśrāddhasya prāptatvādvidhiprāptasya niṣedhe ṣoḍaśigrahaṇāgrahaṇavadvikalpaḥ syāt| tasmātparyudāso'yam| rātryādiparyudastetarakāle śrāddhaṃ kuryāt| anuyājetarayajatiṣu " ye yajāmahe" iti mantravat| aparāhnavidhiśca prāśastyārthaḥ ata evoktam "yathā śrāddhasya pūrvāhnādaparāhvo viśiṣyate" (a0 3 ślo0 278) iti|

5.62

striyāṃ maṇḍanādinā kāntimatyāṃ bhartṛsnehaviṣayatayā parapuruṣasaṃparkavirahāttatkulaṃ dīptaṃ bhavati| tasyāṃ punararocamānāyāṃ bhartṛvidviṣṭatayā narāntarasaṃparkātsakalameva kulaṃ malinaṃ bhavati |

5.63

āsurādivivāhairyathāvarṇaniṣiddhairjātakarmādikriyālopairvedāpāṭhena brāhmaṇāpūjanena prakhyātakulānyapakarṣaṃ gacchanti |

5.64

citrakarmādiśilpena kalayā dhanaprayogātmakavyavahāreṇa kevalaśūdrāpatyena gavāśvarathakrayavikrayādinā kṛṣirājasevābhyāṃ kulāni vinaśyantītyuttareṇa saṃbandhaḥ |

5.65

ayājyavrātyādiyājanaiḥ karmaṇāṃ śrautasmārtādīnāṃ nāstikyena ‘‘śāstrīyaphalavatkarmasu phalābhāvabuddhirnāstikyam’’| vedādhyayanaśūnyāni kulāni kṣipramapakarṣaṃ gacchanti| atra ca vivāhaprakaraṇe vivāhanindāprasaṅgena kriyālopādayo ninditāḥ| nindayā caitanna kartavyamiti sarvatra niṣedhaḥ kalpyate|
idānīṃ kriyālopādigataprāsaṅgikakulanindānuprasaktyā kulotkarṣamāha—

5.66

yadyapi ‘‘dhanena kulaṃ’’ iti loke prasiddhaṃ tathāpyalpadhanānyapi kulāni vedādhyayanatadarthajñānānuṣṭhānaprasaktānyutkṛṣṭakulagaṇanāyāṃ gaṇyante mahatīṃ ca khyātimarjayanti|
vivāhaprakaraṇamatikrāntam| idānīṃ vaivāhikāgnau saṃpādyaṃ mahāyajñavidhānaṃ ceti vaktavyatayā pratijñātaṃ mahāyajñādyanuṣṭhānamāha-

5.67

vivāhe bhavo vaivāhikaḥ| adhyātmāditvāṭṭhañ| tasminnagnau gṛhyoktaṃ karma sāyaṃprātarhomāṣṭakādi yathāśāstramagnisaṃpādyaṃ ca pañcamahāyajñāntargatavaiśvadevādyanuṣṭhānaṃ, pratidinasaṃpādyaṃ ca pākaṃ gṛhasthaḥ kuryāt|

5.68

paśuvadhasthānaṃ sūnā| sūnā iva sūnā hiṃsāsthānaguṇayogācculhyādayaḥ pañca gṛhasthasya hiṃsābījāni hiṃsāsthānāni| cullī udgrāhanī, peṣaṇī dṛṣadupalātmikā, upaskaro gṛhopakaraṇakuṇḍasaṃmārjanṟyādiḥ, kaṇḍanī ulūkhalamusale, udakumbho jalādhārakaleśaḥ| yāḥ svakārye yojayanpāpena saṃbadhyate|

5.69

tāsāṃ culhyādisthānānāṃ yathākramaṃ niṣkṛtyarthamutpannapāpanāśārthaṃ gṛhasthānāṃ pañcamahāyajñāḥ pratidinaṃ manvādibhiranuṣṭheyatayā smṛtāḥ| evaṃ ca niṣkṛtyarthamityabhidhānāddhiṃsāsthānatvena ca kīrtanāt “sūnādoṣairna lipyate” (a0 3 ślo0 71) iti vakṣyamāṇatvātpañcasūnānāṃ pāpahetukatvaṃ, pañcayajñānāṃ ca tatpāpanāśakatvamavagamyate| pratyahamityabhidhānātpratidinaṃ tatpāpakṣayasyāpekṣitatvātsaṃdhyāvandanādivannityatvamapi na viruddhayate|

5.70

adhyāpanaśabdenādhyayanamapi gṛhyate| japo'hutamiti vakṣyamāṇatvāt| ato'dhyāpanamadhyayanaṃ ca brahmayajñaḥ| “annādyenodakena vā” (a0 3 ślo0 82) iti tarpaṇaṃ vakṣyati sa pitṛyajñaḥ| agnau homo vakṣyamāṇo devayajñaḥ| bhūtabalirbhūtayajñaḥ| atithipūjanaṃ manuṣyayajñaḥ| adhyāpanādiṣu yajñaśabdo mahacchabdaśca stutyarthaṃ gauṇaḥ|

5.71

śaktita ityetadvidhānārtho'yamanuvādaḥ| anukalpenāpi yathāsaṃbhavamete kartavyāḥ| hāpayatīti prakṛtyartha eva chāndasatvāṇṇic| jahātītyarthaḥ|

5.72

devatāśabdena bhūtānāmapi grahaṇam| teṣāmapi baliharaṇe devatārūpatvāt| bhṛtyā vṛddhamātāpitrādayo'vaśyaṃ saṃvardhanīyāḥ| “sarvata evātmānaṃ gopāyet” iti śrutyā ātmapoṣaṇamapyavaśyaṃ kartavyam| devatādīnāṃ pañcānāṃ yo'nnaṃ na dadāti sa śvasannapi jīvitakāryākaraṇānna jīvatīti nindayāvaśyakartavyatā bodhyate|

5.73

nāmabhede'pi vākyabheda iti darśayituṃ pañcamahāyajñānāṃ munyantarakṛtānyahutādīni saṃjñāntarāṇyabhidheyāni tāni svayaṃ vyācaṣṭe|

5.74

ahutaśabdena brahmayajñākhyo japa ucyate| hutaśabdena devayajñākhyo homaḥ| prahutaśabdena bhūtayajñākhyo bhūtabaliḥ| brāhmyahutaśabdena manuṣyayajñākhyo brāhmaṇaśreṣṭhasyārcā| prāśitaśabdena pitṛyajñākhyaṃ nityaśrāddham|

5.75

yadi dāridryādidoṣeṇātithibhojanādikaṃ kartuṃ kṣamate tadā brahmayajñe nityayukto bhavet| daive karmaṇyagnau home ca| homasya stutimāha| yato daivakarmapara idaṃ sthāvarajaṅgamaṃ dhārayati|
kuta etadityāha-

5.76

yajamānenāgnāvāhutiḥ samyak kṣiptā rasāharaṇakāritvādityasyādityaṃ prāpnoti| sa cāhutirasa ādityādvṛṣṭirūpeṇa jāyate| tato'nnam| tadupabhogena jāyante prajāḥ|

5.77

yathā prāṇākhyavāyvāśrayeṇa sarvaprāṇino jīvanti tathā gṛhasthāśrameṇa sarvāśramiṇo nirvahanti|
gṛhasthaḥ prāṇatulyaḥ sarvāśramiṇāmityuktaṃ tadevopapādayati-

5.78

yasmādgṛhasthavyatiriktāstrayo'pyāśramiṇo vedārthavyākhyānānnadānābhyāṃ nityaṃ gṛhasthairevopakriyante tasmājjyeṣṭhāśramo gṛhasthaḥ| jyeṣṭha āśramo yasya sa tatheti bahuvrīhiḥ|

5.79

yata evamataḥ sa gṛhasthāśramaḥ svargasukhamicchatā anantamiva cirasthāyitvāt| iha loke ca strīsaṃbhogasvādvannādibhojanasukhaṃ saṃtatamicchatā prayatnenānuṣṭheyaḥ| yo'saṃyatendriyairdhārayituṃ na śakyate|

5.80

ete gṛhasthebhyaḥ sakāśātprārthayante| ataḥ śāstrajñena tebhyaḥ kartavyam|
kiṃ tattadāha—

5.81

nānāprakāratvādarcanasya svādhyāyāderarcanārthatvamucitam| mahāyajñāntargataiḥ svādhyāyādibhiḥ ṛṣidevapitratithibhūtāni yathāśāstraṃ pūjayet|
tatra pitṛyajñaṃ tāvadāha—

5.82

pratyahaṃ yathāsaṃbhavaṃ śrāddhaṃ kuryāt| śrāddhaśabdo'yaṃ karmavidhivākyavartī kauṇḍapāyināmayanīyāgnihotraśabdavadvakṣyamāṇapārvaṇaśrāddhadharmātideśārthaḥ| annādyeneti tilairvrīhibhiryavairityāderupādānam| payaḥ kṣīram|

5.83

pitṛprayojane pañcayajñāntargate ekamapi brāhmaṇaṃ bhojayet| apiśabdātsaṃbhave bahūnapi| pārvaṇadharmagrahaṇācca vaiśvadevabrāhmaṇabhojanaprāptāvāha-na kaṃcidvaiśvadevārthaṃ brāhmaṇamatra bhojayet|

5.84

viśvadevārthaḥ sarvadevasārtho vaiśvadevastasya pakvasyānnasyāvasathyāgnau svagṛhyavihitaparyukṣaṇādītikartavyatāpūrvakamābhyo vakṣyamāṇadevatābhyo brāhmaṇaḥ pratyahaṃ homaṃ kuryāt| brāhmaṇagrahaṇaṃ dvijātipradarśanārtham| trayāṇāṃ prakṛtatvāt|

5.85

vacanadvayam "svāhākārapradānahomaḥ" iti kātyāyanasmaraṇādādāvagnaye svāhā somāya svāhehi nirapekṣadevatākaṃ homadvayaṃ kṛtvā agnisomābhyāṃ svāheti samastadevatākaṃ homaṃ kuryāt| tato viśvebhyo devebhyo dhanvantaraye|

5.86

kuhvā anumatyai prajāpataye dyāvāpṛthivībhyāmagnaye sviṣṭakṛta ityevaṃ svāhākārāntānhomānkuryāt| śrutyantareṣvagniviśeṣaṇatvena sviṣṭakṛto vidhānātkevalaṃ sviṣṭakṛnnirdeśe'pyagniviśeṣaṇatvenaiva prayogaḥ| pāṭhādevāntatve siddhe sviṣṭakṛte'ntata ityabhidhānaṃ smṛtyantarīyahomamamuccaye'pyantatvajñāpanārtham |

5.87

evamuktaprakāreṇa samyagananyacitto devatādhyānapara eva homānkṛtvā sarvāsu prācyādiṣu dikṣu pradakṣiṇamindrādibhyaḥ sapuruṣebhyo baliṃ haret| tathā prācyāmindrāya namaḥ, indrapuruṣebhyo namaḥ| dakṣiṇasyāṃ yamāya namaḥ, yamapuruṣebhyo namaḥ| paścimāyāṃ varuṇāya namaḥ, varuṇapuruṣebhyo namaḥ| uttarasyāṃ somāya namaḥ, somapuruṣebhyo namaḥ| yadyapi śabdāvagamyatvāddevatātvasyāntakāppatīnduśabdairevoddeśo yuktastathāpi bahvṛcānuṣṭhānasaṃvādādbahvṛcagṛhye ca “yamāya yamapuruṣebhyo varuṇāya varuṇapuruṣebhyaḥ somāya somapuruṣebhyaḥ iti pratidiśam” (a0 1 khaṃ0 2) iti pāṭhādyathokta eva prayogaḥ|

5.88

itiśabdaḥsvarūpavivakṣārthaḥ| marudbhyo namaḥ iti dvāre baliṃ dadyāt, jale'dbhya iti| musalolūkhala iti dvandvanirdeśātsahayuktayoranyataratra vanaspatibhya iti baliṃ dadyāt| guṇānurodhena pradhānabalikarmāvṛtteranyāyyatvāt |

5.89

vāstupuruṣasya śiraḥpradeśa uttarapūrvasyāṃ diśi śriyai baliṃ dadyāt| tasyaiva pādadeśe dakṣiṇapaścimāyāṃ diśi bhadrakālyai| anye tu ucchīrṣakaṃ gṛhasthaśayanasya śiraḥsthānabhūbhāgaṃ pādata iti tasyaiva caraṇabhūpradeśamāhuḥ| brahmaṇe vāstoṣpataya iti gṛhamadhye| dvandvanirdeśe'pi brahmavāstoṣpatyoḥ pṛthageva devatātvam| yatra dvandve militasya devatātvamapekṣitaṃ tatra sahādiśabdaṃ karoti| yathā saha dyāvāpṛthivyośceti|

5.90

viśvebhyaścaiva devebhya iti śabdādekeyamāhutiḥ| viśvebhyo devebhyo nama iti gṛhākāśe baliṃ dadyāt| divācarebhyo bhūtebhya iti divā naktaṃcāribhya iti naktam| "divācāribhyo divā" (a0 1 khaṃ0 2) ityādi bṛhvacagṛhyadarśanādiyaṃ vyavasthā|

5.91

gṛhasyopari yadgṛhaṃ tatpṛṣṭhavāstu baliṃ dhātuḥ pṛṣṭhadeśe bhūbhāge vā tatra sarvātmabhūtaye nama ityeva baliṃ dadyāt| uktabalidānāvaśiṣṭaṃ sarvamannaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi dakṣiṇāmukhaḥ svadhā pitṛbhya iti baliṃ haret| prācīnāvītinā cāyaṃ balirdeyaḥ| "svadhā pitṛbhya iti prācīnāvītī śeṣaṃ dakṣiṇāmukho ninayet" (a. 1 khaṃ 2) iti bahvacagṛhyavacanāt|

5.92

anyadannaṃ pātre samuddhṛtya śvapatitādibhyaḥ śanakairyathā rajasā na saṃgṛhyate tathā bhuvi dadyāt| pāparogī kuṣṭhī kṣayarogī vā|

5.93

evamuktaprakāreṇa sarvabhūtānyannadānādinā nityaṃ pūjayati sa paraṃ sthānaṃ brahmātmakaṃ tejomūrti prakāśaṃ avakreṇa vartmanārcirādimārgeṇa prāpnoti| brahmaṇi līyata ityarthaḥ| jñānakarmabhyāṃ mokṣaprāpteḥ| tejomūrtiriti savisargapāṭhe prakṛṣṭabrahmabodhasvabhāvo bhūtveti vyākhyā |

5.94

evamuktaprakāreṇaitadvalikarma kṛtvā gṛhabhoktṛbhyaḥ pūrvamatithiṃ bhojayet| bhikṣave parivrāje brahmacāriṇe prathamāśramiṇe ca vividhavatsvastivācya bhikṣādānamapyūrdhvamiti gautamādyuktavidhinā bhikṣāṃ dadyāt| grāsapramāṇā ca bhikṣā bhavati| “grāsamātrā bhavedbhikṣā” iti śātātapavacanāt| saṃbhave tvadhikamapi deyam |

5.95

gurave gāṃ dattvā vidhivatsvarṇaśṛṅgikādividhānena yatphalaṃ prāpnoti tadgṛhastho vidhinā bhikṣādānātprāpnoti |

5.96

pracurānnābhāve grāsapramāṇāṃ bhikṣāmapi vyañjanādinā satkṛtya tadabhāve jalapūrṇaṃ pātramapi phalapuṣpādinā satkṛtya tattvato vedatadarthajñānavate brāhmaṇāya svastivācyetyādividhipūrvakaṃ dadyāt |

5.97

mohādyatpātrānabhijñatayā devapitruddeśenānnāni vedādhyayanatadarthajñānānuṣṭhānatejaḥ śūnyatayā bhasmarūpeṣviva pātreṣu dattāni dātṛbhirniṣphalāni bhavanti|

5.99

svayamāgatāya tvatithaye āsanaṃ pādaprakṣālanādyudakaṃ yathāsaṃbhavaṃ vyañjanādibhiḥ satkṛtaṃ cānnam “āsanāvasathau” (a0 3 śloka 107,) ityādivakṣyamāṇavidhipūrvakaṃ dadyāt |

5.100

lūnakedāraśeṣadhānyāni śilastānapyuñchinvatò vṛttisaṃyamānvitasya, tretā, āvasathyaḥ, sabhyaśceti pañcāgnayaḥ| sabhyo nāmāgniḥ śītāpanodādyarthaṃ yastatra praṇīyate| pañcaṣvagniṣu homaṃ kurvāṇasyāpi sarvaṃ vṛttisaṃkocena pañcāgnihomārjitapuṇyamanarcito'tithirvasangṛhṇāti| anayā ca nindayātithyarcanasya nityatāvagamyate|

5.101

annāsaṃbhave punastṛṇaviśrāmabhūmipādaprakṣālanādyarthajalapriyavacanānyapi dhārmikagṛheṣvatithyarthaṃ na kadāciducchidyante avaśyadeyānīti vidhīyate| tṛṇagrahaṇaṃ śayanīyopalakṣaṇārtham|
aprasiddhatvādatithilakṣaṇamāha-

5.102

ekarātrameva paragṛhe nivasanbrāhmaṇo'tithirbhavati| anityāvasthānānna vidyate dvitīyā tithirasyetyatithirucyate|

5.103

ekagrāmanivāsinaṃ lokeṣu vicitraparihāsakathādibhiḥ saṃgatayā vṛttyarthinaṃ bhāryāgniyukto gṛhe vaiśvadevakālopasthitamapi nātithiṃ vidyāt| etena bhāryāgnirahitasya pravāsino nātithitvamiti bodhitam|

5.104

atithiprakaraṇādātithyalobhena ye gṛhasthāḥ grāmāntarāṇi gatvā parānnaṃ sevante te niṣiddhaparānnadoṣānabhijñāḥ tena parānnabhojanena janmāntare annādidāyināṃ paśutāṃ vrajanti| tasmādidaṃ na kuryāditi niṣedhaḥ kalpyate|

5.105

sūrye'stamite gṛhasthenātithirna pratyākhyeyaḥ| sūryeṇoḍhaḥ prāpito rātrau svagṛhagamanāśakteḥ| dvitīyavaiśvadevakāle prāptaḥ| akāle vā sāyaṃ bhojane nivṛtte'pi nāsya gṛhe'tithirnaśananvasedavaśyamasmai bhojanaṃ deyam| pratyākhyāne prāyaścittagauravārtho'ya mārambhaḥ| ataeva viṣṇupurāṇe “divā'tithau tu vimukhe gate yatpātakaṃ nṛpa| tadevāṣṭaguṇaṃ proktaṃ sūryoḍhe vimukhe gate||” govindarājastu pratiṣiddhātithipratiprasavārthatvamasyāha|

5.106

yaddhatadadhyādyutkṛṣṭamatithirna pratyācaṣṭe tattasmai adattvā na svayaṃ bhoktavyam| dhanāya hitaṃ dhanasya nimittaṃ vā dhanyam| evaṃ yaśasyādayo'pi śabdāḥ| atithibhojanaphalakathanamidam| na cānāvaśyakatāpattiḥ| “sarvaṃ sukṛtamādatte” (a03 ślo, 100) ityādidoṣaśravaṇāt|

5.107

āsanaṃ pīṭhaṃ carma vā, āvasatho viśrāmasthānam, śayyā khaṭvādi, anuvrajyā gacchato'nugamanam, upāsanā paricaryā| etatsarvaṃ bahuṣvatithiṣu yugapadutthiteṣvitaretarāpakṣeyotkṛṣṭāpakṛṣṭamadhyamaṃ kuryānna punaḥ sarveṣāṃ samam|

5.108

anyaśabdanirdeśādatithibhojanaparyantaṃ vaiśvadeve kṛte yadyaparo'tithirāgacchettadā tadarthaṃ punaḥ pākaṃ kṛtvā tasyānnaṃ dadyāt| baliharaṇaṃ tato nātra kuryāt baliniṣedhādannasaṃskārābhāvo vaiśvadevasyāgamyate| annasaṃskārapakṣe kathamasaṃskṛtānnabhojanamanujānīyāt|

5.109

bhojanalābhārthaṃ brāhmaṇaḥ svakulagotre na nivedayet| yasmādbhojanārthaṃ te kathayannudīrṇāśīti paṇḍitaiḥ| kathyate|

5.110

brāhmaṇasya kṣatriyādayo'tithayo na bhavanti kṣatriyādīnāṃ brāhmaṇasyotkṛṣṭajātitvāt| mitrajñātīnāmātmasaṃbandhādguroḥ prabhutvāt| anenaiva nyāyena kṣatriyasya utkṛṣṭo brāhmaṇaḥ sajātīyaśca kṣatriyo'tithiḥ syānnāpakṛṣṭau vaiśyaśūdrau| evaṃ vaiśyasyāpi dvijātayo'tithayo na śūdraḥ|

5.111

yadi grāmāntarāgatatvādatithikālāpasthitatvādatithidharmeṇa kṣatriyo vipragṛhamāgacchettadā vipragṛhopasthitavipreṣu kṛtabhojaneṣu sthiteṣvicchātastamapi bhojayet|

5.112

yadi vaiśyaśūdrāvapi brāhmaṇasya kuṭumbe gṛhe prāptau grāmāntarādāgatatvādyatithidharmaśālinau tadā tāvapi kṣatriyabhojanakālātparato dampatībhojanātpūrvaṃ dāsabhojanakāle anukampāmāśrayanbhojayet|

5.113

uktabhojanakāle kṣatriyādivyatiriktānsakhisahādhyāyiprabhṛtīnsaṃprītyā gṛhamāgatān na tvatithibhāvena| tasya pratiṣedhāt| yathāśakti prakṛṣṭamannaṃ kṛtvā bhāryayā bhojanakāle bhojayet| gṛhasthasyāpi sa eva bhojanakālaḥ| ‘‘aśiṣṭaṃ tu dampatī’’ (a0 3 ślo0116) iti vakṣyamāṇatvāt| ātmanā saheti vaktavye vacanavaicitrīyamācāryasya| gurostu bhojanakālānabhidhānaṃ prabhutvena svādhīnakālatvāt|

5.114

suvāsinyo navoḍhāḥ striyaḥ snuṣā duhitaraśca tāḥ, kumārīgarbhiṇīścātithibhyo'gne pūrvamevātithibhyo bhojayet| kathamatithiṣvabhojiteṣu bhojanameṣāmiti vicāramakurvan| medhātithistvanvageveti paṭhitvānugatānevaitānbhojayedatithisamakālamiti vyākhyāya anye tu agra iti paṭhantītyuktavān|

5.115

etebhyo'tithyādibhṛtyaparyantebhyo'nnamadattvā vyatikramabhojanadoṣamajānanyaḥ pūrvaṃ bhuṅkte sa maraṇānantaraṃ śvagṛdhrairātmano bhakṣaṇaṃ na jānāti| vyatikramasyedaṃ phalamiti vacanavaidagdhyenoktam|

5.117

gṛhyāśca devatā ityanena bhūtayajña uktaḥ| pañcayajñānuṣṭhānasya "avaśiṣṭaṃ tu dampatī" (a0 3 ślo0 116) ityanena śeṣabhojanasya ca vihitatvāt| vakṣyamāṇadoṣakathanārtho'yamanuvādaḥ| athavā devānityanenaiva bhūtayajñasyāpi saṃgrahaḥ| gṛhe bhavā gṛhyā devatāḥ pūjayitveti vāsudevādipratikṛtipūjāvidhānārthatvamasya |

5.118

yastvātmārthamevānnaṃ paktvāṃ bhuṅkte devādibhyo na dadāti sa pāpahetutvātpāpameva kevalaṃ bhuṅkte nānnam| tathāca śrutiḥ- "kevalāgho bhavati kevalādī"| yasmādyadeva pākayajñāvaśiṣṭamaśanamannamanyat etadeva sādhūnāmannamupadiśyate iti |
atithipūjāprasaṅgena rājādīnāmapi gṛhāgatānāṃ pūjāviśeṣamāha-

5.119

rājyābhiṣiktaḥ kṣatriyo rājā, ṛtvik yajñe yena yasryārtvijyaṃ kṛtam, snātako vidyāvratābhyām, priyo jāmātā| rājādīnetānagṛhāgatānsapta gṛhyoktena madhuparkākhyena karmaṇā pūjayet| parisaṃvatsarāditi saṃvatsaraṃ varjayitvā tadūrdhvaṃ gṛhāgatānpunarmadhuparkeṇa pūjayet| "pañcamyapāṅparibhiḥ" (pā0 sū0 2|
rājasnātakayoḥ pūjāsaṃkocārthamāha-

5.120

rājasnātakau saṃvatsarādūrdhvamapi yajñakarmaṇyeva prāptau madhuparkeṇa pūjanīyau natu yajñavyatirekeṇa| jāmātrādayastu saṃvatsarādūrdhvaṃ yajñaṃ vināpi madhuparkārhāḥ saṃvatsaramadhye tu sarveṣāṃ yajñavivāhayoreva madhuparkaḥ| tadāha gautamaḥ- "ṛtvigācāryaśvaśurapitṛvyamātulādīnāmupasthāne madhuparkaḥ| saṃvatsare punaryajñavivāhayorarvāk rājñaḥ śrotriyasya ca"|

5.121

dinānte siddhasyānnasya patnī amantraṃ baliharaṇaṃ kuryāt, indrāya nama iti mantrapāṭhavarjam| mānasastu devatoddeśo na niṣidhyate| yata etadvaiśvadevaṃ nāmānnasādhyaṃ homavalidānātithibhojanātmakaṃ tatsāyaṃprātargṛhasthasyopadiśyate |
"śrāddhakalpaṃ ca śāśvatam" (a0 1 ślo0 112) ityanukramaṇikāyāṃ pratijñātaṃ śrāddhakalpamupakramate-

5.122

sāgniramāvāsyāyāṃ piṇḍapitṛyajñākhyaṃ karma kṛtvā śrāddhaṃ kuryāt| pitṛyajñapiṇḍānāmanu paścādāhiyata iti piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ māsānumāsikaṃ māsaścānumāsaśca tayorbhavam| pratimāsaṃ kartavyamityarthaḥ| anenāsya nityatvamuktam| vipragrahaṇaṃ dvijātiparam| trayāṇāṃ prakṛtatvāt|
idānīṃ nāmanirvacanenoktameva pitṛyajñānantaryaṃ draḍhayati-

5.123

idaṃ māsikaṃ pratimāsabhavaṃ śrāddhaṃ yasmātpitṛyajñapiṇḍānāmanu paścādāhiyate tena piṇḍānvāhāryakamidaṃ paṇḍitā jānanti| tato yuktaṃ pitṛyajñānantaryamasya| taccāmiṣeṇa vakṣyamāṇamāṃsena praśastena manohareṇa pūtigandhādirahitena prayatnataḥ kartavyam| "piṇḍānāṃ māsikaṃ śrāddham" iti vā pāṭhaḥ| piṇḍānāṃ pitṛyajñapiṇḍānāṃ| śeṣaṃ tulyam|

5.124

tasmin śrāddhe ye bhojanīyā ye ca tyājyā yatsaṃkhyākā yaiścānraistatsarvaṃ pravakṣyāmi|
atra yadyapyuddeśakrameṇa ye bhojanīyā iti vaktumucitaṃ tathāpyalpavaktavyatvādvrāhmasaṃkhyāmāha—

5.125

devaśrāddhe dvau brāhmaṇau pitṛpitāmahaprapitāmahānāṃ trīnbrāhmaṇān athavā daive ekaṃ pitrāditrike caikaṃ brāhmaṇaṃ bhojayet| uktātiriktabhojanasamartho'pi nādhikabhojaneṣu pravarteta| medhātithistvāha| pitṛkṛtye trīniti pitustrīnbrāhmaṇān, pitāmahasya trīnbrāhmaṇān, prapitāmahasya trīnbrāhmaṇānbhojayet ‘‘ekaikamubhayatra vā’’ iti daiva ekaṃ pitrāditrayasya caikaikaṃ na tvekaṃ pitrāditrayasya| ‘‘na tvevaikaṃ sarveṣāṃ kāmamanādye piṇḍairvyākhyātam’’ (a0 16 khaṃ 7) ityāśvalāyanagṛhyavirodhāt| yathaikapiṇḍaḥ pitrāditrayasya na nirūpyate tathaiko brāhmaṇo na bhojayitavya ityarthaḥ| tasmānna pitrāditrayasyaikabrāhmaṇabhojanaṃ| tadasat gṛhyakāreṇaiva ‘‘na tvevaikaṃ sarveṣāṃ piṇḍairvyākhyātam’’ (a016 khaṃ 7) iti paṭhitvā ‘‘kāmamanādye’’ (khaṃ 7) ityabhihitam| asyārthaḥ| bahupitrādidevatākaśrāddhānāmādyaṃ sapiṇḍīkaraṇamabhimataṃ tadvyatiriktaśrāddhe kāmamekaḥ pitrādīnāṃ brāhmaṇa ityarthaḥ| athavā anādye adanīyadravyābhāve eko'pi bhojayitavyaḥ| ubhayatrāpi vyākhyāne pārvaṇādau pitrāditrayasyaikabrāhmaṇabhojanaṃ gṛhyakṛtaivoktam| vasiṣṭho'pi—‘‘yadyekaṃ bhojayecchrāddhe daivatantraṃ kathaṃ bhavet| annaṃ pātre samuddhṛtya sarvasya prakṛtasya ca|| devatāyatane kṛtvā yathāvidhi pravartayet| prāsyedannaṃ tadagnau vā dadyādvā brahmacāriṇe|| iti sarvebhya ekabrāhmaṇabhojanamāha| tasmādyathoktaiva vyākhyā| ‘‘prathane vāvaśabde’’ (pā0sū03|

5.126

satkriyāṃ brāhmaṇasya pūjāṃ, deśaṃ dakṣiṇapravaṇatvādivakṣyamāṇaṃ, kālamaparāhnaṃ, śaucaṃ śrāddhakartṛbhoktṛbrāhmaṇapraiṣyagataṃ, guṇavadbrāhmaṇalābhaṃ ca brāhmaṇavistāro nāśayati| tasmādbrāhmaṇavistaraṃ na kuryāditi satkriyādivirodhato brāhmaṇavistaraniṣedhātsatkriyādisaṃbhave pitrāderekakasyāpi brāhmaṇatrayābhyanujñānam| ataeva gautamaḥ—‘‘nacāvarānbhojayedayujo vā yathotsāham”| bahvṛcagṛhyakāro'pi-“athātaḥ pārvaṇe śrāddhe kāmya ābhyudayika ekoddiṣṭe vā brāhmaṇān” (a0 16khaṃ 7) ityupakramya “ekaikamekaikasya dvau dvau trīṃstrīnvā vṛddhau phalabhūyastvam” ityāha| dvaudvāvityābhyudayikaśrāddhaviṣayaṃ smṛtyantareṣu tathā vidhānāt, atrāpyābhyudayika ityupakramācca|

5.127

yadetatpitryaṃ karma śrāddharūpaṃ prathamamiyaṃ prakhyātā pretakṛtyā pitṛpakārārthā kriyā| prakarṣeṇa itaḥ pretaḥ pitṛlokastha evocyate| vidhukṣaye'māvāsyāyāṃ tasminpitrye karmaṇi yuktasyaitatparasya laukikī smārtikī pretakṛtyā pitṛpakārārthā kriyā guṇavatputrapautradhanādiphalaprabandharūpeṇa kartāramupatiṣṭhate tasmādidaṃ kartavyam| govindarājena tu vidhiḥ kṣaya iti paṭhitaṃ, vyākhyātaṃ ca yo'yaṃ nāma vidhiḥ pitryaṃ karmeti kṣaye candrakṣaye gṛhe vā tadasāṃpradāyikam| medhātithiprabhṛtibhirgovindarājādapi vṛddhatarairanabhyupetatvātkṣaya iti saṃbandhakleśācca|

5.128

chandomātrādhyāyī śrotriyastasmai daivapitryānnāni yatnato deyāni| arhattamāya śrutācārābhijanādibhiḥ pūjyatamāya tasmai dattaṃ mahāphalaṃ bhavati|

5.129

daivapitryayorekaikamapi vedatattvavidaṃ brāhmaṇaṃ bhojayet| tadāpi viśiṣṭaṃ śrāddhaphalaṃ prāpnoti natvaviduṣo vahūnapi| evaṃ ca “phalaśravaṇādbrāhmaṇabhojanameva pradhānaṃ piṇḍadānādikaṃ tvaṅgam'' iti govindarājaḥ| vayaṃ tu pitṛruddeśena dravyatyāgaṃ brāhmaṇasvīkāraparyantaṃ śrāddhaśabdavācyaṃ pradhānaṃ brūmaḥ tadeva manunā "piṇḍānvāhāryakaṃ śrāddhaṃ kuryāt" (a0 3 ślo0122) iti vihitam| āpastambena tu manvarthasyaiva vyākhyātatvāt| tadāhāpastambaḥ "tathaitanmanuḥ śrāddhaśabdaṃ karma provāca prajāniḥśreyasārthaṃ tatra pitaro devatā brāhmaṇastvāhavanīyārthe māsi māsyaparapakṣasyāparāhnaḥ śreyān" iti| śrāddhaśabdaṃ śrāddhamiti śabdo vācako yasya tattathā| brāhmaṇastvāhavanīyārthe āhavanīyavattyaktadravyapratipattisthānatvāt| pitaro devateti niyatapitṛdevatākatvācca śrāddhasya| devatāśrāddhādau śrāddhaśabdastu taddharmaprāptyartho gauṇaḥ| kauṇḍapāyināmayana ivāgnihotraśabdaḥ| puṣkalaṃ phalaṃ prāpnotīti tu puṣṭataraphalārthino guṇaphalavidhiḥ| sa bhojanasyāṅgasve'pi tadāśrayo na viruddhaḥ| "āpastambo'bhyadhācchrāddhaṃ karmaitatpitṛdaivatam| manvarthaṃ kathayaṃstasmānnedaṃ brāhmaṇabhojanam" |

5.130

dūrādeva pitṛpitāmahādyabhijanaśuddhinirūpaṇena kṛtsnāśākhādhyāyinaṃ brāhmaṇaṃ parīkṣeta| yasmāttathāvidho brāhmaṇo havyādīnāṃ tīrthaṃ pātram| pradāne so'tithiraiva mahāphalaprāpterhetutvāt |

5.131

yatra śrāddhe brāhmaṇānāmavedavidāṃ daśalakṣāṇi bhuñjate tatraiko vedavidbhojanena parituṣṭo dharmato dharmotpādanena tān sarvānarhati svīkartuṃ yogyo bhavati| tadbhojanajanyaṃ phalaṃ janayatītyarthaḥ| chāndasatvādekavacanam| athavā bahuvacanānāṃ sthāne sahasramiti manorabhimatam| govindarājastvāha "sahasraṃ gacchantu bhūtāni" iti vede |

5.132

vidyayā utkṛṣṭebhyo havyāni kavyāni ca deyāni na mūrkhebhyaḥ| arthāntaranyāso nāmālaṃkāraḥ| nahi raktau hastau raktenaiva viśuddhau bhavataḥ kintu vimalajalena, evaṃ mūrkhabhojanena janitaṃ doṣaṃ na mūrkha eva bhojijato'pahanti kintu vidvān|
avidvannindayā vidvaddānamevoktaṃ vakroktyā stauti-

5.133

yatsaṃkhyākāngrāsānhavyakāvyeṣvavedavidbhuṅkte tatsaṃkhyākāneva prakṛtaśrāddhakartā jvalitaśūlarṣṭyākhyāyudhalohapiṇḍāngrasate śrāddhakarturivedamavidvaddānaphalakathanam| tathāca vyāsaḥ- "grasate yāvataḥ piṇḍānyasya vai haviṣo'nṛcaḥ| grasate tāvataḥ śūlānagatvā vaivasvatakṣayam" |

5.134

kecidātmajñānaparā brāhmaṇā bhavanti, anye prājāpatyāditapaḥpradhānāḥ, apare tapo'dhyayananiratāḥ, itare yāgādiparāḥ |
tataḥ kimata āha-

5.135

jñānapradhānebhyaḥ pitrarthānnāni yatnāddātavyāni, devānnāni punarnyāyāvadhṛtārthaśāstrānusāreṇa caturbhyo'pi |
tayoḥ kaḥ śreṣṭha ityupanyasya viśeṣamāha-

5.136

yo'śrotriyapitṛkaḥ svayaṃ ca śrotriyaḥ, yaḥ śrotriyapitṛkaḥ svayaṃ vā aśrotriyaḥ|

5.137

anayoḥ pūrvaślokanirdiṣṭayormadhye śrotriyaputraṃ svayamaśrotriyamapi jyeṣṭhaṃ jānīyāt pitṛvidyādaraparamidam| yaḥ punaraśrotriyasya putraḥ svayaṃ ca śrotriyaḥ sa tadadhītavedapūjanārthaṃ pūjāmarhati| veda eva taddvāreṇa pūjyata iti putravidyādaraparamidam| tasmādvacanabhaṅgyā śrotriyaputraḥ svayaṃ ca śrotriyaḥ śrāddhe bhojayitavya ityuktam| natu śrotriyaputrasya svayamaśrotriyasyaivābhyanujñānaṃ śrotriyāyaiva deyānīti virodhāt, evaṃ ca ‘‘dūrādeva parīkṣeta’’ (a0 3 ślo0 130) iti vidyāvyatiriktācārādiparīkṣārthatvenāvatiṣṭhate|

5.138

śrāddhe na mitraṃ bhojayet| dhanāntarairasya maitrī saṃpādanīyā| na śatruṃ naca mitraṃ yaṃ jānīyāttaṃ brāhmaṇaṃ śrāddhe bhojayet|

5.139

mitraśabdo'yaṃ bhāvapradhānaḥ| yasya maitrīpradhānāni havyakavyāni tasya pāralaukikaṃ phalaṃ na bhavatīti phalābhāvakathanaparamidam| pretyeti paraloka ityarthe śabdāntaramavyayamidaṃ natu ktvāntam, tenāsamānakartṛkatve kathaṃ ktveti nāśaṅkanīyam|
svargaphalaṃ śrāddhasya darśayituṃ pūrvoktaphalābhāvameva viśeṣeṇa kathayati—

5.140

yo manuṣyaḥ saṃgatāni mitrabhāvaṃ śāstrānabhijñatayā śrāddhena kurute śrāddhameva mitralābhahetutvānmitraṃ yasya sa śrāddhamitro dvijāpasadaḥ sa svargalokāccyavate| taṃ na prāpnotītyarthaḥ| śrāddhasyāpi svargaphalatvamāha yājñavalkyaḥ" āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyāṃ svargaṃ mokṣaṃ sukhāni ca| prayacchanti tathā rājyaṃ prītā nṛṇāṃ pitāmahāḥ'' (a0 1 ślo0 270)|

5.141

sā dakṣiṇā dānakriyā saṃbhojanī saha bhujyate yayā sā saṃbhojanī goṣṭhī bahupuruṣabhojanātmikā piśācadharmatvātpaiśācī manvādibhiruktā| sā ca maitrīprayojanakatvānna paralokaphalā iha loka evāste| yathāndhā gaurekasminneva gṛhe tiṣṭhati na gṛhāntaragamanakṣamā|

5.142

īriṇamūṣaradeśo yatra bījamuptaṃ na prarohati tatra yathā bījamuptvā karṣako na phalaṃ prāpnotyevamaviduṣe śrāddhadānaphalaṃ dātā na prāpnotīti|

5.143

vedatattvavide yathāśāstraṃ dattamaihikāmuṣmikaphalabhāgino dātṝnkaroti| aihikaṃ phalaṃ yathāśāstrānuṣṭhānena loke khyātirūpamānuṣaṅgikamiti medhātithigovindarājau| vayaṃ tvāyurādikamevaihikaphalaṃ brūmaḥ| “āyuḥ prajāṃ dhanaṃ vidyām” (yājña0 a01 ślo0 270)| ityādyaihikāmuṣmikādiphalatvenāpi śrāddhasya yājñavalkyādibhiruktatvāt| pratigrahītṝṃśca śrāddhalabdhadhanānuṣṭhitayāgādiphalena paraloke saphalān kurute| anyāyārjitadhanānuṣṭhitayāgāderaphalapradatvāt| iha loke nyāyārjitadhanārabdhakṛṣyādiphalātiśayalābhātsaphalān kurute|

5.144

varaṃ vidvadbrāhmaṇābhāve guṇavanmitraṃ bhojayennatu vidvāṃsamapi śatrum| yataḥ śatruṇāra śrāddhaṃ bhuktaṃ paraloke niṣphalaṃ bhavati| yathoktapātrāsaṃbhave mitrapratiprasavārthamidam 144 “śrotriyāyaiva deyāni” (a0 3 ślo0 128) ityanena chandomātrādhyāyini śrotriyaśabdaprayogāttadāśrayaṇamāvaśyakamuktam, idānīṃ tvadhikaphalārthaṃ mantrabrāhmaṇātmakakṛtsnaśākhādhyāyini śrotriye dānamāha—

5.145

ṛgvedinaṃ mantrabrāhmaṇātmakaśākhādhyāyinaṃ yatnato bhojayet| tathāvidhameva yajurvedinam| vedasya pāraṃ gacchatīti vedapāragaḥ| śākhāyā antaṃ gacchatīti śākhāntagaḥ| samāptirasyāstīti samāptikaḥ| sarvaireva śabdairmantrabrāhmaṇātmakakṛtsnaśākhādhyetā'bhihitaḥ|
tadbhojane'dhikaṃ phalamāha—

5.146

eṣāṃ saṃpūrṇaśākhādhyāyināṃ bahvṛcādīnāṃ madhyādanyatamo yasya samyak pūjitaḥ san śrāddhe bhuṅkte tasya putrādisaptapuruṣāṇāṃ śāśvatī avicchinnā pitṝṇāṃ tṛptiḥ syāt| sāptapauruṣītyanuśatikāditvādubhayapadavṛddhiḥ tasya cākṛtigaṇatvāt|

5.147

havyakavyayorubhayoreva pradāne yadasaṃbandhiśrotriyādibhyo dīyata ityayaṃ mukhyaḥ kalpa uktaḥ| ayaṃ tu mukhyābhāve vakṣyamāṇo'nukalpo jñātavyaḥ sarvadā sādhubhiranuṣṭhitaḥ|

5.148

svastrīyo bhāgineyaḥ, gururvidyāgururācāryādiḥ, viṭ duhitā tasyāḥ patirviṭpatirjāmātā, bandhurmātṛṣvasṛpitṛṣvasṛputrādiḥ, etānmātāmahādīndaśa mukhyaśrotriyādyasaṃbhave bhojayet|

5.149

dharmajño daivaśrāddhe bhojanārthaṃ na brāhmaṇaṃ yatnataḥ parīkṣeta | lokaprasiddhimātreṇāsau sādhutayā bhojayitavyaḥ| pitrye punaḥ karmaṇyupasthite pitṛpitāmahādyabhijanaparīkṣā kartavyeti prayatnataḥ śabdasyārthaḥ |

5.150

stenaścauraḥ sa ca suvarṇacorādanyaḥ, tasya patitaśabdenaiva grahaṇāt| patito mahāpātakī, klībo napuṃsakaḥ, nāstikavṛttirnāsti paraloka ityevaṃ vṛttiḥ pravartanaṃ yasya etāndaivapitṛkṛtyayorubhayorevāyogyānmanurabravīditi | manugrahaṇaṃ niṣedhādarārtham | sarvadharmāṇāmeva manunāktatvāt |

5.151

jaṭilo brahmacārī| “ muṇḍo vā jaṭilo vā syāt” (a0 2. ślo0 219) ityuktabrahmacāryupalakṣaṇatvājjaṭilatvasya muṇḍo'pi niṣidhyate| anadhīyānaṃ vedādhyayanarahitaṃ yasyopanayanamātraṃ kṛtaṃ na vedādeśaḥ tenāsvīkṛtavedasyāpi brahmacāriṇo vedādhyayanakarturabhyanujñānātho'yaṃ niṣedhaḥ | ataḥ ‘‘śrotriyāyaiva deyāni’’ (a0 3. ślo0 128) iti brahmacārītaraviṣayam | durbalo duścarmā | medhātithistu durbalamiti paṭhitvā khalatilohitakeśo vā duścarmā vetyarthatrayamuktavān | kitavo dyūtakṛt | pūgayājakā bahu yājakāḥ | ‘‘pūgaḥ kammukavṛndayoḥ’’ (amarakoṣanānārthe ślo0 20) ityābhidhānikāḥ | ataeva- vasiṣṭhaḥ-‘‘ yaścāpi bahuyājyaḥ syādyaścopanayate bahūn’’ iti | tānśrāddhe na bhojayediti na daive niṣedhaḥ | yatrobhayatra niṣedho manorabhimatastatra havyakavyagrahaṇamubhayatreti vā karoti |

5.152

cikitsako bhiṣak, devalaḥ pratimāparicārakaḥ, vartanārthatvenaitatkarma kurvato'yaṃ niṣedho natu dharmārtham | ‘‘devakośopabhojī ca nān‍nā devalako bhavet’’ iti devalavacanāt | māṃsavikrayiṇaḥ sakṛdapi | ‘‘sadyaḥ patati māṃsena’’ (a0 10. ślo0 92) iti liṅgāt | vipaṇeneti vipaṇo vaṇijyā tayā jīvantaḥ | havyakavyayorityabhidhānāddaive pitrye caite tyājyāḥ |

5.153

bhṛtigrahaṇapūrvakaṃ grāmāṇāṃ rājñaścājñākārī | kutsitanakhakṛṣṇadantaḥ | gurupratikūlācaraṇaśīlatyaktaśrautasmārtāgnikalopajīvinaśca havyakavyayorvarjyā iti pūrvasyaivātrānuṣaṅga uttaratra eva ca |

5.154

yakṣmī kṣayarogī, paśupālo vṛttyarthatayā chāgameṣādipoṣakaḥ, parivettṛparivittī vakṣyamāṇalakṣaṇau, nirākṛtiḥ pañcamahāyajñānuṣṭhānarahitaḥ| tathāca chandogapariśiṣṭam- "nirā kartāmarādīnāṃ sa vijñeyo nirākṛtiḥ" brahmadviṭ brāhmaṇādīnāṃ dveṣṭā, gaṇābhyantaro gaṇārthopasṛṣṭasaṃbandhidhanādyupajīvī |

5.155

kuśīlavo nartanavṛttiḥ, avakīrṇī strīsaṃparkādviplutabrahmacaryaḥ prathamāśramī yatiśca, vṛṣalīpatiḥ savarṇāmapariṇīya kṛtaśūdrāvivāhaḥ, paunarbhavaḥ punarbhū putro vakṣyamāṇaḥ, upapatiryasya jāyājāro gṛhe'sti |

5.156

bhṛtirvetanaṃ tadgrāhī bhṛtakaḥ san yo'dhyāpakaḥ sa tathā, evaṃ bhṛtakādhyāpitaḥ, śūdraśiṣyo vyākaraṇādau guruśca tasyaiva, vāgduṣṭaḥ paruṣabhāṣī| abhiśasta ityanye| kuṇḍagolakau vakṣyamāṇau |

5.157

mātuḥ piturgurūṇāṃ ca parityāgakāraṇaṃ vinā tyaktā śuśrūṣāderakartā, patitaiścādhyayanakanyādānādibhiḥ saṃbandhaiḥ saṃparkaṃ gataḥ| patitatvādevāsya niṣedha iti cenna| saṃvatsarātprāgidaṃ bhaviṣyati saṃvatsareṇa patatīti vakṣyamāṇatvāt |

5.158

gṛhadāhakaḥ, maraṇahetudravyasya dātā, kuṇḍasya vakṣyamāṇasya yo'nnamaśnāti | pradarśanārthatvātkuṇḍasya golakasyāpi grahaṇam| ataeva devalaḥ-‘‘ amṛte jārajaḥ kuṇḍo mṛte bhartari golakaḥ| yastayorannamaśnāti sa kuṇḍāśīti kathyate||’’ somalatāvikretā, samudre yo vahitrādinā dvīpāntaraṃ gacchati, bandī stutipāṭhakaḥ, tailārthaṃ tilādibījānāṃ peṣṭā, sākṣivāde kūṭasya mṛṣāvādasya karttā|

5.159

pitrā saha śāstrārthe laukike vā vastuni nirarthaṃ yo vivadate, kitavo yaḥ svayaṃ devitumanabhijñaḥ svārthaṃ parāndevayati na svayaṃ devitā tasyoktatvāt| na ca sabhikaḥ tasya dyūtavṛttipadenābhidhāsyamānatvāt| ‘‘kekaraḥ’’ iti pāṭhe tiryagdṛṣṭiḥ, surāvyariktamadyapātā, kuṣṭhī, anirṇīte'pi tasminmahāpātakādau jātābhiśāpaḥ, chadmanā dharmakārī, rasavikretā|

5.160

dhanūṃṣi śarāṃśca yaḥ karoti, jyeṣṭhāyāṃ sodarabhaginyāmanūḍhāyāṃ yā kaniṣṭhā vivāhena dīyate sāgredidhiṣūstasyāḥ patiḥ| tathāca laugākṣiḥ-‘‘ jyeṣṭhāyāṃ yadyanūḍhāyāṃ kanyāyāmuhyate'nujā| sā cāgredidhiṣūrjñeyā pūrvā tu didhiṣūḥ smṛtā||’’ govindarājastu ‘‘bhrātṛmṛtasya bhāryāyām’’ (a0 3 ślo0 173) ityanenāgredidhiṣūpatireva vṛttavaśādagrepadalopena didhiṣūpatiriti manunā vakṣyate sa iha gṛhyata ityāha| mitradhruk yo mitrasyāpakāre vartate, dyūtavṛttiḥ, sabhikaḥ, putreṇādhyāpitaḥ pitā mukhyena putrācāryatvāsaṃbhavāt|

5.161

apasmārī, gaṇḍamālākhyavyādhyupetaḥ, śvetakuṣṭhayuktaḥ, durjanaḥ, unmādavān acakṣuḥ, vedanindākaraḥ|

5.162

hastigavāśvoṣṭrāṇāṃ vinetā, nakṣatraśabdena jyotiḥśāstramupalakṣyate tena yo vartate, pakṣiṇāṃ pañjarasthānāṃ krīḍārthaṃ vikrayārthaṃ vā poṣakaḥ, yuddhārthamāyudhavidyopadeśakaḥ|

5.163

pravahajjalānāṃ setubhedādinā deśāntaranetā, teṣāmevāvaraṇakartā nijagatipratibandhakaḥ, gṛhasanniveśopadeśako vāstuvidyopajīvī, dūto rājagrāmapreṣyavyatirikto'pi, vṛkṣaropayitā vetanagrahaṇena na tu dharmārthī| "pañcāmraropī narakaṃ na yāti" iti vidhānāt|

5.164

krīḍārthaṃ śunaḥ poṣayati, śyenairjīvati krayavikrayādinā, kanyābhigantā, hiṃsārataḥ, śūdropakḷptavṛttiḥ| "vṛṣalaputraśca" iti pāṭhāntaram| vṛṣalā eva kevalāḥ putrā yasyetyarthaḥ| vināyakādigaṇayāgakṛt|

5.165

gurvatithipratyutthānādyācāravarjitaḥ, klībo dharmakṛtyādau nirutsāhaḥ| napuṃsakasyoktatvāt| nityaṃ yācanena parodvejakaḥ, svayaṃkṛtayā kṛṣyā yo jīvati, vṛttyantare'pi vā saṃbhavatyasvayaṃkṛtayāpi, ślīpadī vyādhinā sthūlacaraṇaḥ, kenāpi nimittena sādhūnāṃ nindāviṣayaḥ|

5.166

meṣamahiṣajīvanaḥ, parapūrvā punarbhūstasyāḥ patiḥ, pretanirhārako dhanagrahaṇena natu dharmārtham| "etadvai paramaṃ tapo yatpretamaraṇyaṃ haranti" ityavaśyaśrutyā vihitatvāt|

5.167

etānstenādīnninditācārānkāṇādīṃśca pūrvajanmārjitaninditakarmaśeṣalabdhakāṇādibhāvānsādhubhiḥ sahaikatra bhojanādyanarhānbrāhmaṇāpasadān brāhmaṇaśreṣṭhaḥ śāstrajño daive pitrye ca tyajet |

5.168

tṛṇāgniryathā na havirdahanasamartho haviṣi prakṣipte śāmyati niṣphalastatra homaḥ, evaṃ vedādhyayanaśūnyo brāhmaṇastṛṇāgnisamastasmai devoddeśena tyaktaṃ havirna dātavyaṃ, yato bhasmani na hūyate| śrotriyāyaiva deyānītyanenaivānadhīyānasyāpi pratiṣedhasiddhau stenādivatpaṅktidūṣakatvajñāpanārthaṃ punarvacanam| anye tu daive'nadhīyāna eva varjanīyaḥ, adhīyānastu kāṇādirapi śārīradoṣayukto grāhya ityetadarthaṃ punarvacanam| ata eva vasiṣṭhaḥ-‘‘ atha cenmantravidyuktaḥ śārīraiḥ paṅktidūṣaṇaiḥ| adṛṣyaṃ taṃ yamaḥ prāha paṅktipāvana eva saḥ’’ śārīraiḥ kāraṇatvādikairnatu svayamutpādyaiḥ stenattvādibhiḥ |

5.169

paṅktibhojanānarhabrāhmaṇāya daive haviṣi pitrye vā datte dāturyo dānādūrdhvaṃ phalodayastamaśeṣamabhidhāsyāmi |

5.170

vedagrahaṇārthaṃ vratarahitaistathā parivettrādibhiranyaiścāpāṅkteyaiḥ stenādibhiryaddhavyaṃ bhuktaṃ tadrakṣāṃsi bhuñjate| niṣphalaṃ tacchrāddhaṃ bhavatītyarthaḥ|

5.171

agnihotraśabdo'yamagnihotrādyādhānaparaḥ| yaḥ sahodare jyeṣṭhe bhrātaryatyūḍhe'nagnike ca dāraparigrahaṃ śrautasmārtāgniharaṇaṃ ca kurute sa parivettā jyeṣṭhaśca parivittirbhavati|
prasaṅgātparivedanasaṃbandhināṃ pañcānāmapyaniṣṭaṃ phalamāha-

5.172

parivittiḥ parivettā ca yayā ca kanyayā parivedanaṃ kriyate kanyāpradātā yājakaśca tadvivāhahomakartā sa pañcamo yeṣāṃ te sarve narakaṃ vrajanti |

5.173

mṛtasya bhrāturvakṣyamāṇaniyogadharmeṇāpi niyuktāyāṃ bhāryāyāṃ sakṛtsakṛdvṛtāvṛtauvityādividhiṃ hitvā kāmenānurāgaṃ bhāvayedāśleṣacumbanādi kuryādasakṛdvā pravarteta sa didhiṣūpatirjñātavyaḥ| ataḥ śrāddhaniṣiddhapātramadhyapāṭhādasyāpi havyakavyapātrayo niṣedhaḥ kalpanīyaḥ|

5.175

te parabhāryāyāṃ jātāḥ kuṇḍādyā dṛṣṭānupayogātprāṇina iti vyapadiṣṭāḥ| prāṇinau brāhmaṇatve'pi tatkāryābhāvātpretya phalābhāvātparaloke cānuṣaṅgikakīrtyādiphalābhāvāddattāni havyakavyāni pretya phalābhāvādiha kīrterabhāvānnāśayete nāśayataḥ, pradāyibhirdattāni havyakavyāni niṣphalāni kurvanti |

5.176

sadbhiḥ sahaikapaṅktyāṃ bhojanānarhaḥ stenādiryatsaṃkhyānbhojanārhānpaśyati tāvatsaṃkhyānāṃ bhojanasya phalaṃ tatra śrāddhe dātā na prāpnoti, bāliśo'jñaḥ| atastenādiryathā na paśyati tathā kartavyam|

5.177

anvasya vīkṣaṇāsaṃbhavādvīkṣaṇayogyadeśasaṃnihito'sau pāṅktyānāṃ navaterbhojanaphalaṃ nāśayati, evaṃ kāṇaḥ ṣaṣṭeḥ, śvetakuṣṭhī śatasya, pāparogī rogarājopahataḥ sahasrasyetyandhādisannidhinirāsārthaṃ vacanam| gurulaghusaṃkhyābhidhānaṃ ceha saṃkhyopacaye doṣagauravaṃ tatra ca prāyaścittagauravamiti, darśayitum |

5.178

śūdrasya yajñādāvṛtvigyāvatasaṃkhyān brāhmaṇānspṛśati "āsaneṣūpaklṛpteṣu" (a0 3 ślo0 208) ityāsanabhedasya vakṣyamāṇatvānmukhyasparśāsaṃbhave yāvatāṃ śrāddhabhojināṃ paṅktāvupaviśati tāvatāṃ saṃbandhi paurtikaṃ phalaṃ śrāddhīyaṃ dāturna bhavati | tāvatāṃ paurtikaṃ phalaṃ bahirvedidānācca yatphalaṃ tanna bhavati iti medhātithigovindarājau| atastayaiva nindayā niṣiddhagaṇāpaṭhitasyāpi śūdrayājakasya bhojananiṣedhaḥ kalpyate|
prasaṅgācca śūdrayājakapratigrahaṃ niṣedhayati, lāghavārthamanyatra niṣedhakaraṇe śūdrayājakaśabdoccāraṇaṃ kartavyaṃ syāt—

5.179

vedajño'pi brāhmaṇaḥ śūdrayājakasya lobhātpratigrahaṃ kṛtvā śīghraṃ śarīrādinā vināśaṃ gacchati| sutarāmavedavit| apakvamṛnmayaśarāvādikamivodake |

5.180

somavikrayiṇe yaddattaṃ taddātarbhojanārthaṃ viṣṭhā saṃpadyate| janmāntare viṣṭhābhojināṃ jātau jāyata ityarthaḥ| evaṃ pūyaśoṇite'pi vyākhyeyam| naṣṭaṃ nāśabhāgitayā niṣphalaṃ vivakṣitam| apratiṣṭhamanāśrayatayā niṣphalameva |

5.181

vāṇijakāya yaddattaṃ śrāddhe tannehānuṣaṅgikakīrtyādiphalāya, nāpi pāralaukikaphalāya bhavati| punarbhūputrāya yaddattaṃ tadbhasmahutahaviḥsamam| niṣphalamityarthaḥ|

5.182

itarebhyo viśeṣeṇānuktaphalebhyaḥ paṅktibhojanānarhebhyaḥ stenādibhyo yathākīrtitebhyo yaddattamannaṃ taddāturbhājanārthaṃ medorudhiramāṃsamajjāsthi bhavatīti paṇḍitā vadanti| atrāpi janmāntare medaḥśoṇitādibhujāṃ jātiṣu jāyanta ityarthaḥ|

5.183

ekapaṅktyupaviṣṭastenādidūṣitā paṃktiryairbrāhmaṇaiḥ pavitrīkriyate tānpavitrīkārakānbrāhmaṇānaśeṣeṇa śṛṇuta| niṣedhādekapaṅktibhojanāsaṃbhave'pi stenādīnāṃ rahasyakṛtājñātadoṣaviṣayatvena sādhakatāsya vacanasya|

5.184

sarveṣu vedeṣu caturṣvapyagryāḥ śreṣṭhāḥ samyaggṛhītavedā brāhmaṇāḥ paṅktipāvanāḥ| ataeva yamaḥ paṅktipāvanagaṇanāyāṃ “caturvedavide caiva” iti paṭhitavān| tathā prakarṣeṇaivocyate vedārtha ebhiriti pravacanānyaṅgāni teṣvapyagryāḥ ṣaḍaṅgavidaste ca caturvedino'pi paṅktipāvanāḥ| nyāyavicca ṣaḍaṅgaviditi paṅktipāvanamadhye yamena pṛthakpaṭhitatvāt| tathā chandasāṃ śuddhadaśapuruṣa ityuśanovacanāddaśapuruṣaparyantamavicchinnavedasaṃ pradāyavaṃśājāḥ paṅktipāvanāḥ|

5.185

triṇāciketo'dhvaryuvedabhāgastadvrataṃ ca, tadyogātpuruṣo'pi triṇāciketaḥ| pañcāgniragnihotrī| tathāca hārītaḥ-“pavanaḥ pāvanaścaitā yasya pañcāgnayo gṛhe| sāyaṃ prātaḥ pradīpyante sa vipraḥ paṅktipāvanaḥ||” pavana āvasathyāgniḥ, pāvanaḥ sabhyo'gniḥ śītāpanodārthaṃ bahuṣu deśeṣvapi vidhīyate| trisuparṇo bahvacāṃ vedabhāgastadvrataṃ ca, tadyogātpuruṣo'pi trisuparṇaḥ| ṣaḍaṅgāni śikṣādīni yo vyācaṣṭe sa ṣaḍaṅgavit sarvapravacanena ṣaḍaṅgādhyetoktaḥ| brahmadeyā brāhmavivāhoḍhā tasyā ātmasaṃtānaḥ putraḥ| jyeṣṭhasāmānyāraṇyake gīyante teṣāṃ gātā| ete ṣaṭ vijñeyāḥ paṅktipāvanā ityuttaraślokena saṃbandhaḥ|

5.186

anadhītyāpi vedāṅgāni gurūpadeśādhigatavedārthaḥ, pravaktā vedārthasyaiva, brahmacārī prathamāśramī, sahasrada iti deyaviśeṣānupādāne'pi “gāvo vai yajñasya mātaraḥ” ityādiviśeṣapravṛttaśrutidarśanādgosahasradātā bahuprado vā| śatāyuḥ śatavarṣavayāḥ| śrotriyāyaiva deyānīti niyamātsati śrotriyatve uktaguṇayogātpaṅktipāvanatvam|

5.187

śrāddhakarmaṇi prāpte śrāddhāhātpūrvadine tadasaṃbhave śrāddhadina evoktalakṣaṇānbrāhmaṇānsampagatisatkṛtya nimantrayet | trayo'varā nyūnā yeṣāṃ te tryavarāḥ na tu tāvata eva | ekaikamapītyukteḥ |

5.188

śrāddhe nimantrito brāhmaṇo nimantraṇādārabhya śrāddhāhorātraṃ yāvanmaithunanivṛttisaṃyamaniyamavānsyāt| āvaśyakakartavyajapādivarjaṃ vedādhyayanaṃ ca na kuryāt| śrāddhakartāpi tathaiva syāt |

5.189

pūrvaniyamavidherayamanuvādaḥ| yasmāttānbrāhmaṇānnimantritāndṛśyarūpeṇa pitaro'dhitiṣṭhanti, prāṇavāyuvadgacchato'nugacchanti, tathopaviṣṭeṣu teṣu samīpa upaviśanti, tasmānniyatā bhaveyuḥ|

5.190

havyakavye yathāśāstraṃ nimantrito brāhmaṇaḥ svīkṛtya kenāpi prakāreṇa bhojanamakurvāṇastena pāpena janmāntare sūkaro bhavati |
‘‘niyatātmā bhavetsadā’’ (a0 3 ślo0 188) ityanena maithunaniṣedhe kṛtepi vṛṣalīgamanasyādhikadoṣajñāpanāyāha-

5.191

vṛṣalī śūdrā tatra mūḍhatvācchāddhe nimantritaḥ san yo vṛṣalyā sārdhaṃ strīpuṃsadharmeṇa suratādinā ramate sa dāturyatpāpaṃ tatprāpnoti| pāpotpattimātraṃ vivikṣitam| anyathā dāta ryapāpe pāpaṃ na jāyate| na cedaṃ dhātuḥ prāyaścittatayā vihitaṃ yenāsau pāpānmucyate| medhātithigovindarājau tu sāmānyena brahmacaryasya vidhānāddṛṣasyantī calapayati bhartāramiti yogāśrayeṇa śrāddhabhokturūḍhā brāhmaṇyapi vṛṣalyabhimatātretyāhatuḥ|

5.192

krodharahitāḥ, bahiḥśaucaṃ mṛdvāribhyāmantaḥśaucaṃ rāgadveṣādityāgastadyuktāḥ, sarvadā strīsaṃyogādiśūnyāḥ, tyaktayuddhāḥ, dayādyaṣṭaguṇayogo mahābhāgatā tadvantaḥ, anādidevatārūpāḥ pitarastasmātkrodhādirahitena bhoktrā kartrā ca bhavitavyam|

5.193

eṣāṃ sarveṣāṃ pitṝṇāṃ yasmādutpattiye ca pitaro yairbrāhmaṇādibhiryairniyamaiḥ śāstroktakarmabhirupacaraṇīyā bhaveyustānsākalyena śṛṇuta|

5.194

hiraṇyagarbhāpatyasya manorye marīcyādayaḥ putrāḥ pūrvamuktāḥ “marīciratryaṅgirasau” (a0 1 ślo0 35) ityādinā teṣāmṛṣīṇāṃ sarveṣāṃ somapādayaḥ pitṛgaṇāḥ putrā manvādibhiḥ smṛtāḥ |

5.195

virāṭsutāḥ somasado nāma sādhyānāṃ pitaraḥ| agniṣvāttā marīceḥ putrā lokavikhyātā devānāṃ pitaraḥ |

5.196

daityādināṃ prathamādhyāyodita bhedānāmatriputrā barhiṣado nāma pitaraḥ smṛtāḥ |

5.197

brāhmaṇaprabhṛtīnāṃ caturṇāṃ varṇānāṃ somapāprabhṛtayaścatvāraḥ pitaraḥ smṛtāḥ |

5.198

kaverbhṛgoḥ somapāḥ putrāḥ| havirbhuja eva haviṣmanto'ṅgirasaḥ putrāḥ | ājyapāḥ pulastyasutāḥ| sukālino vasiṣṭhasutāḥ |

5.199

agnidagdhānagnidagdhakāvyabarhiṣadagniṣvāttasaumyākhyānparānvitṝnviprāṇāmeva jānīyāt|

5.200

ya ete pradhānabhūtāḥ pitṛgaṇā uktāsteṣāmapīha jagati pitara eva putrapautrā anantā vijñeyāḥ| putrapautramiti “gavāśvaprabhṛtīni ca" (pā0 sū0 2|

5.201

ṛṣibhyo marīcyādibhya uktakrameṇa pitaro jātāḥ| pitṛbhyo devamānavā jātādevebhyaśca jaṅgamasthāvaraṃ jagatkrameṇa jātam| tasmātsomapādiprabhāvatvātsvapitṛpitāmahaprapitāmahānāmeṣāṃ śrāddhe pūjanīyāḥ somapādayo'pi pūjitāḥ santaḥ śrāddhaphaladānāya kalpanta iti| prakṛtaśca pitrādiśrāddhastutyartho'yaṃ somapādipitṛgaṇopanyāsaḥ| athavā āvāhanakāle nijapitrādayo brāhmaṇādibhiḥ somapādirūpeṇa dhyeyāḥ| evaṃ vyavasthājñānamanuṣṭhānaparatā ca syāt|

5.202

eṣāṃ pitṝṇāṃ rūpyamayapātraiḥ rūpyayuktairvā tāmrādipātrairjalamapi śraddhayā dattamakṣayasukhahetuḥ saṃpadyate kiṃ punaḥ praśastapāyasādīti |

5.203

devānuddiśya yatkriyate taddevakāryam | tataḥ pitṛkāryaṃ dvijātīnāṃ viśeṣeṇa kartavyamupadiśyate| anena pitṛśrāddhasya prādhānyaṃ daivaṃ tatrāṅgamityāha| etadeva spaṣṭayati| yato daivaṃ karma pitṛkṛtyasya pūrvaṃ sadāpyāyanaṃ paripūrakaṃ smṛtam |

5.204

ārakṣo rakṣā teṣāṃ pitṝṇāṃ rakṣābhūtaṃ daivaṃ viśvedevabrāhmaṇaṃ pūrvaṃ nimantrayet| yasmādrakṣāvarjitaṃ śrāddhaṃ rākṣasā ācchindanti |

5.205

yata evamataḥ tacchrāddhaṃ daivādyantaṃ daive karmaṇi ādyantāvārambhāvasāne yasya tattathā| etenedamuktaṃ nimantraṇādi sarvaṃ daivapūrvaṃ, visarjanaṃ tu devānāṃ śeṣe| ataeva devalaḥ-"yattatra kriyate karma paitṛke brāhmaṇāṃnprati | tatsarvaṃ tatra kartavyaṃ vaiśvadevikapūrvakam ||' natu tacchrāddhaṃ pitṛprakramāvasānaṃ pitrādyantaṃ tadanutiṣṭhansasaṃtānaḥ śīghraṃ vinaśyati |

5.206

asthyaṅgārādyanupahataṃ deśaṃ nirjanaṃ ca gomayenopalepayet| dakṣiṇādigavanataṃ ca prayatnataḥ saṃpādayet|

5.207

cokṣāḥ svabhāvaśucayo'raṇyādipradeśāsteṣu nadyāditīreṣu tathā nirjanapradeśeṣu dattena śrāddhādinā sarvadā pitarastuṣyanti|

5.208

tatra ca deśe āsaneṣu pṛthakpṛthagvinyasteṣu sakuśeṣu prāgāmantritabrāhmaṇānsamyakkṛtasnānācamanānuraveśayet| atra devabrāhmaṇāsane kuśadvayam, pitrāsaneṣu ca pratyekaṃ dakṣiṇāgra ekaḥ kuśo deyaḥ| tadāha devalaḥ-"ye cātra viśvedevānāṃ viprāḥ pūrvanimantritāḥ| prāṅmukhānyāsanānyeṣāṃ dvidabhapahitāni ca|| dakṣiṇāmukhayuktāni pitṛṇāmāsanāni ca| dakṣiṇāgraikadarbhāni prokṣitāni tilodakaiḥ||" dakṣiṇāmukhayuktāni dakṣiṇāgrāṇi| agraṃ kāṇḍamūlāpekṣayā|

5.209

tānviprānāmantritānāsaneṣūpaveśya kuṅkumādigandhamālyadhūpādibhiḥ spṛhaṇīyagandhairdevapūrvakamarcayet|

5.210

teṣāṃ brāhmaṇānāmarthodakapavitratilānsaṃmiśrānkṛtvā tairbrāhmaṇaiḥ sahānujñāto'gnau vakṣyamāṇaṃ homaṃ kuryāt| anujñāsāmarthyācca prārthanāpi pūrvaṃ kartavyā| sā ca svagṛhyānusāreṇa karavāṇi kariṣya ityādikā| anujñāpi omityevaṃrūpā kuruṣveti vā |

5.211

agneḥ somayamayośca vidhivatparyukṣaṇādipūrvaṃ havirdānena prīṇanamādau kṛtvā paścādannādinā pitṝṃstarpayet| somayamayordvandvanirdeśe'pi pṛthageva devatātvam| sahādiśabdaprayogābhāvāt| yatra sāhityaṃ vivakṣitaṃ tatra sahādiśabdaṃ karotītyuktaṃ prāk |

5.212

agnyabhāve punarbrāhmaṇahasta evoktāhutitrayaṃ dadyāt| yasmādya evāgniḥ sa eva brāhmaṇa iti vedavidbhirbrāhmaṇairuktaḥ| agnyabhāvaścānupanītasya saṃbhavati| upanītasya samāvṛttasya ca pāṇigrahaṇātpūrvaṃ, mṛtabhāryasya vā |

5.213

krodhaśūnyānsuprasādānprasannamukhānapravāhānāditayā purātanān "agnau prāstāhutiḥ (a0 3 ślo0 76) iti nyāyena lokavṛddhaya udyuktānśrāddhapātrabhūtānmanvādayo vadanti| tasmāddeva Oceantulyatvācchrāddhaṃ brāhmaṇasya haste dātavyamiti pūrvavidhyanuvādaḥ |

5.214

agnau paryukṣaṇādyaṅgamuktaṃ agnaukaraṇahomānuṣṭhānakramamapasavyaṃ dakṣiṇasaṃsthaṃ kṛtvā tato'pasavyena dakṣiṇahastena piṇḍādhārabhūtāyāṃ bhuvyudakaṃ kṣipet |

5.215

tasmādagryādihomāduddhṛtādannāduddhṛtāvaśiṣṭāstrīnpiṇḍānkṛtvā audakenaiva vidhinā dakṣiṇahastena samāhito'nanyamanā dakṣiṇamukhasteṣu darbheṣviti vakṣyamāṇatvādvardheṣu dadyāt |

5.216

vidhipūrvakaṃ svagṛhyovidhinā darbheṣu tānpiṇḍāndatvā "darbhamūleṣu karāvagharṣaṇam" iti viṣṇuvacanācca teṣu darbheṣu mūladeśe hastaṃ nirlepaṃ kuryātprapitāmahapitrādīnāṃ trayāṇāṃ lepabhujāṃ tṛptaye |

5.217

anantaramupaspṛśyodaṅmukho bhūtvā yathāśakti prāṇāyāmatrayaṃ kṛtvā "vasantāya namastubhyam" ityādinā ṣaḍṛtūnnamaskuryāt| pitṝṃśca "namo vaḥ pitara" ityādimantrayuktam "abhīparyāvṛttya" (a04 khaṃ 8) iti gṛhyadarśanāddakṣiṇāmukho namaskuryāt|

5.218

piṇḍadānātpūrvaṃ piṇḍādhāradeśadattodakaśeṣamudakapātrasthaṃ pratipiṇḍasamīpadeśe krameṇa punarutsṛjet| tāṃśca piṇḍānyathānyuptānyenaiva krameṇa dattāṃstenaiva krameṇāvajighret| samāhito'nanyamanāḥ|

5.219

alpiketyatralpamātra avayavabhāgāḥ piṇḍeṣūtpannānalpabhāgānpiṇḍakrameṇaiva gṛhītvā tenaiva pitrādibrāhmaṇānbhojanakāle bhojanātpūrvaṃ bhojayet| vidhivatpiṇḍānuṣṭhānavatpitaramuddiśya yaḥ piṇḍo dattastadavayavaṃ pitṛbrāhmaṇaṃ bhojayet| evaṃ pitāmahaprapitāmahapiṇḍayorapi|

5.220

dhriyamāṇe jīvati pitari mṛtānāṃ pitāmahāditrayāṇāṃ śrāddhaṃ kartavyam| athavā pitṛviprasthāne tameva svapitaraṃ bhojayet| pitāmahaprapitāmahayośca brāhmaṇau bhojayetpiṇḍadvayaṃ ca dadyāt|

5.221

nāmakīrtanamatra śrāddhopalakṣaṇārtham| pitṛjīvanāpekṣo'yaṃ vāśabdaḥ| yasya punaḥ pitā mṛtaḥ syātpitāmahe jīvati sa pitṛprapitāmahayoḥ śrāddhaṃ kuryāt| govindarājastu "yasya pitṛprapitāmahau pretau syātāṃ sa pitre piṇḍaṃ nidhāya pitāmahātparaṃ dvābhyāṃ dadyāditi viṣṇuvacanātprapitāmahatatpitṛbhyāṃ dadyāt" iti vyākhyātavān|

5.222

yathā jīvatpitā bhojyastathā pitāmaho'pi pitāmahabrāhmaṇasthāne bhojyaḥ| pitṛprapitāmahayośca brāhmaṇabhojanaṃ piṇḍadānaṃ ca kuryāt| yathā vā jīvatā pitāmahena tvameva yathāruci kurviti dattānujñaḥ svarucyā pitāmahaṃ vā bhojayet| pitṛprapitāmahayorvā śrāddhadvayaṃ kuryāditi viṣṇuvacanātpitṛprapitāmahavṛddhaprapitāmahānāṃ śrāddhatrayaṃ kuryāt|

5.223

"piṇḍebhyastvalpikāṃ mātrām" (a0 3 ślo0 219) iti yaduktaṃ tasyāyaṃ kālavidhiḥ pradeyavidhiśca teṣāṃ brāhmaṇānāṃ hasteṣu sadarbhatilodakaṃ dattvā taditi pūrvanirdiṣṭaṃ piṇḍāgraṃ pitre svadhāstvityevamādi bruvanpitrādibrāhmaṇebhyastribhyaḥ krameṇa dadyāt|

5.224

annasyeti tṛtīyārthe ṣaṣṭhī| vardhitaṃ pūrṇaṃ piṭharādipātraṃ svayaṃ pāṇibhyāṃ gṛhītvā

5.225

adhikaraṇasaptamīyam | ubhayoḥ karayormuktamasthitaṃ yadannaṃ brāhmaṇāntikamānīyate tadasurā duṣṭabuddhaya ācchindanti tasmānnekahastenānīya pariveṣṭavyam |

5.226

guṇānvyañjanāni, annāpekṣayā'prādhānyādguṇayuktānvā sūpaśākādyānprayataḥ śuciḥ samāhitaḥ ananyamanāḥ samyak yathā na viśīryanti tathā bhūmāveva svapātrasthāne sthāpayenna dāruphalakādau |

5.227

bhakṣyaṃ kharaviśadamabhyavaharaṇīyaṃ modakādi, bhojyaṃ pāyasādi, nānāprakāraphalamūlāni, hṛdayasya priyāṇi māṃsāni, pānāni sugandhīni bhūmāveva vinyaśediti pūrveṇa saṃbandhaḥ |

5.228

etatsarvamannādikaṃ brāhmaṇasamīpamānīya prayataḥ śucirananyamanāḥ krameṇa pariveṣayet | idaṃ madhuramidamamlamityevaṃ mādhuryādiguṇānkathayan |

5.229

rodanakrodhamṛṣābhāṣaṇāni na kuryāt | pādena cānnaṃ na spṛśet | na cotkṣipyotkṣipyānnaṃ pātre kṣipet | puruṣārthatayā pratiṣiddhayorapi krodhānṛtayoḥ śrāddhāṅgatvajñāpanārtho'yaṃ niṣedhaḥ |

5.230

aśru kriyamāṇaṃ pretānbhūtaveṣānśrāddhānnāni prāpayati na pitṛṇāmupakārakaṃ bhavati, krodhaḥ śatrūn, mṛṣāvādaḥ kukkurān, pādasparśo'nnasya rākṣasān, avadhūnanaṃ pāpakāriṇaḥ| tasmānna rodanādi kuryāt |

5.231

yadyadviprāṇāmīpsitamannavyañjanādi tattadamatsaro dadyāt| paramātmanirūpaṇaparāḥ kathāśca kuryāt| yataḥ pitṝṇāmetadapekṣitam |

5.233

svayaṃ hṛṣṭo bhūtvā priyavacanādibhirbrāhmaṇānparitoṣayet | annaṃ cātvarayā bhojayet | miṣṭānnena pāyasādibhiḥ “pāyasamidaṃ svādu, modako'yaṃ hṛdyo gṛhyatām” ityādi guṇābhidhānaiḥ punarbrāhmaṇānprerayet |

5.234

brahmacāriṇamapi dauhitraṃ śrāddhe prayatnato bhojayet | apiśabdādabrahmacāriṇamapi | ānukalpikamadhyapaṭhitasyāpi brahmacāriṇo yatnavacanācchreṣṭhatvaṃ kathayati | nepālakambalaṃ cāsane dadyāt | dauhitramantareṇāpi tilāṃśca śrāddhabhūmau vikiret |

5.235

pūrvoktānyeva trīṇi dauhitrādīni śrāddhe pavitrāṇīti jñāpyante | trīṇi ca śaucādīni praśaṃsanti |

5.236

uṣṇamevātyuṣṇaṃ yasyoṣṇasyānnāderbhojanamucitaṃ taduṣṇaṃ dadyānna tu phalādyapi| ataeva śaṅkhaḥ-‘“uṣṇamannaṃ dvijātibhyaḥ śraddhayā vinivedayet| anya phalamūlebhyaḥ pānakebhyaśca paṇḍitaḥ||” saṃyatavācaśca brāhmaṇā aśnīyuḥ| kimidaṃ svādvasvādu veti dātrānnādiguṇān pṛṣṭā vakrādyabhinayenāpi na brūyuḥ| vāgyatasyātraiva vidhānāt|

5.237

yāvadanne uṣṇatā bhavati, yāvacca maunino bhuñjate, yāvacca havirguṇā nocyante tāvatpitaro'śnantīti pūrvoktasyaivārthasya praśaṃsā|

5.238

vastrādiveṣṭitaśirā yadannaṃ bhuṅkte, tathā dakṣiṇāmukhaḥ, sapādukaśca tadrākṣasā bhuñjate na pitaraḥ| tasmādevaṃ rūpaṃ na kartavyam|

5.239

cāṇḍālagrāmyasūkarakukkuṭakukkurodakyānapuṃsakā yathā brāhmaṇānbhojanakāle na paśyeyustathā kāryam|

5.240

yasmāddhome'gnihotrādau, pradāne gohiraṇyādau, bhojye svābhyudayārthaṃ brāhmaṇabhojane, daive haviṣi darśapūrṇamāsādau, pitrye śrāddhādau, yadebhirvīkṣyate kriyamāṇaṃ karma tadyadarthaṃ kriyate tanna sādhayati |

5.241

sūkarastadannādergandhaṃ ghrātvā karma niṣphalaṃ karoti tasmādannaghrāṇayogyadeśānnirasanīyaḥ | kukkuṭaḥ pakṣavātena so'pi pakṣapavanayogyadeśādapagamanīyaḥ | śvā darśanena śuno'nnādidarśanaṃ niṣiddhamapi doṣabhūyastvajñāpanāthaṃ punarabhihitam | athavā dṛṣṭinipāteneti śrāddhakartṛbhoktṝṇāṃ dṛṣṭinipātaviṣayatvena| avarṇaḥ śūdrastasmājjāto'varavarṇajaḥ śūdra eva | asāvannādisparśena dvijātiśrāddhaṃ niṣphalayati |

5.242

yadi gativikalaḥ kāṇo vā dāturdāsaḥ śūdrastasyaiva preṣyatvavidhānāt| apiśabdādanyo'pi śūdro nyūnādhikāṅgulyādirvā syāttadā tamapi tataḥ śrāddhadeśādapasārayet |

5.243

brāhmaṇamatithīrūpaṃ anyāṃ vā bhakṣaṇaśīlaṃ bhojanārthaṃ tatkālopasthitaṃ śrāddhapātrabrāhmaṇairanujñāto yathāśaktyannabhojanena bhikṣādānena cārcayet |

5.244

varṇaśabdaḥ prakāravācī| sarvaprakāramannādikaṃ vyañjanādibhirekīkṛtyodakenāplāvayitvā kṛtabhojanānāṃ brāhmaṇānāṃ purato bhūmau ‘‘darbheṣu vikiraśca yaḥ’’ (a0 3 ślo0 245) iti vakṣyamāṇatvādūrbhopari nikṣipettyajet|

5.245

‘‘nāsya kāryo'gnisaṃskāraḥ’’ (a0 5 ślo0 69) iti niṣedhātsaṃskārānarhabālānāṃ tathā kulastrīṇāmadṛṣṭadoṣāṇāṃ ye tyaktārasteṣāṃ pātrasthamucchiṣṭaṃ darbheṣu ca yo vikiraḥ sa bhāgaḥ syāt| anye tu tyāgināmiti gurvādityāgināṃ, kulayoṣitāmiti svātantryeṇa tu kulayoṣitāmanūr̤hakanyānāmiti vyācakṣate| govindarājastu tyāgināṃ kulayoṣitāmiti sāmānyopakramādidaṃ viśeṣābhidhānaṃ ‘‘saṃskṛtaṃ bhakṣāḥ’’ (pā0sū0 4|

5.246

ucchiṣṭaṃ yadbhūmigataṃ taddāsasamūhasyāvakrāsyānalasasyākuṭilasya ca pitrye śrāddhakarmaṇi bhāgadheyaṃ manvādayo vadanti|

5.247

māryā dāyāmāṅ nābhividhau| sapiṇḍīkaraṇaśrāddhaparyantamaciramṛtasya dvijāteśca vaiśvadevabrāhmaṇabhojanarahitaṃ śrāddhārthamantraṃ brāhmaṇaṃ bhojayet, ekaṃ ca piṇḍaṃ dadyāt| asya ca śrāddhānuṣṭhānam ‘‘ekoddiṣṭaṃ daivahīnekārghaikapavitrakam| āvāhanāgnaukaraṇarahitaṃ hyapasavyavat’’ (a0 1 ślo0 251) iti yājñavalkyādismṛtiṣvavagantavyam|

5.248

asyeti yasyedamekoddiṣṭaṃ vihitaṃ tasya dharmataḥ svagṛhyādividhinā sapiṇḍīkaraṇaśrāddhe kṛte anayaivāvṛtā uktāmāvāsyāśrāddhetikartavyatayā piṇḍanirvapaṇaṃ pārvaṇavidhinā śrāddhaṃ putraiḥ sarvatra mṛtāhādau kartavyam| nanvanayaivāvṛtetyanena prakṛtamekoddiṣṭameva hi kimiti na parāmṛśyate| ucyate-tarhi sapiṇḍīkaraṇātpūrvamekoddiṣṭaṃ sapiṇḍīkaraṇe kṛte punaranayaivāvṛteti bhedanirdeśo na syāt| tato'māvāsyetikartavyataiva pratīyate|

First 190 of 226 passages. Read on

Linked texts (1)