Smrititattva 1.p2
Smṛtitattva 1.p2
- Language
- Sanskrit
1.p2.1
bhūmiṃ kārayedyatnato naraḥ” | prāgudakplavanāṃ pūrvanaucāṃ uttaranaucāṃ vā| tatra vaśiṣṭhapañcarātre vijñānalalitāyāñca
“sarvādhikārikāṃ kuṇḍaṃ caturasrantu sarvadam” | caturasraṃ catuṣkoṇam | bhaviṣyottare | sahastretvatha hotavye kuryāt kuṇḍaṃ
karātmakam | dvihastamayute tacca lakṣahome catuṣkaram” || dvihastādike mānamāha jāmale| “pūrvvaṃ pūrvvasya kuṇḍasya koṇasūtreṇa nirmitam| uttarottarakuṇḍānāṃ mānantatparikīrttitam”|| pūrvaṃ pūrvvasya hasta dvayahastādimitasya koṇasūtreṇa
īśāna koṇānnitraṃ ti koṇadatta sūtreṇa nirmitaṃ parimitaṃ
yanmānam uttarottara kuṇḍānāṃ tadeva pāribhāṣikaṃ dvayahastādi
mānaṃ na tu prakṛta hastadvaiguṇyādimitam| tathātve dvayahastādi
mitasya caturhastādi parimāṇāpatteḥ| kṛṣakaparimāṇavat
vaśiṣṭhapañcarātre| “yāvān kuṇḍasya vistāraḥ khananantāvadiṣyate| hastaike mekhalāstisro vedāgni nayanāṅganāḥ || kuṇḍe
dvihaste tā jñeyā rasaveda guṇāṅgulāḥ| caturhaste tu kuṇḍe tā
vasutarkayugāṅgulāḥ”| mekhalā brahmacārimekhalāvat| kuṇḍaveṣṭitā mṛdghaṭitā stāśca khātadeśādvāhye | ekāṅgularūpaṃ
kaṇṭhaṃ parityajya ucchrāyeṇa vistāreṇa ityādi krameṇa vedādyaṅgulāḥ etadviparītāstantrāntaroktā vyavahāraviruddhāḥ| vedāścatvāraḥ agnayastrayaḥ| nayane dve| rasāḥ ṣaḍguṇāstrayaḥ
vasutarka yugāni aṣṭaṣaṭ catvāri| kālottare| “khyātādvāhye'ṅgulaḥ kaṇṭhaḥ sarvvakuṇḍeṣvayaṃ vidhiḥ”| piṅgalāmate tu
“khātādekāṅgulaṃ tyaktā mekhalānāṃ vidhirbhavet”| ekakuṇḍasya
paścima dikkarttavyatāmāha mahādānanirṇaye| “bhuktau muktau
1.p2.2
tathā puṣṭau jīrṇoddhāre tathaiva ca| sadā home tathā śāntāvekaṃ vāruṇadiggatam”| śāradātilake “hoturagre yonirāryāmuparyyaśvatthapatravat| muṣṭyaratnekahastānāṃ kuṇḍānāṃ yonirīritā| ṣaṭcaturdvyaṅgulāyāma vistāronnatiśālinī
ekāṅgulantu yonyagraṃ kuryyādoṣadhomukham| ekaikāṅgulitoyoniṃ kuṇḍeṣvanyeṣu varddhayet| yavadvayakrameṇaiva yonyagramapi
varddhayet| sthalādārabhya nālaṃ syāt yonyāmadhye sarandhrakam”
āsāṃ mekhalānām| aśvatthapatravadityanena caturaṅgula vistṛtamūlādyathokta krameṇaivāṅgulyantaḥ saṃkucita vistārā| jāmale
“nālamekhalayormmadhye paridheḥ sthāpanāya ca| randhraṃ kuryyāt
tathā vidvān dvitīyamekhalā pari”|| puraścaraṇacandrikāyāntu
etadvacanāt pūrvaṃ “sthalādārabhya nālaṃ syādyonimūnasya
dhāraṇe” || ityarddhaṃ likhitaṃ paridhīṃstadvinyāsāṃścāha chandogapariśiṣṭam | “bāhumātrāḥ paridhayaḥ ṛjavaḥ satvaco'vraṇāḥ
trayobhavantyaśaurṇāgrā eteṣāntu caturdiśam| prāgagrāvabhitaḥ
paścādudagagramathāparam| nyaset paridhimanyañcedūdagagraḥ sapūrvataḥ”|| avraṇāśchidrarahitāḥ abhitaḥ agneḥ pārśvadvaye dattiṇataḥ uttarataśca paścāt paścime udagagramuttarāgraṃ trailokyasāre
“kumbhadvayasamāyuktā aśvatthadalavannatā| aṅguṣṭhamekhalāyuktā
madhye tvājyasthitiryathā” || kumbhadvayasamāyuktā gajakumbhākāramūladeśayuktā| natā namrā| aṅguṣṭhamekhalāyuktā aṅguṣṭhamitasaṅghaṭitamekhalāveṣṭanayuktā| tathātve hastagalitājyasthityā
kuṇḍe tatpāto bhavatītyarthaḥ| ataeva svāyambhuve| “aṅguṣṭhamānauṣṭhakaṇṭhā kāryyāśvatthadalākṛtiḥ”| aṅguṣṭhamānauṣṭha' kaṇṭhe
1.p2.3
yasyā yoneḥ sā tathā oṣṭho'trāgraṃ hayaśaurṣapañcarātre “kalpayedantare nābhiṃ kuṇḍasyāmbujasannibham| mukhyaratnekahastānāṃ
nābhirutsedhavistṛtā|| netravedāṅgulopetā kuṇḍeṣvanyeṣu varddhayet| yavadvayakrameṇaiva nābhiṃ pṛthagudāradhīḥ|| nābhikṣetraṃ
tridhā bhittvā madhye kurvīta karṇikām | bahiraṃśadvayenāṣṭau
patrāṇi parikalpayet”|| khādirādi sruvābhāve tu rāghavabhaṭṭadhṛtasaṃhitāyām| “palāśapatre niśchindre rucire sruk sruvau smṛtau
vidadhyādāśvatthapatre saṃkṣitte homakarmaṇi”|| tatra kuṇḍadoṣānāha
viśvakarmmā | “khātādhike bhavedrogī khātahīne dhanakṣayaḥ
vakrakuṇḍe tu santāpo maraṇaṃ chinnamekhale | mekhalārahite śoko
hyadhike vittasaṃcayaḥ| bhāryyāvināśakaṃ kuṇḍaṃ proktaṃ yonyā
vinā kṛtam | apatyadhvaṃsanaṃ proktaṃ kuṇḍaṃ yat kaṇṭhavarjitam”
ataeva vaśiṣṭhasaṃhitāyāṃ “tasmāt samyak parīkṣyaivaṃ
karttavyaṃ śubhavedikam | hastamātraṃ sthaṇḍilaṃ vā saṃcitte homakarmaṇi”|| kriyāsāre'pi| “kuṇḍamevaṃvidhaṃ na syāt
sthaṇḍilaṃ vā samāśrayet” || śāradātilake'pi “nityanaimittikaṃ kāmyaṃ sthaṇḍile vā samācaret | hastamātrantu tatkuryyāt
caturasraṃ samantataḥ” || mahākapila pañcarātre | “saṃkhyānuktau
śataṃ sāṣṭaṃ sahasraṃ vā japādiṣu”
home svāhāntatāmāha yajñapārśvaḥ | “ādāya dakṣiṇe
pāṇau sravantimadhuraṃ haviḥ | prāṅmukho vahnijāyānte juhuyānnyañcapāṇinā” || trimadhuraṃ ghṛtamadhuśarkarātmakam | viṣṇudharmottare | “dūrvāhomaḥ paraḥ proktastena svarge mahīyate
syāddaśaguṇaṃ puṇyam icchubhiḥ prāpyate kṣate | tasmāddaśaguṇaṃ
1.p2.4
śasyairvrīhibhirdviguṇaṃ bhavet || yavaiścaturguṇaṃ proktaṃ tilairdaśaguṇaṃ
smṛtam | vilvairdaśaguṇaṃ proktaṃ ghṛtenāṣṭaguṇaṃ tataḥ” || ityanena
ghṛtasya sarvotkṛṣṭatvaṃ darśitam | vahnijāyā svāhā | “mantreṇoddhārapūtena svāhāntena vicakṣaṇaḥ | svāhāvasāne juhuyāt
dhyāyan vai mantradevatām” || iti smṛteḥ | svāhāntamantre svāhāntaraṃ niṣedhayati mantratantraprakāśaḥ | “namo'ntena namo dadyāt
svāhānte dvitvameva ca | pūjāyāmāhutau cāpi sarvatrāyaṃ vidhiḥ
śive” ! || antaśabdo'trāvasānārthaḥ dvitvaḥ svāhā ṭhakāreṇa
lipisāmyādvindurucyate tasya dvitvaṃ tena visargaḥ sa ca śaktirūpaḥ tena dvitva śabdenāgniśaktiḥ svāhokteti rāghavabhaṭṭaḥ tathā
ca dvitvaḥ svāhānalapriyeti varṇābhidhānam | atra tu svāhāśabdaḥ svoyadravyatyāgārthakaḥ | yathā “upāriṣṭa homāḥ svāhākārapradānā juhotayaḥ” | iti hariśarmadhṛtaṃ svāhākāreṇa
svāheti padena pradānaṃ tyāgo yāsu tāstathā ataeva
svāhākārasya pradānārthakatvādvisvatyāgasyāhnāyaṃsiddhatvenaiva kṛtārthatvāt dvitīyāsyāṃ sānamanarthakaṃ syāt
iti bhaṭṭabhāṣyam | pradānārthakatvantu tatraiva yatra
mantrasthanāmni caturthyantatā ato jayantyādau namaḥ
svāhyoryathāyathaṃ punardeyetetinyubjapāṇineti śākhyantaroyam !
“uttānenaiva hastena aṅguṣṭhāgreṇa por̤itam | saṃhatāṅgulipāṇistu vāgyato juhuyāddhaviḥ ||” iti mahādānanirṇayadhṛtagobhilavacanāt etadvacanaṃ pariśiṣṭoyamiti mādhavācāryyaḥ
bhaviṣye'pi “āhutistu ghṛtādīnāṃ sraveṇādhomukhena tu
1.p2.5
kurvvantilājyāhutistu daivenottānapāṇinā” || sruvastupañcāṅgulāṃ tyaktvā śaṅkhamudrayā dhāryyaḥ | “pañcāṅgulān vahistyaktvā
dhārayet śaṅkhamudrayā”| iti vācaspatimiśrakkṛtamahādānanirṇayadhṛtavacanāt
agnernāmāni gobhilaputrakkṛtagṛhyasaṃgrahe| “laukike
pāvako hyagniḥ prathamaḥ parikalpitaḥ| agnistu mārutonāma
garbhādhāne vidhīyate|| puṃsavane candranāmā śuṅgākarmaṇi śobhanaḥ
sīmante maṅgalo nāma pragalbho jātakarmaṇi|| nānni syāt
pārthivo hyagniḥ prāśane ca śucistathā| satyanāmātha cūḍāyāṃ
vratādeśe samudbhavaḥ|| godāne sūryyanāmā ca keśānte hyagnirucyate| vaiśvānaro visarge tu vivāhe yojakastathā”|| godānaṃ
godānākhyasaṃskāre| “caturthyāntu śikhīnāma dhṛtiragnistathāparaṃ”| apare dhṛtihomādau | “prāyaścitte vidhuścaiva
pākayajñe tu sāhasaḥ”| prāyaścittātmaka mahāvyāhṛtihomādau
pākayajñe pākāṅgakavṛṣotsargagṛhapratiṣṭhā homādau| “lakṣahome ca vahniḥ syāt koṭihome hutāśanaḥ| pūrṇāhutyāṃ mṛḍonāma śāntike varadaḥ sadā| pauṣṭike baladaścaiva krodho'gniścābhicārake| koṣṭhe tu jaṭharo nāma kravyādomṛtabhakṣaṇe
“āhūya caiva hotavya yatra yo vihito'nalaḥ”
tathā “śubhaṃ pātrantu kāṃsyaṃ syāttenāgniṃ proṇayedbudhaḥ
tasyābhāve śarāvena navenābhimukhañca tat| viśeṣanāmājñāne
guṇaviṣṇuṣṭatā smṛtiḥ “sarvataḥ pāṇipādāntaḥ sarvato'kṣi śiromukhaḥ| viśvarūpo mahānagniḥ praṇītaḥ sarvakarmasu” agnipraṇayanānantaraṃ sarvata ityasya pāṭho yujyate praṇīta iti mantraliṅgāt | anyathā sthāpanānantarametadabhidhānaṃ vyarthaṃ syāt
1.p2.6
guṇaviṣṇunā śrutiriti kṛtvā sarvataḥ pāṇipādānta iti likhitam | evañca durgāpūjanasya pauṣṭikakarmatvāt | tadaṅgahome
baladanāmāgniriti
dhyānamādityapurāṇe | “piṅgabhruḥ śmaśrukeśākṣaḥ pītāṅgaṃ
jaṭharo'ruṇaḥ| chāgasthaḥ sākṣasūtno'gniḥ saptārcciḥ śaktidhā
rakaḥ”|| yattu prakṛtakarmavaiguṇyapraśamanāya śāvyāyana homabhidhānaṃ bhavadeva bhaṭṭasammataṃ tanna prāmāṇikaṃ tasmādapi mahat
prāmāṇikairbhaṭṭanārāyaṇacaraṇairgobhilabhāṣye tadapramāṇīkṛtatvāt | chandogapariśiṣṭe'pi prāyaścittārthaṃ prakāratrayamātramuktaṃ
yathā “yatra vyāhṛtibhirhomaḥ prāyaścittātmako bhavet | catasrastatra vijñeyā straupāṇigrahaṇe yathā | api vā jñātamityeṣā
prājāpatyāpi vā hutiḥ | hotavyā trivikalpo'yaṃ prāyaścittavidhiḥ smṛtaḥ” || trivikalpa ityanena kalpāntaraniṣedhānnobhilīyakarmaṇi śākhyāyanahomo na yuktaḥ | kintu vyastā mahāvyāhṛtibhiścatasṛbhiḥ prāyaścitta homo yuktaḥ | viśāradaprabhṛtayo'pyevam | śākhyāyana homasya samūlatve'pi śākhyantarīyalam
agneḥ śubhalakṣaṇamāha vāyupurāṇam | “arciṣmān piṅgataśikhaḥ sarpiḥ kāñcanasannibhaḥ | snigdhaḥ pradakṣiṇaścaiva vahniḥ
syāt kāryyasiddhaye” || brahmapurāṇe | “kṣuttṛṭkrodhatvarāyukto
haunamantraṃ juhoti yaḥ | aprasanne sadhūmevā so'ndhaḥ syādanyajanmani
alpe rukṣe sasphuliṅge vāmāvarttaṃ bhayānake | ārdrakāṣṭheśca sampanne
phutkāravati pāvake || kṛṣṇārttiṣi sudurgandhe tathā kṣiti
medinīm | āhutiṃ juhuyādyaśca tasya nāśo bhavet dhruvam
āpastambaḥ | “nāprokṣitamindhanamagnāvādadhyāt” iti
1.p2.7
pūjāmāha mārkaṇḍeyapurāṇam | “saṃpūjayettato vahniṃ dadyāccaivāhutiṃ kramāt | karkamatasaṃvādinau smṛtiḥ | “ādau tu
devatoddeśaṃ taittirīya kaṭhaśākhinoḥ | kāṇvamādhyandinānāñca
paścādullekhayet surān”|| anyeṣāṃ nāstyeva devatoddeśaḥ| smṛtyarthasāramadanapārijātayoḥ | “saṃnidhau yajamānaḥ syāduddeśatyāgakārakaḥ | asaṃnidhau tu patnī syāduddeśatyāgakārikā | asannidhau tu patnagrāḥ syādadhvaryyustadanujñayā | unmāde prasave cārtto
kurvītānujñayā vinā” | adhvaryyuryajurvedihomakarttā
pūrṇāhutistūtthāya sarvairdātavyā yathā agnipurāṇam
“mūrddhānandivamantreṇa saṃsraveṇa ca dhārayā | dadyādutthāya pūrṇāṃ
vai nopaviśya kadācana” || parārddhaṃ bhaviṣye'pi | mūrddhānandiveti yajurvedināṃ mantraḥ | sāmagānāntu pūrṇahomamityādi
śāntidīpikāyāṃ vaśiṣṭhaḥ | “dadyātyādyādikaṃ vaṅgerghṛtenāmbu,
vinā budhaḥ | payasā śītalīkuryyāt aiśānyāṃ bhasma cāharet || aiśānyāmāharedbhasma srucāvāya sruveṇa vā | vandanāṃ
kārayettena śiraḥ kaṇṭhāṃsakeṣu ca || kaśyapasyeti mantreṇa yathānukramayogataḥ| tataḥ śāntiṃ prakurvīta avadhāraṇavācanam
dakṣiṇā ca pradātavyā grahādīnāṃ visarjanam” || śāntirvāmadevyagānādiḥ| “paryukṣaṇañca sarvatra karttavyamaditenviti ante
ca vāmadevyasya gānamityathavā tridhā” iti chandogapariśiṣṭāt
gānaṃ kuryyāt ṛcastridheti vā pāṭhaḥ
avadhāraṇamacchidrāvadhāraṇaṃ dakṣiṇānantaraṃ karttavyaṃ na tu
pāṭhakramādaraḥ| “hṛthā vipravaco yastu gṛhṇāti manujaḥ śubhe !
adattvā dakṣiṇāṃ vāpi sa yāti narakaṃ dhruvam” iti nāradīyāt ataeva bhavadevabhaṭṭenāpi vāmadevyagānānantaraṃ dakṣiṇoktā
1.p2.8
tathā vaśiṣṭhena dakṣiṇānantaraṃ visarjaṃnābhidhānena śrāddhe'pi
tathādarśanena aniddiṣṭakālāṅgasya pradhānakālakarttavyatvena ca
śāradyāḥ pūjāyā navamyāmeva dakṣiṇā deyā| vyaktaṃ matsyasūkte
“navamyāṃ pūrvvavat pūjā karttavyā bhūtimicchatā| dakṣiṇāṃ vastrayugmañca ācāryāya nivedayet” || na tu devīvisarjanānantaraṃ
dakṣiṇeti durgābhaktitaraṅgiṇyuktaṃ yuktam| “uttareṇa navamyāntu
balibhiḥ pūjayet śivām| śravaṇena daśamyāntu praṇipatya visarjayet” ityanena “ārdrāyāṃ bodhayeddevīṃ mūlenaiva praveśayet
pūrvottarābhyāṃ saṃpūjya śravaṇena visarjayet” ityatra ktvā nirdeśena
ca navamyuttarāṣār̤hayoḥ pūjāntatā pratīteḥ| “āśvine māsi
śukle tu karttavyaṃ navarātrikam| pratipadātikrameṇaiva yāvacca
navamī bhavet| trirātraṃ vāpi karttavyaṃ saptamyādi yathākramam”
iti kṛtyakalpalatādhṛtabhaviṣyottaravacane pūjanasya navamyantatā
pratīteśca| karmānte chandogapariśiṣṭena dakṣiṇābhidhānācca
yathā “brāhmaṇe dakṣiṇā deyā yatra yā parikīrttitā| karmānte'nucyamānāyāṃ pūrṇapātrādikā bhavet” || brāhmaṇe iti karmakārayitṛpalakṣaṇam| atra navarātrikamityautsargikaṃ tithivṛddhihrāsābhyāmadhikanyūnatāsambhavāt ataeva pratipadādi
tattattithiṣu kalpamāha bhaviṣye “keśasaṃskāradravyāṇi pradadyāt
pratipaddine| paṭṭaḍoraṃ dvitīyāyāṃ keśasaṃyamahetave || darpaṇañca tṛtīyāyāṃ sindūramalaktakantathā| madhuparkañcaturthyāñca
tilakaṃ netramaṇḍanam || pañcamyāmaṅgarāgāṃśca śastyālaṅkaraṇāni
ca | ṣaṣṭhyāṃ vilvatarau bodhaṃ sāyaṃ sandhyāsu kārayet || saptamyāṃ
1.p2.9
prātarānīya gṛhamadhye prapūjayet | upoṣaṇamathāṣṭamyāmaṣṭaśakteḥ
prapūjanam || navamyāsrugracaṇḍāyāstadvaddevārcanaṃ divā | pūjā ca
balidānañca taddhanmātṛḥ prapūjayet || kumārī pūjanīyā ca
bhūṣaṇīyā ca bhūṣaṇaiḥ | saṃpūjya preṣaṇaṃ kuryyāt daśamyāṃ śāvarotsavaiḥ || anena vidhinā yastu devīṃ prīṇayate naraḥ | skandavat pālayet tantu devī sarvāpadvi sthitam || putradāradhanaurhonāṃ
saṃkhyā tasya na vidyate | bhuktvā ca vipulān bhogān pretya devīgaṇo bhavet” || atra kalpe pratipadi kalasasthāpanaṃ yajamānasnānārthaṃ durgābhaktitaraṅgiṇyāṃ yaduktaṃ tanna yuktam | tasya devīpūjāṅgattvena tatra tadvidhānasyāyuktatvāt | matsyapurāṇe aṅgayāga
eva tasyoktatvācca | yadyapi “agnibrahmā bhavānī ca gajavaktromahoragaḥ | skandobhānurmātṛgaṇo dikpālāśca navagrahāḥ
eṣāṃ ghaṭe tu pratyekaṃ pūjayitvā yathāvidhi | mūrttiṃ pavitramekaikaṃ dadyādeva samāhitaḥ” || iti kālikāpurāṇīyena pratipadi brahmapūjanamātramuktam | tanna yuktaṃ brahmapūjanavadagnyādipūjanasyāpi tadvacanoktatvena tadabhidhānasyāpi yuktatvāt kintu
tadvacanaṃ sāmānyataḥ pūjāntaravidhāyakatayā bodhyam | matsye
“arthahīno dahe drāṣṭraṃ mantrahīnastvṛtvijam | ātmānaṃ dakṣiṇāhīno nāsti yajñasamo ripuḥ” || artho dravyam
devīyātrākāle nirmañchanavidhimāha pūjāratnākare devīpurāṇam | “bhaktyā piṣṭapradīpādyaiścūtāśvatthādipallavaiḥ | auṣadhībhiśca medhyābhiḥ sarvavaujairyavādibhiḥ | navamyāṃ parvakāle tu
yātrākāle viśeṣataḥ | yaḥ kuryyāt śraddhayā vīra devyā nīrājanaṃ naraḥ | śaṅkhabheyryādininadairjayaśabdaiśca puṣkalaiḥ | yāvato
1.p2.10
divasān vīra devyā nīrājanaṃ kṛtam | tāvat kalpasahasrāṇi durgāloke mahīyate | yastu kuryyāt pradīpena sūryyaloke
mahīyate” || parvakāle utsavakāle | devyā iti strītvamavivakṣitam | viṣṇvādi pratimāyāṃ tathācārāt
yogādhikāre hareḥ stutimāha matsyapurāṇam | “prīyatāṃ
puṇḍarīkākṣaḥ sarvayajñeśvaro hariḥ| tasmin tuṣṭe jagattuṣṭaṃ
proṣite proṣitaṃ jagat” || kṛtya mahārṇavadhṛta bhaviṣyaśivarahasyayoḥ| “daśamyāṃ dīyate yatra balidānantu mānavaiḥ
tadrāṣṭraṃ nāśamāyāti marakoṣadravaiḥ sphuṭam” || atoktāviruddhavacanāni bhojadevajīmūtavāhana halāyudharatnākara durgābhaktitaraṅgiṇī vācaspatimitha smṛtisāgararāyamukuṭa kṛtya mahārṇava prabhṛtibhiḥ anādṛtāni
vijayādaśamīmadhikṛtya| “daśamīṃ yaḥ samullaṅghya prasthānaṃ
kurute nṛpaḥ| tasya saṃvatsaraṃ rājño na kvāpi vijayo bhavet”
aśaktau khaṅgādiyātrāmāha rājamārttaṇḍaḥ| “kāryyavaśāt
svayamagame bhūpattuḥ kecidāhurācāryyāḥ| kṛtvāyudhādyamiṣṭaṃ
vaijayikaṃ nirgamaṃ kuryyāt”
jyotiṣe| “astaṃ gate tu mitre yayā diśā khañjanaṃ nṛpoyāntaṃ paśyettayā prayātasya kṣipramarātirvaśamupaiti” || mitre
sūrye| tathā “kṛtvā nīrājanaṃ rājā balavṛddhairyathābalam
śobhanaṃ khañjanaṃ paśyet jala gogoṣṭhasannidhau || nīla grīva śubhagrīva sarvakāmaphalaprada | pṛthivyāmavatīrṇo'si khañjarīṭa namo'stu te” || vasantarāji “dṛṣṭodite'gastyamunau sudeśe suceṣṭitaṃ
khañjanako vidadhyāt”| ityupakramya “tvaṃ yogayukto muniputrakastvamahṛśyatāmīṣa śikhodgamena | saṃdṛśyase prāptaṣi nirgatāyāṃ
tvaṃ khañjanāyarthamayo namaste”| etadvacanāt yadā śirasi
1.p2.11
śikhodgamastadā khañjano na dṛśyate agastyodayānantaraṃ śikhāvigamāt punarhṛśyate darśanaphalaṃ “ajeṣu goṣu gajavājimahorageṣu| rājyapradaḥ kuśaladaḥ śuci śādvaleṣu | bhasmāsthikeśanakhalomatuṣeṣu dṛṣṭo duḥkhaṃ dadāti bahuśaḥ khalu khañjarīṭaḥ”
varṣakṛtye “vittaṃ brahmaṇi kāryyasiddhiratulā śakro hutāśe bhayaṃ
yāmyāmagnibhayaṃ suradviṣi kalirlābhaḥ samudrālaye vāyavyāṃ varavastragandhasalilaṃ divyāṅganā cottare| aiśānyāṃ maraṇaṃ dhruvaṃ
nigaditaṃ diglakṣaṇaṃ khañjane| jyeṣṭhorute kṣute'pyevamūcuḥ
kecicca kovidāḥ”
kṣute tu madanapārijātadhṛtam| “jīveti kṣuvato brūyāt
jīvetyuktastvayā saha | aśubhaṃ khañjanaṃ dṛṣṭvā devabrāhmaṇapūjanam
dānaṃ kurvīta kuryyācca snānaṃ sarvauṣadhojalaiḥ| kṣutot patana
jṛmbhāsu jīvottiṣṭhāṅgulidhvaniḥ | śatrorapi ca karttavyamanyathā brahmahā bhavet” | iti vandyaghaṭīya hariharabhaṭṭācāryyātmaja| śrīraghunandanabhaṭṭācāryyaviracitadurgāpūjā tattvaṃ
samāptam
atha ekādaśī | sā ca parayutā grāhyā yugmāt | āgneye
“gṛhastho brahmacārī ca āhitāgnistathaiva ca | ekādaśyāṃ na
bhuñjīta pakṣayorubhayorapi” || kṛṣṇāyāṃ putravato gṛhasthasya
niṣedhamāha brahmapurāṇam | “āditye'hani saṃkrāntyāmasitaikādaśī dine | vyatīpāte kṛte śrāddhe putrī nopavaset gṛhī”
asyeva śayanavodhanamadhye pratiprasavamāha brahmavaivarttaḥ| “śayanī
bodhanīmadhye yā kṛṣṇākādaśī bhavet | saivopodhyā gṛhasthena
nānyā kṛṣṇā kadācana” || vaiṣṇavasya tu yāvat kṛṣṇāyāmupavāsamāha nāradaḥ | “nitya bhaktisamāyuktairnarairviṣṇuparāyaṇaiḥ
1.p2.12
pakṣe pakṣe ca karttavyamekādaśyāmupoṣaṇam | saputraśca sabhāryyaśca
svajanairbhaktisaṃyuktaiḥ | ekādaśyāmupavaset pakṣayorubhayorapi”
tattvasāgare | “yathā śuklā tathā kṛṣṇā yathā kṛṣṇā tathetarā | tulyeti manyate yastu savai vaiṣṇava ucyate” iti vaiṣṇavalakṣaṇamapyuktam | vaidhopavāse bhojana catuṣṭayanivṛttimāha
mahābhāratam | “sāyasāyadyantayorahnyoḥ sāyaṃ prātaśca madhyame
upavāsaphalaṃ prepsorvarjyaṃ bhaktacatuṣṭayam” || putravato brahmapurāṇokta ravivārādyupavāsaniṣedhastu tanmātra nimittakopavāsaparaḥ | “tannimittopavāsasya niṣedho'yamudāhṛtaḥ | nānuṣaṅgakṛto grāhyo yato nityamupoṣaṇam” || iti jaiminivacanāt
“bhṛgubhānudinopetā sūryyasaṃkrānti saṃyutā | ekādaśī sadopoṣyā putrapautra vivarddhinī” iti viṣṇudharmottarācca | tannimittopavāsamāha saṃvarttaḥ | “amāvāsyā dvādaśī ca saṃkrāntiśca
viśeṣataḥ | etāḥpraśastāstithayo bhānuvārastathaiva ca || atra
snānaṃ japo homo devatānāñca pūjanam | upavāsastathādānamekaikaṃ pāvanaṃ smṛtam” || pitṛvāsarādau tu varāhapurāṇaviṣṇudharmottarakātyāyanāḥ| “upavāso yadā nityaḥ śrāddhaṃ naimittikaṃ bhavet| upavāsaṃ tadā kuryyādāmrāya pitṛsevitam
ravivāsetsrkasaṃkrānta blockyāmekādaśyāṃ sitetare| pāraṇañcopavāsañca
na kuryyāt putravān gṛhī” iti pāraṇaniṣedho ravivāra saṃkrāntimātra prāptopavāsaniṣedhavat ravisaṃkrāntimātra prāptapāraṇaparaḥ| tayoreva pāraṇantu “saptavārānupoṣyaiva saptadhā saṃyatendriyaḥ| saptajanmakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati”|| iti
1.p2.13
saṃvatsara pradaupaṣṭatena| “nityaṃ dvayorayanayornityaṃ viṣuvatordvayoḥ| candrārkayorgrahṇayorvyatīpāteṣu sarvasu|| ahorātroṣitaḥ snānaṃ dānaṃ śrāddhaṃ tathā japam| yaḥ karoti prasannātmā
tasya syādakṣayañca tat”|| iti brahmapurāṇa vacanābhyāñca
śanivāropavāsasaṃkrāntipūrvadinopavāsavidhānena prāptamiti
vidhavāyāstu sarvathā nityatvamāha kātyāyanaḥ| “vidhavā
yā bhavennārī bhuñjītaikādaśī dine| tasyāstu sukṛtaṃ naśyet
bhrūṇahatyā dine dine”|| smṛtiḥ| aṣṭābdādhiko martyo hyapūrṇāśītivatsaraḥ| bhuṅkte yo mānavo mohāt ekādaśyāṃ
sa pāpakṛt”|| ekādaśī vrataṃ nityaṃ tadāha brahmavaivarttaḥ| “iti
vijñāya kurvītāvaśyamekādaśī vratam| viśeṣa niyamāśakto'horātraṃ bhuktivarjitaḥ”|| bhaviṣye “nityametat vrataṃ nāma
karttavyaṃ sārvvavarṇikam| sarvāśramāṇāṃ sāmānyaṃ sarvadharmeṣvanuttamam|| ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi”| pracetāḥ
“pūrṇāpyekādaśī tyājyā ditayaṃ varddhate yadi| dvādaśyāṃ pāraṇālābhe pūrṇeva parigṛhyate”
ekādaśyāḥ pūrṇatvaṃ viśeṣayati sauradharmaḥ| “ādityodayavelāyāḥ prāṅmuhūrttadvayānvitā| saikādaśī tu saṃpūrṇā viddhānyā
parikīrttitā”|| dvitayamekādaśī dvādaśī ca varddhate paradinagāminau| dvādaśyāṃ pāraṇāyā alābhe pūrṇāparigrahe adhikāribhedamāha skānde| “saṃpūrṇekādaśī yatra prabhāte punareva
sā| tatrottarāṃ yatiḥ kuryyāt pūrvāmupavaset gṛhī”
kaurmye| “ekādaśī pravṛddhā cet śukle kṛṣṇe viśeṣataḥ| uttarāntu yatiḥ kuryyāt pūrvāmupavaset gṛhī”| gārur̤e “punaḥ
prabhāta samaye ghaṭikaikā yadā bhavet| tatropavāso vihito
1.p2.14
vanasthasya yatestathā| vidhavāyāśca tatraiva parato dvādaśī nacet”
pravṛddhā ekādaśyeva prakarṣeṇa vṛddhā na dvādaśītyarthaḥ| tatraivottarāmeva| yatra tu pūrvvadine daśamīviddhā paradine dvādaśī miśritā tatra
sarvvaireva paradine dvādaśīlābhe tadalābhe'pi paropoṣyā| “ekādaśī dvādaśī-miśrā parato'pi na varddhate| gṛhibhiryatibhiścaiva
saivopopyā sadā tithiḥ”|| iti smṛteḥ| api bhinnakramena varddhate
dvādaśītyarthaḥ| etat dvisṛśi trisṛśi ca sambhavatyaviśeṣāt
atraiva trayodaśyāṃ pāraṇaphalamāha| “ekādaśī dvādaśī ca
rātriśeṣe trayodaśī| tatra kratuśataṃ puṇyaṃ trayodaśyāntu pāraṇam”| yattu “dvādaśa dvādaśīrhanti trayodaśyāntu pāraṇam” iti
tadupavāsa paradine “dvādaśīlābhe tāṃ vihāya pāraṇaṃ bodhyam
tathāha brahmapurāṇam| “ekādaśyāmupoṣyaiva dvādaśyāṃ pāraṇaṃ
smṛtam| trayodaśyāṃ na kuryyāttu dvādaśa dvādaśīkṣayāt”
kālaviveka saṃvatsara pradīpa prabhṛtiṣu kūrmapurāṇam| “ekādaśomupavaset dvādaśīmathavā punaḥ| vimiśrāṃ vā prakurvīta
na daśamyā yutāṃ kvacit|| kuryyādilābhe saṃyutāṃ nālābhe'pi
praveśinīm| upoṣyā dvādaśī tatra trayodaśyāntu pāraṇam
udayāt prākdaśamyāstu śeṣaḥ saṃyoga iṣyate| upariśṭāt
praveśastu tasmāttāṃ parivarjayet”|| dvādaśyāṃ kalāīmātramapyekādaśyā anirgame yadi daśamī nodayaṃ spṛśati udayāt
prāgaruṇodayakāla evāvatiṣṭhate tadā saṃyuktocyate saivopoṣyā
atraiva viṣaye “ekādaśī daśaviddhā parato'pi na varddhate
1.p2.15
gṛhibhiryatibhiścaiva saivopoṣyā sadā tithiḥ”|| iti bhaviṣyapurāṇīyādivacanāni daśamīviddhākarttavyatābodhakāni bodhyāni| atra dvādaśyāmekādaśyalābha eva aruṇodayaviddhāyāḥ
karttavyatopadeśāt dvādaśyāmekādaśīlābhe tādṛgvimvāṃ na
kuryyāt ityarthato'vagatestatra paraikādaśyupoṣyā ityavagamyate
etadviṣaye “ṣaṣṭidaṇḍātmikāyāśca titherniṣkramaṇe pare
akarmaṇyaṃ tithimmalaṃ vidvāmekādaśīṃ vinā”|| iti saṃgacchate
tathā kālamādhavīye gārur̤am| “ādityodayavelāyāmārabhya ṣaṣṭinār̤ikāḥ | saṅkīrṇaikādaśīnāma tyājyā karmaphalepsubhiḥ” || atrāpi trayodaśyāṃ dvādaśī lābha eva paropoṇyāityavadheyam | nocet tatra pūrvāmupoṣya paradine dvādaśyādyapādaṃ samuttīryya pāraṇaṃ kuryyāt “viddhāpyekādaśī grāhyā parato
dvādaśī nacet” iti “muhūrttaṃ dvādaśī na syāt trayodaśyāṃ
yadā mune | upoṣyā daśamīviddhā sarvairekādaśī tadā” || iti
“trayodaśyāṃ yadā na syāt dvādaśī ghaṭikādvayam | daśamyaikādaśīviddhā saivopoṣyā sadā tithiḥ” || iti matsyakūrma nāradīyavacanebhyaḥ atra muhūrtta ghaṭiketi pāraṇayogyakālopalakṣaṇam
“kalārddhāṃ dvādaśīṃ dṛṣṭvā niśīthādūrddhamevahi | āmadhyāhnāḥ
kriyāḥ sarvāḥ karttavyāḥ śambhu śāsanāt” || iti śrīdharasvāmidhṛtavacanāt
athodayānantaravarttinī daśamī yadyekādaśīṃ spṛśati tadā
sā praveśinī padavācyā | tāṃ vihāya dvādaśīmevopavaset
tadidamuktaṃ nālābhe'pi praveśinīmiti | alābhe'pi paradine
ekādaśyalābhe'pi | ataeva kaṇvaḥ | “udayoparividdhā tu
1.p2.16
daśamyekādaśī yadi | dānavebhyaḥ prīṇanārthaṃ dattavān pākaśāsanaḥ” || skānde “daśamyekādaśīviddhā gāndhārī tāmupoṣitā | tasyāḥ putraśataṃ naṣṭaṃ tasmāt tāṃ parivarjayet | ye
kārayanti kurvanti daśamyekādaśīṃ yutām | ālokya tanmukhaṃ
brahman sūryyadarśanamācaret”
athāruṇodayaviddhā ṣaṣṭidaṇḍaikādaśī pūrṇaikādaśyorvyavasthāyā maviśeṣaḥ iti cenna “dvādaśyāṃ pāraṇālābhe pūrṇaiva parigṛhyate || ityaviśeṣāt atra vaiṣṇavenāpi pūrṇopoṣyā iti
aruṇodayaviddhā tu dvādaśyāṃ pāraṇasyālābhe'pi vaiṣṇavenopoṣyā
kintu khaṇḍaikādaśyupoṣyeti | “daśamīśeṣa saṃyukto yadi
syādaruṇodayaḥ | naivopogyaṃ vaiṣṇavena taddinaikādaśīvratam”
iti gārur̤e vaiṣṇavenetyabhidhānāt | tatrāpi kṛṣṇapakṣe aruṇodaya viddhaivopoṣyā śuklapakṣe tu na tatheti viśeṣaḥ | “ekādaśīṃ
daśāviddhāṃ varddhamāne vivarjayet | pakṣe hānī sthite some
laṅghayeddaśamīyutām” || iti kālavivekakṛtya mahārṇavadhṛta
bhaviṣyapurāṇaikavākyatvāt | aruṇodaya kālamāha skandapurāṇam | “udayāt prākcatasrastu nār̤ikā aruṇodayaḥ
tatra snānaṃ praśastaṃ syāttaddhi puṇyatamaṃ smṛtam” || nār̤ikā
daṇḍaḥ
tadayaṃ saṃkṣepaḥ | gṛhasthādīnāmubhayapakṣe ekādaśyāmupavāsādhikāraḥ| kṛṣṇapakṣaikādaśyāṃ putravato gṛhasthasya nādhikāraḥ
hariśayanābhyantare tasyāpyadhikāraḥ | vaiṣṇavaputravadgṛhasthasya
sarvvakṛṣṇāyāmapyadhikāraḥ| śukravāra ravivārādāvapyekādaśyāmupavāsaphalādhikyam | vidhavāyāstu sarvvatrādhikāraḥ | atra
1.p2.17
aṣṭābdādadhikāpūrṇāśīti varṣamānavo nityādhikārī ekādaśīvrataṃ nityaṃ pāraṇadine dvādaśīlābhe sarvvaeva pūrṇāmekādaśīṃ tyaktā khaṇḍāmupavaset | tadalābhe gṛhī pūrvāṃ tadanyaḥ parāṃ
vidhavāpi | yadā tu pūrvvadine daśamẏāyutaikādaśī tadottamamupoṣyā dvādaśyāṃ pāraṇaṃ kuryyāt | paradine dvādaśyanirgame tu
trayodaśyāmapi yadā tu sūryyodayānantaraṃ daśamauyutaikādaśo
paradine na niḥsarati tadā tāṃ vihāya dvādaśāmupavaset
yadā tu sūryyodayapūrvvakālīna daśamauvidvaikādaśī paradine na
niḥsarati tadā tāmupavaset | yadā tu tathāvidhā satī paradine niḥsarati tatparadine ca dvādaśī tadā tāṃ vihāya khaṇḍāmupoṣya dvādaśyāṃ pārayet yadā tu ubhayadine tadvidhaikādaśī
tatparadine ca na dvādaśī tadā ṣaṣṭidaṇḍātmikāṃ viddhāmupoṣya
paradine dvādaśyādyapādamuttīryya pārayet vaiṣṇavastu tatrāpi
śuklapakṣe tu parāmupoṣya trayodaśyāṃ pārayet | ekādaśyupavāsaḥ sūtakādāvapi kāryyaḥ | bhaviṣyottara padmapurāṇayoḥ
“ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi | sūtake mṛtake
vāpi anyasmin vāpyaśaucake | sarvvathā na parityājyā icchatā
śriyamātmanaḥ”| striyāstu pulastyaḥ| “ekādaśyāṃ na bhuñjīta
nārī dṛṣṭe rajasyapi” || aśaktaṃ prati nāradīyam | “anukalpo
mṛṣāṃ proktaḥ kṣīṇānāṃ varavarṇṇini !” | vāyupurāṇe “upavāsa
niṣedhe tu kiñcit bhakṣyaṃ prakalpayet | na duṣyedupavāsena upavāsaphalaṃ labhet”
upavāsaniṣedhāsāmarthyayorbhakṣyaprakāramāha nāradīye
"mūlaṃ phalaṃ payastoyamupabhogyaṃ bhavet śubham | natvevaṃ bhojanaṃ
kaiścit ekādaśyāṃ prakīrttitam" || evamityanukalpātiriktam
1.p2.18
padmapurāṇe "naktaṃ haviṣyānnamanodanaṃ vā phalaṃ tilākṣīra mathāmbucājyam | yatpañcagavyaṃ yadivāśva vāyuḥ praśastamatottaramuttarañca" || phalāhārādāvapi tulasīrahitatve doṣamāha garur̤apurāṇam | "tulasīṃ vinā yā kriyate na pūjā snānaṃ na tadyattulasīṃ vinākṛtam | bhuktaṃ na tadyattulasīvivarjitaṃ pītaṃ
na tad yattulasīvivarjitam" || atra śrībhagavadvākyam | "macchayane madutthāne matpārśvaparivarttane | phalamūlajalāhārī hṛdi
śalyaṃ samarpayet"
haviṣyānnamāha smṛtiḥ | haimantikaṃ sitākhinnaṃ dhānyaṃ
mudgā yavāstilāḥ | kalāyā kaṅgunīvārā vāstūkaṃ hillocikā | ṣaṣṭikā kālaśākañca mūlakaṃ kemuketarat | lavaṇe
saindhavasāmudre gavye ca dadhisarpiṣī | payo'nuddhṛtasārañca panasāmramarītakī | tintir̤aujaurakañcaiva nāgaraṅgañca pippalī
kadalau labalī dhātrau phalānyaguḍamaikṣavam | atailapakvaṃ munayo haviṣyānnaṃ vidurbudhāḥ" || atrākhinnamityupādānādanyatra
khinna dhānyataṇḍule na doṣaḥ | haimantikamityabhidhāyāgastya
saṃhitāyām | nārikelaphalañcaiva kadalīṃ lavalīnyathā
śrāmramāmalakañcaiva panasañca harītakīm | vratāntarapraśastāñca
haviṣyaṃ manvate budhāḥ | śaktau tu manuḥ gṛhyapariśiṣṭañca "prabhuḥ
prathama kalpasya yo'nukalpe pravarttate | na sāmparāyikaṃ tasya
durmatervidyate phalam" || iti | anukalpe'pi viṣṇūpāsanaṃ
pāraṇañca karttavyam | "ekabhaktena naktena tathaivāyācitena ca
upavāsena dānena naivādvādaśiko bhavet" || iti mārkaṇḍeyavacanāt dānena brahmavaivarttoktena | yathā "upavāsāsa marthyaścedekaṃ viprantu bhojayet | tāvaddhanāni vā dadyād yadbhaktaddhiguṇaṃ
1.p2.19
bhavet | sahasrasammitāṃ devīṃ japedvā prāṇasaṃyamān | kuryyāt
dvādaśasaṃkhyākān yathā śakti vrate naraḥ" || devīṃ gāyatrīm
mātsye | "daśamyāṃ niyatāhāro māṃsamaithunavarjitaḥ | ekādaśyāṃ na bhuñjīta pakṣayorubhayorapi” || harisantoṣe “kāṃsyaṃ
māṃsaṃ masūrañca canakaṃ koradūṣaṇam | śākaṃ madhuparātrañca tyajedupavasan striyam” || canakaṃ choletikhyātaṃ atropavasanniti
taddine bhojanāsambhavāt sāmīpyāt pūrvāparayorgrahaṇam
smṛtiḥ | “śākaṃ māṃsaṃ masūrañca punarbhājanamaithune | dyūtamambumpānañca daśamyāṃ vaiṣṇavastyajet”
smṛtiḥ | “prātaḥsandhyāṃ tataḥ kṛtvā saṅkalpaṃ budha ācaret”
vārāhe “gṛhītvauḍumbaraṃ pātraṃ vāripūrṇamudaṅmukhaḥ | upavāsantu gṛhṇīyāt yadvā vāryyeva dhārayet | ekādaśyāṃ nirāhāro bhūtvā caivāpare'hani | bhokṣye'haṃ puṇḍarīkākṣa ! śaraṇaṃ me
bhavācyuta !” || yadveti tāmrapātrābhāve jalamātraṃ gṛhītvā
saṅkalpayedityarthaḥ | kālamādhavīyadhṛtaskānde “upavāsantu
saṅkalpya mantrapūtaṃ jalaṃ pivet” || mantramāha kātyāyanaḥ
“aṣṭākṣareṇa mantreṇa trijapenābhimantritam | upavāsaphalaṃ
prepsuḥ pivet pātragataṃ jalam” | ācamanavannātra dūṣaṇam
tataḥ prārthayet | “idaṃ vrataṃ mayā deva ! gṛhītaṃ puratastava
nirvighnāṃ siddhimāpnotu tvatprasādājjanārddana !” || brahmapurāṇam
“ekādaśyāmubhe pakṣe nirāhāraḥ samāhitaḥ | saṃpūjya vidhivadviṣṇuṃ śraddhayā susamāhitaḥ | yāti viṣṇoḥ paraṃ sthānaṃ naro
nāstyatra saṃśayaḥ” || nṛsiṃhapurāṇam | “upavāso naraśreṣṭha ! ekādaśyāṃ vidhīyate | narasiṃhaṃ samabhyarcya sarvapāpaiḥ pramucyate”
1.p2.20
dvādaśīmadhikṛtya kātyāyanaḥ | “prātaḥ snātvā hariṃ pūjya
upavāsaṃ samarpayet | ajñānatimirāndhasya vratenānena keśava !
prasīda sumukho nātha ! jñānadṛṣṭiprado bhava | mantraṃ japitvā haraye
nivedyopauṣaṇam vratī | dvādaśyāṃ pāraṇaṃ kuryyāt varjayitvāpyupodakīm” || upodakīṃ pūtikāśākam | dvādaśolaṅghane
doṣamāha nāradīyam | “mahāhānikarī hyeṣā dvādaśī
laṅghitā nṛṇām | kṛṣṇa ! kṛṣṇa ! kṛpālustvamagatīnāṃ gatirbhava
saṃsārārṇavamagnānāṃ prasīda madhusūdana !” || ityanenāpi nivedayet iti | viṣṇudharmottare “dvādaśyāḥ prathamaḥ pādo harivāsarasaṃjñakaḥ | tamatikramya kurvīta pāraṇaṃ viṣṇutatparaḥ”
smṛtiḥ “kalādvāṃ dvādaśīṃ dṛṣṭvā niśīthādūrddha meva hi | āmaśrāddhāḥ kriyāḥ sarvāḥ karttavyāḥ śambhuśāsanāt” || niśīthādūrddhaṃ sārddhapraharatrayopari | atrāsāmarthye kātyāyanaḥ | “sandhyādikaṃ bhavennityaṃ pāraṇantu nimittataḥ | aṅginu pārayitvā tu
naityikānte bhujikriyāḥ” || brahmāṇḍapurāṇam | “kāṃsyaṃ māṃsaṃ
surāṃ kṣaudraṃ lobhaṃ vitathabhāṣaṇam | vyāyāmañca vyavāyañca
divā svapnaṃ tathāñjanam | śilāpiṣṭaṃ masūraṃśca dvādaśaitāni
vaiṣṇavaḥ | dvādaśyāṃ varjayennityaṃ sarvapāpaiḥ pramucyate”
vāmanapurāṇe | “ekādaśyāṃ jagatsvāmi śayanaṃ parikalpayet | śeṣāddhi bhogaparyyaṅkaṃ kṛtvā saṃpūjya keśavam
anujñāṃ brāhmaṇaibhyaśca dvādaśyāṃ prayatataḥ śuciḥ | labdhvā pītāmbaradharaṃ devaṃ nidrāṃ samānayet” || anujñāṃ labdhvā iti anvayaḥ
ekādaśosamaye divāśayanaṃ parikalpayet rātrau dvādaśīkṣaṇe
nidreti
vyaktaṃ varāhe | “āṣār̤ha śukladvādaśyāṃ paurṇamāsyāmathāpi
1.p2.21
vā | cāturmāsyavratārambhaṃ kuryyāt karkaṭasaṃkrame || abhāve
tu tulārke'pi mantreṇa niyamaṃ vratau | kārttike śukladvādaśyāṃ
vidhivattat samāpayet || caturddhāpi hi taccīrṇaṃ cāturmāsyaṃ
vrataṃ naraḥ | kārttikyāṃ śuklapakṣe tu dvādaśyāṃ tatsamāpayet”
mātsye | “caturo vārṣikān māsān devasyotthāpanāvadhi
madhusvaro bhavennityaṃ naro gur̤avivarjanāt || tailasya varjanādeva
sundarāṅgaḥ prajāyate | kaṭutailaparityāgāt śatrunāśaḥ prajāyate | labhate santatiṃ dīrghāṃ sthālīpākamabhakṣayan || sadā
muniḥ sadā yogī madhumāṃsasya varjanāt | nirādhirnīrurogojasvī viṣṇubhaktaśca jāyate || ekāntaropavāsena viṣṇulokamavāpnuyāt | dhāraṇātnakhalomnāñca gaṅgāsnānaṃ dine dine
tāmbūlavarjanādbhogī raktakaṇṭhaśca jāyate || ghṛtatyāgāt sulāvaṇyaṃ
sarve snigdhaṃ vapurbhavet | phalatyāgāttu matimān bahuputraśca
jāyate” || “namo nārāyaṇāyeti japtānnaśanajaṃ phalam
pādābhivandanādviṣṇorlabhedgodānajaṃ phalam | evamādivrataiḥ
pārtha ! tuṣṭimāyāti keśavaḥ” || sanatkumāraḥ “idaṃ vrataṃ mayā
deva ! gṛhītam puratastava | nirvighnāṃ siddhimāpnotu prapanne tvayi
keśava ! | gṛhīte'smin vrate deva ! yadyapūrṇe tvahaṃ striye | tanme
bhavatu saṃpūrṇaṃ tvatprasādājjanārdana !” samāptau ca “idaṃ vrataṃ mayā
deva ! kṛtaṃ prītau tava prabho ! | nyūnaṃ saṃpūrṇatāṃ yātu tvatprasādājjanārdana !” atraiva yatimadhikṛtya kāṭhakagṛhyam “ekarātraṃ
vaset grāme nagare pañcarātrakam | varṣābhyo'nyatra varṣāsu māsāṃśca
caturo vaset” || etadaśaktaviṣayam | “ūrddhvaṃ vārṣikābhyāṃ
māsābhyāṃ naikasthānavāsau” || iti śaṅkhokteḥ
1.p2.22
mātsye | “śete viṣṇuḥ sadāṣār̤he bhādre ca parivarttate
kārtike paribudhyeta śuklapakṣe harerddine” | bhaviṣyanāradīyayoḥ
“maitrādyapāde svapitīha viṣṇurvaiṣṇavyamadhye parivarttate ca
pauṣṇāvasāne ca surārihantā prabudhyate māsacatuṣṭayena”
maitramanurādhā | vaiṣṇavyaṃ śravaṇā pauṣṇaṃ revatī | bhaviṣye
“niśi svāpo divotthānaṃ sandhyāyāṃ parivarttanam | anyatra
pādayoge'pi dvādaśyāmeva kārayet” || anyatra svāpādivihitarātrādītarakāle daśamī pratipaddoṣā | “kintanmaitrādyapādena daśamyaṃśena yo divā | pauṣṇaśeṣeṇa kintena pratipadyatha yo niśi || daśamyaṃśena daśamyā aṃśo yatra pāde tena
yaḥ pādo divāprāptastena vā kim | atra daśamī pratipaddorvarjanāt taditaraikādaśyādi pañcatithiṣu maitrādinakṣatra pādaviśeṣalābhe'pi dvādaśīṃ vināpi śayanādiriti pratīyate
vacanāntaraṃ “revatyanto yadā rātrau dvādaśyā ca samāyutaḥ
tadā vibudhyate viṣṇurddinānte prāpya revatīm” || dinānte
tridhāvibhaktadinatṛtīyabhāge divotthānamityanurodhāt | viṣṇudharmottare | “viṣṇurddivā na svapiti na ca rātrau prabudhyate
dvādaśyāmmṛkṣa saṃyoge pādayogo na kāraṇam | aprāpte dvādaśīmṛkṣe utthānaśayane hareḥ | pādayogena karttavye nāhorātraṃ
vicintayet” || varāhapurāṇam | “dvādaśyāṃ sanmisamaye
nakṣatrāṇāmasambhave | ābhākāsitapakṣeṣu śayanāvarttanādikam”
ābhākānāṃ āṣār̤habhādrakārttikānām | tataśca dvādaśyāṃ
niśyādau nakṣatramātrayogāt dvādaśyāmmṛkṣābhāve tithyantare
niśādyanādareṇa pādaviśeṣayogāt tadabhāve dvādaśyāṃ sandhyāyāmeva śayanādikaṃ bodhanantu dvādaśyāṃ rātrau revatyantapādayoge
1.p2.23
dinahratīyabhāga iti viśeṣaḥ | śayane mantramāha varāhapurāṇam | "namo nārāyaṇityuktvā imaṃ mantramudīrayet | meghānyapi
meghaśyāmaṃ hyupāgataṃ sicyamānaṃ mahaumimāṃ nidrāṃ bhagavān
gṛhṇātu lokanātha varṣāstrimaṃ paśyatu meghavṛndam | jñātvā ca
paśyeva ca devanātha māsāṃścatvāri vaikuṇṭhasya tu paśyanātha | tataśca
“supte tvayi jagannāthe jagatsuptaṃ bhavedidam | vibuddhe tvayi
budhyeta jagat sarvaṃ carācaram” || ityanena pūjayet | pārśvaparivarttane tu | “vāsudeva ! jagannātha ! prāpteyaṃ dvādaśī tava
pārśveṇa parivarttasva sukhaṃ svapihi mādhava !” || iti paṭhet
"tvayi supte jagannāthe jagatsuptaṃ bhavedidam | vibuddhe tvayi
budhyeta jagatsarvaṃ carācaram” || ityanena pūjayet | naiyatakālikakalpatarau brahmapurāṇaṃ kārttikaśuklapañcamadhikṛtya
"upavāsaḥ prakarttavya ekādaśyāṃ prajāgaraḥ | dvādaśyāṃ vāsudevaśca pūjitavyaḥ prayatnataḥ” | utthānamantrastu "mahendra rudrairabhinūyamāno bhavānṛṣirvavanditavandanīyaḥ | prāptā taveyaṃ kila
kaumudākhyā jāgṛṣva jāgṛṣva ca lokanātha ! || meghā gatā nirmalapūrṇacandraḥ śāradyapuṣyāṇi ca lokanātha ! | ahaṃ dadānīti ca
puṇyahetorjāgṛṣva jāgṛṣva ca lokanātha !” || tataḥ “uttiṣṭhottiṣṭha
govinda tyaja nindrāṃ jagatpate ! | tvayā cotthīyamānena utthitaṃ
bhuvanatrayam” || iti paṭhitvā pūjayet
matsyapurāṇe bhaumaṃ prati bhagavadvākyaṃ "yadyaṣṭamyāṃ caturdaśyāṃ
dvādaśyāmatha bhārata ! | anyeṣvapi dinartteṣu na śaktastvamupoṣitum || tataḥ puṇyāmimāṃ bhaumatithiṃ pāpapraṇāśinīm
upoṣya vidhinānena gaccherviṣṇoḥ paraṃ padam” | bhaumatithiṃ
1.p2.24
bhaumatithitvena khyātāmekādaśīm | vistārastvekādaśautatve'nusandheyaḥ | viṣṇudharme “mṛgaśīrṣe śaśadhare māghe māsi prajāpate | ekādaśyāṃ site pakṣe sopavāso jitendriyaḥ | dvādaśyāṃ
ṣaṭtilācāraṃ kṛtvā pāpāt pramucyate | tilasnāyī tilodvarttī
tilahomo tilodakau | tilasya dātā bhoktā ca ṣaṭtilī
nāvasīdati| sakṛttu ṣaṭtilī bhūtvā sarvapāpaiḥ pramucyate
triṃśadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate”
atha dvādaśī| sā ca ekādaśīyutā grāhyā yugmāt nāradīye| “vaiśākhaśuklapakṣe tu dvādaśī vaiṣṇavī tithiḥ| tasyāṃ
śītala toyena snāpayet keśavaṃ śuciḥ”|| iyaṃ pipītaka dvādaśī
atra “ṣaṣṭhīsametā karttavyā saptamī nāṣṭamīyutā| pataṅgopāsanāyeha ṣaṣṭhyāmāhurupoṣaṇam| ekādaśyāṃ prakurvanti upavāsaṃ manīṣiṇaḥ| upāsanāya dvādaśyāṃ viṣṇoryadvadiyaṃ
tathā”|| iti bhaviṣya purāṇena ekādaśyupavāsānantaraṃ dvādaśyāṃ
viṣṇūpāsanāyā uktatvādatrāpi tathā vyavaharantīti nātra yugmādaraḥ| dvādaśīkṣayetūpavāsānantaryyaṃ vināpi pūjeti| iyaṃ
pūrvavacanoktaṣaṣṭhīyutā saptamīvat āṣār̤hadvādaśyādiṣu śayanādikaṃ prāguktavacanāt
bhaviṣyottare| “dvādaśī śravaṇopetā sarvapāpaharā tithiḥ
budhavārasamā yuktā tataḥ śataguṇā bhavet| tāmupoṣya samāpnoti
dvādaśa dvādaśīphalam”| ubhayadine tallābhe tu ekādaśī yutā
grāhyā| “dvādaśī ca prakarttavyā ekādaśyā yutā vibho!| sadā
kāryyā ca vidvadbhirvaiṣṇavabhaktaiśca mānavaiḥ”|| iti skāndāt
yadātvekādaśyāmeva śravaṇā tadā tāmupavaset| tathā ca
nāradaḥ| “yāḥ kāścittithayaḥ proktāḥ puṇyā nakṣatrayogataḥ
tāsveva tadvrataṃ kuryyāt śravaṇadvādaśīṃ vinā”|| bhaviṣyottare
1.p2.25
“ekādaśī yadā tu syāt śravaṇena samanvitā| vijayā sā
tadā proktā bhaktānāṃ vijayapradā| tithinakṣatrasaṃyoge upavāso
yadā bhavet| tāvadeva na bhoktavyaṃ yāvannaikasya saṃkṣayaḥ| viśeṣeṇa mahīpāla śravaṇaṃ varddhate yadi| tithicayeṇa bhoktavyaṃ dvādaśīṃ
naiva laṅghayet”| tithicayeṇa ekādaśīkṣayeṇa bhoktavyaṃ
dvādaśyāṃ pārayedityarthaḥ| atra hetuḥ dvādaśīmityādiḥ
yadātvekādaśyupavāsadine śravaṇaṃ nāsti paradine
dvādaśyāṃ tat tadopavāsadvayamāha brahmavaivarttaḥ| “ekādaśīmupoṣyaiva dvādaśīṃ samupoṣayet| nacātra vidhilopaḥ syādubhayordevatā hariḥ”|| atra ca “asamāpte vrate pūrve
naiva kuryyāt vratāntaram”|| iti smṛteḥ pāraṇasyākaraṇena
pūrvoyavāsāsamāptāvupavāsāntarārambhe vidhilopo na bhavedityarthaḥ| hetumāha ubhayorityādiḥ| ubhayopavāsāsāmarthye tu
śravaṇadvādaśyevopoṣyā tathā ca smṛtiḥ| “varamekādaśīṃ bhuktvā
dvādaśīṃ samupoṣayet| pūrvopavāsajaṃ puṇyaṃ sarvvaṃ prāpnotyasaṃśayaḥ”| tathā “upoṣyā dvādaśīṃ puṇyāṃ viṣṇvṛkṣeṇa saṃyutām
ekādaśyudbhavaṃ puṇyaṃ naraḥ prāpnotya saṃśayaḥ”|| dvādaśyupavāsaḥ
kāmyaḥ| tathāca mārkaṇḍeḥ| “dvādaśyāmupavāsena siddhātmā
nṛpa! sarvvaśaḥ| cakravarttitvamatulaṃ saṃprānpotyatulāṃ śriyam”
atra kālikāpurāṇāt śakrotthānavidhilikhyate| “athātaḥ
śṛṇu rājendra! śakrotthānadhvajotsavam| yatkṛtvā nṛpatiryāti no
kadācitparābhavam| arjuno'pyaśvakarṇaśca priyakaudhava eva ca
1.p2.26
aur̤ambaraśca pañcaite ketvarthe sattamāḥ smṛtāḥ| anye ca devadārvvādyāḥ śālādyāstaravastathā| tañca vṛkṣaṃ tudedrātrau spṛṣṭvā mantramimaṃ paṭhet”|| tudet cchedayet| “yāni vṛkṣe tu bhūtāni
tebhyaḥ svasti namo'stu vaḥ| upahāraṃ gṛhītvemaṃ kriyatāṃ vāsavadhvajaḥ|| pārthivastvāṃ varayate svasti te'stu nagottama!| dhvajārthaṃ
devarājasya pūjeyaṃ pratigṛhyatām|| tato'pare 'hni taṃ cchitvā
mūlamaṣṭāṅgulaṃ punaḥ| jale kṣipettadagrasya cchitvaivaṃ caturaṅgulam
tato nītvā puradvāraṃ ketuṃ nirmāya tatra vai| śuklāṣṭamyāṃ bhādrapade ketuṃ vediṃ praveśayet| dvāviṃśaddhastamānastu adhamaḥ keturucyate| dvāviṃśattu tatojyāyān dvācatvāriṃśadeva tu| kumāyyraḥ
pañca karttavyāḥ śakrasya nṛpasattama!| śālamayyastu tāḥ sarvāstva
parāḥ śakramātṛkāḥ| ketoḥ pādapramāṇema kāryyāḥ śakrakumārikāḥ| mātṛkārddhapramāṇāttu yantraṃ hastadvayaṃ tathā| evaṃ
kṛtvā kumārīśca mātṛkāṃ ketumeva ca| ekādaśyāṃ site pakṣe
yaṣṭonāmadhivāsanam| adhivāsya tato yaṣṭiṃ gandhadvārādimantrakaiḥ| dvādaśyāṃ maṇḍalaṃ kṛtvā vāsavaṃ vistṛtātmakam
acyutaṃ pūjayitvādau śakraṃ paścāt prapūjayet| śakrasya pratimāṃ
kuryyāt kānakīṃ dāravīṃ tathā”|| kānakīṃ kanakamayīṃ “anyataijasabhūtāṃ vā sarvvābhāve tu mṛṇmayom| tāṃ maṇḍalasya madhye
tu pūjayitvā viśeṣataḥ || tataḥ śubhe muhūrtte tu ketumutthāpayennṛpaḥ | vajrahasta ! surārighna ! bahunetra ! purandara ! | kṣemārthaṃ sarvvalokānāṃ pūjeyaṃ pratigṛhyatām | ehyehi sarvvāmarasiddhasaṅghairabhiṣṭuto vajradharāmareśa ! | samutthitastvaṃ śravaṇādyapāde
1.p2.27
gṛhāṇa ! pūjāṃ bhagavan namaste | iti mantreṇa tantreṇa nānānaivedyavandanaiḥ | ghaṭeṣu daśa dikpālān grahāṃśca paripūjayet
sādhyādīn sakalān devān mātṛḥ sarvvāstvanukramāt | tataḥ
śubhe muhūrtte tu jñānivarddhaki saṃyutaḥ | ketūtthānabhūmintu yantravedyāstu paścime | vipraiḥ purohitaiḥ sārddhaṃ gacchedrājā sumaṅgalaiḥ | rajjubhiḥ pañcabhirvaddhaṃ yantraśliṣṭaṃ samātṛkam | kumārībhiśca saṃyuktaṃ dikpālānāñca paṭṭakaiḥ | yathāvarṇairyathādeśairyojitairvastraveṣṭitaiḥ | yutaṃ taṃ kiṅkiṇījālairbṛhad ghaṇṭaughacāmaraiḥ
citramālyāmbaraiścāpi caturbhirapi toraṇaiḥ | utthāpayenmahāketuṃ rājā mālyaiḥ śanaiḥ śanaiḥ | pratimāṃ tāṃ nayenmūlaṃ ketoḥ
śakraṃ vicintayan | yajettu pūrvvavattatra śacīṃ mātalimeva ca
jayantaṃ tanayaṃ tasya vajramairāvataṃ tathā | grahāṃścāpyatha dikpālān sarvvāśca gaṇadevatāḥ | pūjitānāñca devānāṃ śaśvaddhomaṃ
samācaret | homānte tu baliṃ dadyāt vāsavāya mahātmane
tilaṃ ghṛtaṃ cākṣatañca puṣpaṃ dūrvvāṃ tathaiva ca | etaistu juhuyādetān svaiḥ svairmantrairnarottamaḥ | tato homāvasāne tu brāhmaṇānapi bhojayet | evaṃ prapūjayennityaṃ saptarātraṃ dine dine
trātāramiti mantro'yaṃ vāsavasya paraḥ priyaḥ | evaṃ kṛtvā divābhāge śakrotyāpanamāditaḥ | śravaṇarkṣayutāyāñca dvādaśyāṃ pārthivaḥ
svayam | antapāde bharaṇyāstu niśi śakraṃ visarjayet | supteṣu
sarvvalokeṣu yathā rājā na paśyati | sārddhaṃ surāsuragaṇaiḥ purandara !
śatakratoḥ ! | upahāraṃ gṛhītvemaṃ mahendradhvaja ! gamyatām | utpāte saptarātrāṇi tathopaplavadarśane | vyatītya śanibhaumau ca
1.p2.28
anyartte'pi visarjayet | yasmiṃ stasmin dine caiva sūtakānte
visarjayet | tathā rakṣennṛpaḥ ketuṃ na patecchakuniryathā | śanaiḥ
śanaiḥ pātayattaṃ yathotthāpanamāditaḥ | visṛṣṭaṃ śakraketuṃ taṃ sālaṅkāraṃ tathā niśi | kṣipedanena mantreṇa agādhe salile nṛpaḥ
tiṣṭha keto ! mahābhāga ! yāvat saṃvatsaraṃ jale | bhavāya sarvvalokānām antarāyavināśaka ! | utthāpayettūryyaravaiḥ sarvvalokasya vai
puraḥ | evaṃ yaḥ kurute pūjāṃ vāsavasya mahātmanaḥ | na tasya
rājye durbhikṣaṃ natayo nāpyadharmakṛta” || ītayaśca | “ativṛṣṭiborder:anāvṛṣṭiḥ śalabhā mūṣikāḥ khagāḥ | pratyāsannāśca rājānaḥ
ṣaḍete ītayaḥ smṛtāḥ” || bhaviṣyottare “indradhvajasamutthānaṃ pramādānna kṛtaṃ yadi | tadā dvādaśame varṣe karttavyaṃ nāntarāpunaḥ”
bhaimopara dvādaśyāṃ ṣaṭtilācaraṇaṃ prāguktavacanāt
“phālgune śuklapakṣasya puṣyarkṣe dvādaśī yadi govindadvādaśī
nāma mahāpātakanāśinī” || atra gaṅgāyāṃ padmapurāṇīyo
mantraḥ | “mahāpātakasaṃjñāni yāni pāpāni santi
me | govindadvādaśīṃ prāpya tāni me hara jāhnavi” !
atha trayodaśī | sā ca śuklā dvādaśīyutā grāhyā | “trayodaśī prakarttavyā dvādaśīsahitā vibho” ! || iti brahmavaivarttāt
kṛṣṇā tu parayutāḥ | “ṣaṣṭhyaṣṭamītvamāvāsyā kṛṣṇā caiva trayodaśī | etāḥ para yutāḥ pūjyāḥ parāḥ pūrveṇa saṃyutāḥ” || iti
nigamavacanāt | parāḥ saptamyādayaḥ | evañca pūrvvavacanaṃ śuklāviṣayaṃ sāmānyaviśeṣanyāyāt
prauṣṭhapadūddhaṃ kṛṣṇatrayodaśyāṃ maghāyuktāyāmaniṣiddhaṃ yat
1.p2.29
kiñciddravyeṇa śrāddhamāvaśyakaṃ śaṅkhādividhivākye nakṣatraviśiṣṭatitheḥ śruteḥ | tataśca kevala trayodaśī kevala maghāśrāddhārthavādā api klṛptaviśiṣṭa vidhiprāpta karmmaṇo nityatvabodhakā
na tu kevala vidhyantara kalpanāgauravāt | tathā ca śaṅkhaḥ “prauṣṭha
padyāmatītāyāṃ maghāyuktāṃ trayodaśīm | prāpya śrāddhaṃ hi
karttavyaṃ madhunā pāyasena ca” || manuḥ “yatkiñcit madhunā miśraṃ
pradadyāttu trayodaśīm | tadapyakṣayameva syāt varṣāsu ca maghāsu
ca” || viṣṇudharmottaram | “prauṣṭhapadyāmatītāyāṃ tathā kṛṣṇā
trayodaśī | etāṃstu śrāddhakālān vai nityānāha prajāpatiḥ”
śātātapaḥ | “pitaraḥ spṛhayantyannamaṣṭakāsu maghāsu ca
tasmāddadyāt sadoyukto vidvatsu brāhmaṇeṣu ca” || atrānnamātra
śruteḥ manuvacane yatkiñciditi śruteśca | śaṅkhokta pāyasaḥ phalātiśayārthaḥ| guṇaviśeṣe phalaviśeṣaḥ syāditi nyāyāt
vyaktaṃ viṣṇudharmottare| maghāyuktā ca tatrāpi śastā rājaṃ
strayodaśī| tatrākṣayaṃ bhavecchrāddhaṃ madhunā pāyasena ca”
tatrākhe yuktakṛṣṇapakṣe atra yat śrāddhaṃ tanmadhu yogena pāyasayogena vākṣayaṃ bhavet| evaṃ manuvacane yatkiñcinmadhunā miśraṃ
ityanena madhumātrayuktatvamuktam| ato'tra sutarāṃ śūdrasyāpyadhikāraḥ| atra gajacchāyā yoge phalātiśayaḥ| tathā ca
kṛtyacintāmaṇau smṛtiḥ| “kṛṣṇapakṣe trayodaśyāṃ maghāsvinduḥ
kare raviḥ| yadā tadā gajacchāyā śrāddhe puṇyai ravāpyate”
kare hastanakṣatre kanyādaśamāṃśoparisapādatrayoviṃśāṃśa iti
yāvat| avibhaktānāmapyatra pṛthak śrāddhamāvaśyakam| yathā
śrāddhacintāmaṇau smṛtiḥ| “vibhaktā avibhaktā vā kuryuḥ
1.p2.30
śrāddhamadaivikam| maghāsu ca tathānyatra nādhikāraḥ pṛthagvinā”
adaivikaṃ pratyābdikaikoddiṣṭaṃ anyatra kṛṣṇapakṣādau nādhikāraḥ
na nityādhikāraḥ| “sapiṇḍīkaraṇāntāni yāni śrāddhāni
ṣoḍaśa| pṛthak naiva sutāḥ kuryuḥ pṛthagdravyā api kvacit
ityatrāpinā samuccitānām apṛthagdravyāṇāṃ puṃsāṃ sāpiṇḍīkaraṇāntānauti viśeṣaṇāt taduttaraśrāddhānāṃ pṛthakkaraṇamapi pratīyate| maghātrayodaśīnimittaka śrāddhe putravatā
piṇḍā na deyāḥ “bhaujaṅgīṃ tithimāsādya yāvaccandrārkasaṅgamam
tatrāpi mahatau pūjā karttavyā pitṛdaivate| ṛkṣe piṇḍapradānantu jyeṣṭhaputro vivarjayet”|| iti devīpurāṇāt bhaujaṅgī
pañcamau candrārka saṅgamam amāvāsyā pitṛdaivate ṛkṣe maghāyām| śātātapaḥ| piṇḍanirvāparahitaṃ yattu śrāddhaṃ vidhīyate| svadhā vācanalopo'tra vikirastu na lupyate| akṣayyadakṣiṇā svasti saumanasyaṃ tathāstviti”
skandapurāṇe “vāruṇena samāyuktā madhau kṛṣṇā trayodaśī
gaṅgāyāṃ yadi labhyeta sūryyagrahaśataiḥ samā”|| vāruṇaṃ śatabhiṣā| “śanivārasamāyuktā sā mahāvāruṇī smṛtā| gaṅgāyāṃ
yadi labhyeta koṭisūryyagrahaiḥ samā| śubhayoga samāyuktā śanau
śatabhiṣā yadi| mahāmaheti vikhyātā trikoṭi kulamuddharet” || kulaṃ puruṣamiti yājñavalkyadīpakalikā | tathā ca
medinyāṃ “kulaṃ janapade gotre sajātīyagaṇe'pi ca | bhavane
ca tano klīvaṃ kaṇṭakāryyoṣadhau kutno” || atra saṃjñāvidheḥ
1.p2.31
sārthakatvāya nimittatvena māsapakṣatithyullekhānantaraṃ mahāvāruṇī mahāmahāvāruṇyāvullekhanīye śrāddhe pārvvaṇādi saṃjñollekhavat paurṇamāsyamāvāsyayoḥ pakṣollekhavacca | “māsapakṣatithīnāñca nimittānāñca sarvaśaḥ | ullekhanamakurvvāṇo na
tasya phalabhāgbhavet” || iti vacanāt | tena caitre māsi
kṛṣṇapakṣe trayodaśyāṃ tithau mahāvāruṇyāṃ mahāmahāvāruṇyāṃ
yathāyathaṃ prayojyam | vārastu sūryyodayādudayāntaraṃ yāvat
tathā ca sūryyasiddhāntaḥ “sūtakādi paricchedo dinamāsābdapāstathā | madhyamagrahabhuktiśca sāvanena prakīrttitāḥ | udayādudayādbhānorbhauma sāvana vāsarāḥ” || dinādhipasya ravyāderbhāṃgyaṃ dinaṃ vārarūpaṃ sāvanagaṇanenoktaṃ bhaumeti pitrādidinavyāvṛttyarthaṃ kaurma pādmayoḥ “dvau tiṣyantāvikavāre yatna
syāt sa dinakṣayaḥ” || vaśiṣṭhaḥ | “ekasmin sāvane tvaṅgi
tithīnāṃ tritayaṃ yadā | tadā dinakṣayaḥ proktastatra sāhastrikaṃ
phalam” || ityetayorvacanayorekavākyatayāpi tathāvagamyate
rekhāpūrvāparayorityādikantu jyotiḥśāstroktaṃ kālahorādijñānārthamiti | atra “saṃkrāntiṣu vyatīpāte grahaṇe candrasūryyayoḥ | puṣye snātvā ca gaṅgāyāṃ kulakoṭauḥ samuddharet”
iti brahmāṇḍa purāṇāt grahaṇamātre trikoṭi kuloddharaṇavidhānāt tato'dhikeṣu vāruṇyādiṣūttarottaraguruṣu mahāmahāvāruṇyāmapi yat trikoṭi kuloddharaṇamuktaṃ taduddharaṇagatatāratamyenāviruddham | “yaṃ yaṃ kratumadhīte ca tasya tasyāpnuyāt phalam”
iti yājñavalkyoktādhyayanāt yathā tattadyāgakaraṇe'dhika phalam
ataeva śiṣṭānāmādaro'pi tatheti | na cātra “snānaṃ kurvvanti
1.p2.32
yā nāryyaścandre śatabhiṣāṃ gate | saptajanma bhaveyustā durbhagā
vidhavā dhruvam” || iti | “trayodaśyāṃ dvitīyāyāṃ daśamyāñca
viśeṣataḥ | śūdraviṭ kṣatriyāḥ snānaṃ nācareyuḥ kathañcana” iti
pracetojāvālavacanābhyāṃ strīṇāṃ śūdrādīnāñca snānaniṣedha
iti vācyam | “bhogāya kriyate yattu snānaṃ yādṛcchikaṃ naraiḥ
tanniṣiddhaṃ darśaśrādau nityanaimittike na tu” || iti hemādridhṛtavacanena rāgaprāpta snāna eva niṣedhāt nakṣatre'pi tathā
kalpanāt | atra trayodaśyāṃ pūrṇāyāṃ pūrvāhnetarakāle
nakṣatrādisattve paradine pūrvāhṇe tithinakṣatralābhe'pi pūrvadina
eva snānam | tathā ca kālamādhavīye nāradīyam | “ādityodayavelāyā ārabhya ṣaṣṭi nāḍikāḥ | tithistu sā hi
śuddhā syāt sārvatithyodbhavaṃ vidhiḥ” || atra pūrvatitheḥ śuddhatvābhidhānāt tatparatitheraśuddhatvābhidhānaṃ pratīyate | rātrāvapi
vāruṇyādiṣu gaṅgāyāṃ snānam | “divāgatrau ca sandhyāyāṃ
gaṅgāyāñca prasaṅgataḥ | snātvāśvamedhajaṃ puṇyaṃ gṛhe'pyuddhṛta tajjaleḥ”
iti | brahmāṇḍapurāṇe gandharvavākyañca | “ahorātrau prāpnuvato jalaṃ brahmavido janāḥ | garhayanti janān sarvān vanasthān nṛpatīnapi” || atrārjunaṃ prati vacanam | “samudre
himavat pārśve nadyāmasyāñca durmate | rātrāvahani sandhyāyāṃ
kasya guptaḥ parigrahaḥ | asambādhā devanadī svargasampādinī
śubhā | kathamikṣsi tāṃ roddhuṃ naiṣa dharmaḥ sanātanaḥ | anivāryyamasambādhaṃ tava vācā kathaṃ vayam | naspṛśema yathā kāmaṃ
puṇyaṃ bhāgīrathījalam ||” iti rātrisnānādhikāramupakramyādi
1.p2.33
pārvvaṇi “sarva eva śubhaḥkālaḥ sarvodeśastathā śubhaḥ | sarvojanastathā pātraṃ snānādau jāhnavījale” || iti bhaviṣyapurāṇe ca
sāmānyataḥ pratiprasavāt | pātramadhikārī | gṛhastharatnākare
devalaḥ | “mahāniśā tu vijñeyā madhyamaṃ praharadvayam | tasyāṃ
snānaṃ na karttavyaṃ kāmyanaimittikādṛte” || atra mahāniśāyāmapi kāmya naimittikaṃ snānaṃ pratīyate
bhaviṣye “caitre śuklatrayodaśyāṃ damanaṃ madanātmakam | kṛtvā
saṃpūjya vidhivaddhojayeddbrajanena tu | tatra sampūcitaḥ kāmaḥ
putrapautravivarddhanaḥ | kāmadevastrayodaśyāṃ pūjanīyo yathāvidhi
ratiprītisamāyukto hyaśokamaṇibhūṣitaḥ” || damano damanakavṛkṣaḥ sampūcitaḥ pūjitaḥ | kāmadevadhyānantu “cāpepudhṛk kāmadevo rūpavān viśvamohanaḥ”|| tatra mantraḥ | “puṣpadhanvan namastaḥ
'stu namaste mīnaketana” munīnāṃ lokapālānāṃ dhairyyacutikṛte namaḥ | mādhavātmaja kandarpa sambarāre ratipriya || namastubhyaṃ jitāśeṣabhuvanāya manobhuve | ādhayo mama naśyantu
vyādhayaśca śarīrajāḥ || sampadyatāmabhīṣṭaṃ me sampadaḥ santu me
sthirāḥ | namo mārāya kāmāya devadevasya mūrttaye | brahmaviṣṇuśivendrāṇāṃ manaḥ kṣobhakarāya ca | evaṃ yaḥ kurute pūjāmanaṅgasya mahātmanaḥ || bhavanti nāpadastasya tasminnabde kadācana”
atha caturdaśī | sā ca śuklā pūrṇimāyutā grāhyā yugmāt
kṛṣṇā pūrvayutā | “kṛṣṇapakṣe'ṣṭamī caiva kṛṣṇapakṣe caturdaśī
pūrvāviddhaiva karttavyā paraviddhā na kutracit || upavāsādikāryyeṣu eṣa dharmaḥ sanātanaḥ” || iti nigamavacanāt | aparāhṇavyāpitve tu śuklacaturdaśyapi pūrvaviddhā grāhyā “caturdaśī tu
1.p2.34
karttavyā trayodaśyā yutā vibho | mama bhaktairmahābāho bhavedyā
cāparāhnikī | darśaviddhā na karttavyā rākāviddhā tathā
mune” || iti skandapurāṇāt | mama bhaktairiti īśvarokteḥ
śivavrataviṣayam | trayodaśyāṃ divātanamuhūrttacaturddaśyalābhe tu
padmapurāṇam | “ekādaśyaṣṭamīṣaṣṭhī ubhe pakṣe caturdaśī
amāvāsyā tṛtīyā ca upodhyāḥ syuḥ parānvitāḥ ||” etadviṣaya eva “śivāghorā tathā pretā sāvitrī ca caturdaśī | kuhūyuktaiva karttavyā kuhvāmeva hi pāraṇam || iti vacanaṃ yamaḥ
“dattvā jalāñjalīn sapta kṛṣṇapakṣe caturdaśīm | dharmarājaṃ
samuddiśya sarvapāpaiḥ pramucyate”
liṅgapurāṇe “upavāsaścaturdaśyāṃ mahāpātakanāśakaḥ”| parāśaraḥ “meṣe vā vṛṣabhe vāpi sāvitrīṃ tāṃ vinirdiśet” | tāṃ
caturdaśīṃ “jyeṣṭhakṛṣṇacaturdaśyāṃ sāvitrīmarcayanti yāḥ | vaṭamūle sopavāsā na tā vaidhavyamāpnuyuḥ” || rājamārttaṇḍakṛtyacintāmakhyoḥ | “jyeṣṭhe māsi caturdaśyāṃ sāvitrīvratamuttamam
avaidhavyāya kurvvanti striyaḥ śraddhāsamanvitāḥ” || vratamātre tu
anantatṛtīyāvratoktamācaranti dṛṣṭaparikalpanānyāyāt taduktaṃ
matsyapurāṇe “garbhiṇīsūtikānaktaṃ kumārī ca rajasvalā | yadā
śuddhā tadānyena kārayet kriyate sadā” || upavāsāśaktau naktaṃ
bhojanaṃ kuryyāt “upavāse tvaśaktānāṃ naktaṃ bhojanamiṣyate”
iti taddhṛtavacanāntarāt aśruddhā cet pūjāṃ kārayet | kāyikañcopavāsādikaṃ sadā śuddhayā aśuddhayā ca svayaṃ kriyate | evaṃ
smṛtipāribhāṣikāyāṃ varddhamānopādhyāyāḥ | nāradaḥ “divābhāge
trayodaśyāṃ yadā caturdaśī bhavet | tatra pūjyā mahāsādhvau devau
1.p2.35
satyavatā saha” || divābhāge daṇḍadvayamātra sattve'pi ataeva
pradoṣe vratamācaranti | pūrvāhne tadvidhatve'pi parāhne trisandhyavyāpitve parāhna eva trisandhyāvyāpinauti vacanāt | yadā tu
pūrvaparayorna tathāvidhā tadāpi parāhna eva yathā jyotiṣe “caturdaśyāmamāvāsyā yadā bhavati nārada! | upoṣyā pūjanīyā
sā caturdaśyāṃ vidhānataḥ” || sā sāvitrī | tataścāmāvāsyāyāṃ
sāvitrīvratavidhānaṃ śivāghoraiti vacanañca tatparam | parāśaraḥ
“sāvitrīmarcayitvātu phalāhārāpare'hani | tataścāvidhavā
nārī vittabhogān labheta sā”
bhaviṣyottare “bhādre māsyasite pakṣe aghorākhyā caturdaśī
tāmupoṣya naro yāti śivalokamayatnataḥ” || bhaviṣye “anantavratametaddhi sarvapāpaharaṃ śubham | sarvakāmapradaṃ nṛṇāṃ strīṇāñcaiva yudhiṣṭhira ! || tathā śuklacaturdaśyāṃ māsi bhādrapade bhavet
tasyānuṣṭhānamātreṇa sarvaṃ pāpaṃ praṇaśyati” || vratārambhapratiṣṭhayorvarjyaṃkālamāha jyotiṣe | “gurorbhṛgorastabālye vārddhake siṃhake
gurau | vakrijīvrāṣṭavigre'ṅghri gurvāṃditye daśāddike || pūrvarāśrāvanāyātāticāri guruvatsare | prāgrāśigantṛjīvasya
cāticāre tripañcake || kampāyadbhutasaptāhe naucasthe'kye malimluce | bhānusaṅghitake māsi kṣaye rāhu yute gurau || pauṣādikacaturmāse caraṇāṅkitavarṣaṇe | ekenāṅgā caikadine dvitīyena dinatraye || tṛtīyena tu saptāhe māṅgalyāni śubhānvitāḥ
vidyārambha karṇavedhau cūḍopanayanodvahān || tauryyajñānamanāvṛttaṃ
tathānādisurakṣaṇam | parīkṣā rāmayajñāṃśca puraścaraṇadīkṣaṇe
First 35 of 114 passages. Read on
Linked texts (48)
- Dīkṣāprakāśa — Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Āgamakalpalatā — Sanskrit
- Āgamakalpalatā — Sanskrit
- Karmapradīpa — Kātyāyana (Vājasaneyi sūtrakāra), Sanskrit
- Śāktapramoda — Sanskrit
- Tantrasāra (Kṛṣṇānanda) — Kṛṣṇānanda Āgamavāgīśa 1550, Sanskrit
- Śāntikamalākara — Kamalākarabhaṭṭa 1587, Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Bṛhattantrasāra — Sanskrit
- Kaulāvalīnirṇaya — Jñānānanda Paramahaṃsa 1500, Sanskrit
- Devalasmṛti (fragments) — Sanskrit
- Durgārcanasṛti — Sanskrit
- Śāktānandataraṅgiṇī — Brahmānanda Giri 1500, Sanskrit
- Prāṇatoṣiṇī — Rāmatoṣaṇa Śarman 1796, Sanskrit
- Puraścaryārṇava — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Marīcismṛti (fragments) — Sanskrit
- Bhṛgusmṛti (fragments) — Sanskrit
- Kālatattvavivecana — Raghunātha Vājapeyin 1595, Sanskrit
- Śabdakalpadruma — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit
- Gadādharapaddhati — Gadādhara Rājaguru 1725, Sanskrit
- Pratāpārka — Viśveśvarabhaṭṭa 1766, Sanskrit
- Kāladīpa — Divyasiṃha Mahāpātra 1640, Sanskrit
- Smṛtīnāṃ Samuccayaḥ — Sanskrit
- Varṣakriyākaumudī — Govindānanda Kavikaṅkaṇa 1510, Sanskrit
- Kālasāra — Nārāyaṇa Jyotirvit, Sanskrit
- Kālasāra — Gadādhara (Pāraskara commentator), Sanskrit
- Gūḍhārthadīpikā — Vāmadeva, Sanskrit
- Kṛtyaratnākara (Caṇḍeśvara) — Caṇḍeśvara, Sanskrit
- Kṛtyamahārṇava — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Bhagavantabhāskara — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Tīrthaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Ācāramayūkha — Nīlakaṇṭha Dīkṣita 1625, Sanskrit
- Jyotirnibandha (ed. Raṅganātha Śāstrī Vaidya) — Sanskrit
- Daśanirṇaya — Veṅkaṭanātha Vaidikasārvabhauma, Sanskrit
- Kālanirṇaya (Kālamādhavīya) — Mādhava, Sanskrit
- Śrāddhadīpa — Divyasiṃha Mahāpātra 1640, Sanskrit
- Kālasarvasva — Kṛṣṇanātha 1750, Sanskrit
- Kṛtyakalpataru — Lakṣmīdhara Bhaṭṭa, Sanskrit
- Śuddhikaumudī (Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya) — Govindānanda Kavikaṅkaṇācārya 1510, Sanskrit
- Samayapradīpa (Śrīdatta Upādhyāya) — Śrīdatta Upādhyāya, Sanskrit
- Samayapradīpa — Viṭhṭhaladīkṣita, Sanskrit
- Smṛtiprakāśa — Vāsudeva Ratha, Sanskrit
- Brahmavaivartapurāṇa (another edition) — Sanskrit
- Smṛticandrikā — Devaṇṇabhaṭṭa, Sanskrit
- Jayasīṃhakalpadruma — Ratnākara 1688, Sanskrit
- Śrāddhakalpa — Śrīdatta Upādhyāya, Sanskrit