Tirthakanda 17
Tīrthakāṇḍa 17
- Language
- Sanskrit
17.p1
skandapurāṇe—
17.p2
sa tamudyānamāsādya devīmāha jagatpatiḥ | asmin deśo purā devi tiṣṭhato mama śobhane || ūrdhvaṃ golokasaṃsthānaṃ gavāṃ vatsaiḥ svayaṃbhavaiḥ | vegataḥ pīyamānānāṃ pheno mūrdhni samāpatat || tato na paśyati tāśca gā vatsāḥ somapārśvagāḥ | tatastāḥ prekṣitāstatra mayā gāvastadā'bhavan || tejasā dahyamānāstu naiva karmā'stu (?) sādhitāḥ | gāvaḥ pūrvamimā devi āsan kapilavarṇakāḥ || naikavarṇāstadā bhūtā mayā saṃprekṣitāḥ sadā | śaraṇaṃ tasya tā jagmurbrahmāṇaṃ vibudhottamam || agrataḥ samupāgatya kṛtāñjalipuṭastataḥ | arditābhistadā gobhirbrahmā māmabravīttataḥ || prasādaṃ kuru deveśa surabhīṇāṃ sutejasām | vinaśyeyuryathā nemāstathā kuru surārcitaḥ
17.p3
tato'hamāsthito devi sthāne'smin svayameva tu | goprekṣaka iti khyātaḥ saṃstutaḥ sarvadevataiḥ || gauprekṣeśvaramāgatya dṛṣṭvābhyarcya ca mānavaḥ | na durgatimavāpnoti kalmaṣaiśca vimucyate || tatastā dahyamānāstu prasavaiḥ surabhī mayā¹ | hṛde'smin peturabhyetya śrāntāstoyaṃ papustathā || kapilāhrada ityevaṃ tataḥ prabhṛti kathyate | atrāpi svayamevāhaṃ vṛṣadhvaja iti sthitaḥ² || sānnidhyaṃ kṛtavān devi sadā''yaṃ dṛśyatāṃ sthitaḥ | kapilāhradatīrthe'smin snātvā saṃyatamānasaḥ || vṛṣadhvajamidaṃ dṛṣṭvā sarvayajñaphalaṃ labhet | svarlokatāṃ mṛtaścāpi arcayitvā tu māmiha || labhate dehabhedena ³gaṇatvaṃ cātidurlabham | asminnapi pradeśo tu tā gāvo brahmaṇā svayam || śāntyarthaṃ sarvalokānāṃ sarvā dugdhāḥ payo'mṛtam | tāsāṃ kṣīreṇa sañjātaṃ hradametanmanoharam || bhadradohamiti khyātaṃ puṇyaṃ devahradaṃ śubham | sarvairdevairahaṃ devi asmin deśo prasāditaḥ || gacchopaśamamīśeti upaśāntaḥ śivastataḥ | śivo bhūtvāhamatrasthaḥ puṇyamasyāpi darśanam || dṛṣṭvainaṃ niyato martyaḥ svargalokamavāpnuyāt | atrāhaṃ brahmaṇā''nīya sthāpitaḥ parameṣṭhinā
17.p4
brahmaṇaścā'pi saṃgṛhya viṣṇunā sthāpitaḥ punaḥ | brahmaṇā sa tato viṣṇuḥ proktaḥ saṃbhinnacetasā || mayā''nītamidaṃ liṅgaṃ kasmāt sthāpitavānasi | tamuvāca punarviṣṇurbrahmāṇaṃ kupitānanam || rudre deve mamā'tyantaṃ parā bhaktirahattarā | mayaiva sthāpito'pīha nāmnā tava bhaviṣyati || hiraṇyagarbha ityevaṃ tatrā'haṃ samavasthitam | dṛṣṭvainamapi deveśi mama loke mahīyate || punaścā'pi tato brahmā mama liṅgamidaṃ śubhe | sthāpayāmāsa vidhivadbhaktyā paramayā yutaḥ || svarlīneśvara ityevaṃ tatrā'haṃ samavasthitaḥ | tasmin paratare līne pradhāne mama kāraṇe || tasmāt svarlīna ityevaṃ guhyakṣetramiti sthitam | prāṇāniha narasyaktvā na punarjāyate kvacit || anantā sā gatistasya yogināmeva yā smṛtā | asminnapi mahādeśo daityo devasya kaṇṭakaḥ || vyāghrarūpaṃ samāsthāya nihato darpito balī | vyāghreśvareti saṃkhyāto nityamatrā'hamāsthitaḥ || na punardurgatiṃ yāti dṛṣṭena sa maheśvaram | utpalo vidalaścaiva yau daityau brahmaṇaḥ purā || strīvadhyau darpitau dṛṣṭvā tvayaiva nihatau śubhe | sāvajñaṃ kandukenātra tasyedaṃ cihnamāsthitam || ādāvatrā'hamāgatya āsthito gaṇapaiḥ saha | jyeṣṭhasthānamidaṃ tasmādetanme puṇyadarśanam || dṛṣṭvaivaṃ mama liṅgaṃ tu jyeṣṭhasthānasamāśritam | na śocate punarmartyaḥ siddho janmani janmani || samantācā'pi devairme liṅgāni sthāpitāni ha | dṛṣṭvā tu niyato martyo dehabhede gaṇo bhavet || idānīmahamāgatya svayamasmin vyavasthitaḥ | na vimuktaṃ mayā yasmādavimuktamidaṃ tataḥ || kṣetraṃ vārāṇasīpuṇyaṃ muktidaṃ saṃbhaviṣyati | avimukteśvaraṃ māṃ vai yo'tra drakṣyati mānavaḥ || gāṇapatyaṃ gatistasya yatra tatra mṛtasya hi | prāṇāniha ca saṃtyajya prāpyate muktiruttamā || pitrā te girirājena śaile himavatā svayam | mama priyaṃ tu tatsthānaṃ jñātvā liṅgaṃ pratiṣṭhitam || śaileśvaramiti khyātaṃ dṛśyatāmiha saṃsthitam | dṛṣṭvainaṃ manujo devi na durgatimavāpnuyāt || nadī vārāṇasī ceyaṃ puṇyā pāpapraṇāśinī | kṣetrametadalaṃkṛtya jāhnavyā saha saṃgatā || sthāpitaṃ saṃgame cāsmin brahmaṇā liṅgamuttamam | saṃgameśvaramityevaṃ khyātaṃ jagati dṛśyate¹ || saṃgame devanadyośca yaḥ snātvā manujaḥ śuciḥ | arcayet saṃgameśānaṃ tasya janmabhayaṃ kutaḥ || sthāpitaṃ liṅgametacca śukena tava sūnunā | nāmnā śukeśvaraṃ liṅgaṃ sarvasiddhāmarārcitam
17.p5
hṛṣṭvaiva mānavaḥ sadyo muktaḥ syāt sarvakilbiṣaiḥ | na smṛtaśca punarjanma saṃsāre tu labhennaraḥ || purā jambūkarūpeṇa asuro devakaṇṭakaḥ | brahmaṇaḥ sa varaṃ labdhvā gomāyurvadhaśāṅkitaḥ || hato himavataḥ putri jambukeśastato hyaham | anavadyagatiḥ khyātaḥ surāsuranamaskṛtaḥ || hṛṣṭvainamapi deveśaṃ sarvān kāmānavāpnuyāt | devaiḥ śakrapurogaiśca etāni sthāpitāni ha || ¹paśca liṅgāni puṇyāni sarvakāmapradāni tu | evametāni puṇyāni sannivāsāni pārvati || kathitāni tava kṣetre guhyaṃ vākyamidaṃ śṛṇu | mahālayagiristhaṃ māṃ kedāre ca vyavasthitam || gaṇatvaṃ labhate dṛṣṭvā kṣetre'smin muktirucyate | gāṇapatyapadaṃ tasmādyataḥ sā muktiruttamā || tato mahālayāttasmāt kedārānmadhyamādapi | smṛtaṃ puṇyatamaṃ kṣetramavimuktamidaṃ śubhe || kedāraṃ madhyamaṃ sthānaṃ sthānaṃ caiva mahālayam | mama puṇyāni bhūloke tebhyaḥ śreṣṭhatamaṃ tvidam || mama sraṣṭāstvame lokāstvataḥ kṣetramidaṃ śubhe | ²loke vittasamāyuktamavimuktamato'bhavat || avimukteśvaraṃ liṅgaṃ mama dṛṣṭveha mānavaḥ | sadyaḥ pāpavinirmuktaḥ paśupāśairvimucyate
17.p6
śaileśaṃ saṅgameśaṃ ca svarlīnaṃ madhyameśvaram | ¹hiraṇyagarbhamīśānaṃ goprekṣaṃ vṛṣabhadhvajam || upaśāntaśivaṃ caiva jyeṣṭhasthānanivāsinam | śukeśvaraṃ ca vikhyātaṃ vyāghreśaṃ jambukeśvaram || dṛṣṭvā na jāyate martyaḥ saṃsāre duḥkhasāgare
17.p7
iti bhaṭṭahṛdayadharātmajamahāsandhivigrahikabhaṭṭaśrīmallakṣmīdharaviracite kṛtyakalpatarau tīrthakāṇḍe vārāṇasīmāhātmyaṃ samāptam
17.p8
tatra matsyapurāṇe¹— ²bhagavan śrotumicchāmi purā kalpe yathā śrutam | [brahmaṇā devamukhyena yathāvatkathitaṃ mune]³ || kathaṃ prayāgagamanaṃ narāṇāṃ tatra kīdṛśam | mṛtānāṃ kā gatistatra snātānāṃ caiva kiṃ phalam || ye vasanti prayāge tu brūhi teṣāṃ ca kiṃ phalam | etat sarvaṃ mamā''khyāhi paraṃ kautūhalaṃ hi me
17.p9
mārkaṇḍeya uvāca— kathayiṣyāmi te vatsa yacceṣṭaṃ yacca tatphalam | purā ṛṣīṇāṃ viprāṇāṃ kathyamānaṃ mayā śrutam || ⁴yatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste'punarbhavāḥ | āprayāgapratiṣṭhānādāpurādvāsukerhṛdāt | kambalāśvatarau nāgau nāgācca bahumūlakāt || etatprajāpateḥ kṣetraṃ triṣu lokeṣu viśrutam | yatra snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste'punarbhavāḥ
17.p10
tatra brahmādayo devā rakṣāṃ kurvanti sarvadā | anye ca bahavastīrthāḥ sarvapāpaharāḥ śubhāḥ || na śakyāḥ kathituṃ rājan bahuvarṣaśatairapi | saṃkṣepeṇa pravakṣyāmi prayāgasya tu kīrtanam || ṣaṣṭirdhanuḥsahastrāṇi yāni rakṣanti jāhnavī | yamunāṃ rakṣati sadā savitā saptavāhanaḥ || prayāgaṃ tu viśeṣeṇa svayaṃ rakṣati vāsavaḥ | maṇḍalaṃ rakṣati harirdaivataiḥ saha saṅgataḥ || taṃ vaṭaṃ rakṣati śivaḥ śūlapāṇirmaheśvaraḥ | sthānaṃ rakṣanti vai devāḥ sarvapāpaharāḥ śubhāḥ || adharmeṇā''vṛto loko naiva gacchati tatpadam | alpamalpataraṃ pāpaṃ yadā tasya narādhipa || prayāgaṃ smaramāṇasya sarvamāyāti saṃkṣayam | darśanāttasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanādapi || mṛttikālambhanādvā'pi naraḥ pāpāt pramucyate | pañca kuṇḍāni rājendra yeṣāṃ madhye tu jāhnavī || prayāgasya praveśāttu pāpaṃ naśyati tatkṣaṇāt
17.p11
tathā— ¹satyavādī jitakrodho ahiṃsāṃ paramāsthitaḥ || dharmānusārī tattvajño gobrāhmaṇahite rataḥ | gaṅgāyamunayormadhye snāto mucyeta kilbiṣāt
17.p12
manasā cintitān kāmāṃstāṃśca prāpnoti puṣkalān | tato gatvā prayāgaṃ tu sarvadevābhirakṣitam || brahmacārī vasan māsaṃ pitṝn devāṃśca tarpayet | īpsitām̐llabhate kāmān yatra yatrā'bhijāyate || tapanasya sutā devī triṣu lokeṣu viśrutā | samāgatā mahābhāgā yamunā yatra¹ nimnagā || yatra sannihito devaḥ sākṣādevo maheśvaraḥ | duṣprāpaṃ mānuṣaiḥ puṇyaṃ prayāgaṃ tu yudhiṣṭhira || devadānavagandharvā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ | tatropaspṛśya rājendra svargalokamupāsate
17.p13
tathā²—
17.p14
mārkaṇḍeya uvāca—
17.p15
³śrṛṇu rājan prayāgasya māhātmyaṃ punareva tu | yacchrutvā sarvapāpebhyo mucyate nā'tra saṃśayaḥ || ārtānāṃ ca daridrāṇāṃ niścitavyavasāyinām | sthānamuktaṃ prayāgaṃ tu nā''khyeyaṃ tu kadācana || vyādhito yadi vā dīnaḥ kruddho vā'pi bhavennaraḥ | ⁴gaṅgāyamunāmāsādya yastu prāṇān parityajet || dīptakāñcanavarṇābhairvimānaiḥ sūryavarcasaiḥ | gandharvāpsarasāṃ madhye svarge modati mānavaḥ
17.p16
īpsitāṃllabhate kāmān vadanti ṛṣipuṅgavāḥ | sarvaratnamayairdivyairnānādhvajasamākulaiḥ || varāṅganāsamākīrṇavimānaiḥ śubhalakṣaṇaiḥ | gītavāditranirghoṣaiḥ prasuptaḥ pratibudhyate || yāvanna smarate janma tāvat svarge mahīyate | tataḥ svargāt paribhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divacyutaḥ | hiraṇyaratnasaṃpūrṇe sampṛddhe jāyate kule || tadeva ca smarettīrthaṃ smaraṇāttatra gacchati | deśastho yadi vāraṇye videśo yadi vā gṛhe || prayāgaṃ smaramāṇo'pi yastu prāṇān parityajet | brahmalokamavāpnoti vadanti ṛṣipuṅgavāḥ || sarvakāmaphalā vṛkṣā mahī yatra hiraṇmayī | ṛṣayo munayaḥ sarve tatra loke sa gacchati || strīsahasrākule ramye mandākinyāstaṭe śubhe | modate ṛṣibhiḥ sārdhaṃ sukṛteneha karmaṇā || siddhacāraṇagandharvaiḥ pūjyate divi daivataiḥ | tataḥ svargāt paribhraṣṭo jambūdvīpapatirbhavet ||¹ tataḥ śubhāni karmāṇi cintayānaḥ punaḥ punaḥ | guṇavān vittasaṃpanno bhavatīha na saṃśayaḥ || karmaṇā manasā vācā satyadharmapratiṣṭhitaḥ | gaṅgāyamunayormadhye yastu gāṃ saṃprayacchati || sa goromasamābdāni labhate svargamuttamam | yastu gāṃ pratigṛhṇāti gaṅgāyamunasaṅgame
17.p17
suvarṇamaṇimuktāṃ vā yadi vā'nyaṃ pratigraham | svakārye pitṛkārye vā devatābhyarcane'pi vā || ¹viphalaṃ tasya tattīrthaṃ yāvattaddhanamaśnute²
17.p18
³evaṃ tīrthe na gṛhṇīyāt puṇyeṣvāyataneṣu ca | nimitteṣu ca sarveṣu apramatto bhaveddvijaḥ || kapilāṃ pāṭalāṃ varṇāṃ yastatraiva prayacchati | svarṇaśṛṅgīṃ raupyakhurāṃ cailakaṃ gāṃ payasvinīm || prayāge śrotriyaṃ sādhuṃ grāhayitvā yathāvidhi
17.p19
śuklāmbaradharaṃ śāntaṃ dharmajñaṃ vedaparāgam || sā gaustasyaiva dātavyā gaṅgāyamunasaṅgame | vāsāṃsi ca mahārhāṇi ratnāni vividhāni ca || yāvadromāṇi tasyā goḥ santi gātreṣu sattama | tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate || yatrā'sau labhate janma sā gaustatrā'bhijāyate | na ca paśyati taṃ ghoraṃ narakaṃ tena karmaṇā || uttarān sa kurūn prāpya modate kālamakṣayam | gavāṃ śatasahasrebhyo dadyādekāṃ payasvinīm
17.p20
putrān dārāṃstathā bhṛtyān gaurekā pratikārayet | tasmāt sarveṣu dāneṣu godānaṃ tu viśiṣyate | durgame viṣame ghore mahāpātakasaṃbhrame || gaureva rakṣāṃ kurute tasmāddeyā dvijottame
17.p21
¹mārkaṇḍeya uvāca— ²kathayiṣyāmi te vatsa³ tīrthayātrāvidhikramam | ārṣeṇaiva vidhānena yathāhaṣṭaṃ yathāśrutam || prayāgatīrthayātrārthī yaḥ prayāti naraḥ kacit | balīvardasamārūḍhaḥ śṛṇu tasyā'pi yatphalam || narake vasate ghore gavāṃ krodho hi dāruṇaḥ | salilaṃ na ca gṛhṇanti pitaraścā'sya dehinaḥ || yastu putrāṃstathā bālān pāyayet snāpayettathā | yathātmānaṃ tathā sarvaṃ dānaṃ vipreṣu dāpayet || aiśvaryalobhamohādvā gacchedyānena yo naraḥ | niṣphalaṃ tasya tattīrthaṃ tasmādyānaṃ vivarjayet || gaṅgāyamunayormadhye yastu kanyāṃ prayacchati | ārṣeṇaiva vidhānena yathā vibhavasaṃbhavam⁴ || na sa paśyati taṃ ghoraṃ narakaṃ tena karmaṇā | uttarān sa kurūn gatvā modate kālamakṣayam
17.p22
putradārāṃśca labhate dhārmikān rūpasaṃyutān | tatra dānaṃ pradātavyaṃ yathāvibhavasaṃbhavam || tena tīrthaphalaṃ caiva vardhate nā'tra saṃśayaḥ | svarge tiṣṭhati rājendra yāvadābhūtasaṃplavam || vaṭamūlaṃ samāsādya yastu prāṇān parityajet | sarvalokānatikramya rudralokaṃ sa gacchati || tatra te dvādaśā''dityāstapante rudramāśritāḥ | nirdahanti jagat sarvaṃ vaṭamūlaṃ na dahyate || naṣṭacandrārkapavanaṃ yadā caikārṇavaṃ jagat | svapate tatra vai viṣṇuryatamānaḥ punaḥ punaḥ || devadānavagandharvā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ | sadā sevanti taṃ tīrthaṃ gaṅgāyamunasaṃgamam
17.p23
tathā—
17.p24
¹tatra brahmādayo devā diśaśca sadigīśvarāḥ | ²hariśca bhagavānāste prajāpatipuraskṛtaḥ || gaṅgāyamunayormadhye pṛthivyā jaghanaṃ smṛtam | prayāgaṃ rājaśārdūla triṣu lokeṣu viśrutam || tataḥ puṇyatamaṃ nāsti triṣu lokeṣu bhārata | śravaṇāttasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanādapi || smṛtikālambhanādvā'pi naraḥ pāpāt pramucyate | tatrā'bhiṣekaṃ yaḥ kuryāt saṃgame saṃśitavrataḥ
17.p25
tulyaṃ phalamavāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ | na vedavacanāttāta na lokavacanādapi || matirutkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ prati | daśātīrthasahasrāṇi ṣaṣṭiḥ koṭyastathā'parāḥ || yeṣāṃ sānnidhyamatraiva kīrtanāt kurunandana | yā gatiryogayuktasya sattvasthasya ca dhīmataḥ || sā gatistyajataḥ prāṇān gaṅgāyamunasaṅgame | na te jīvanti loke'smin yatra tatra yudhiṣṭhira || ye prayāgaṃ na saṃprāpnuvanti triṣu lokeṣu vañcitāḥ | evaṃ dṛṣṭvā tu tattīrthaṃ prayāgaṃ paramaṃ padam || mucyate sarvapāpebhyaḥ śaśāṅka iva rāhuṇā | kambalāśvatarau nāgau ¹yamunādakṣiṇe taṭe | tatra snātvā ca pītvā ca sarvapāpaiḥ pramucyate || tatra gatvā tu saṃsthānaṃ mahādevasya dhīmataḥ | narastārayate pūrvaṃ daśā'tītān daśā'varān || kṛtvā'bhiṣekaṃ tu naraḥ so'śvamedhaphalaṃ labhet | svargalokamavāpnoti yāvadābhūtasaṃplavam || pūrvapārśve tu gaṅgāyāstriṣu lokeṣu bhārata | kūpaṃ caiva tu sāmudraṃ pratiṣṭhānaṃ tu viśrutam || brahmacārī jitakrodhastrirātraṃ yadi tiṣṭhati | sarvapāpaviśuddhātmā so'śvamedhaphalaṃ labhet || uttareṇa pratiṣṭhānādbhāgīrathyāstu pūrvataḥ | haṃsapratapanaṃ nāma tīrthaṃ trailokyaviśrutam
17.p26
aśvamedhaphalaṃ tasmin snānamātreṇa bhārata | yāvaccandraśca sūryaśca tāvat svarge mahīyate || ūrvaśīpuline ramye vipule haṃsapāṇḍare | parityajyati yaḥ prāṇān śṛṇu tasyā'pi yatphalam || ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca | ¹sa yāti pitṛbhiḥ sārdhaṃ svargaloke narādhipa || ūrvaśīṃ ca sadā paśyeddevaloke narottama | pūjyate satataṃ devairṛṣigandharvakinnaraiḥ || tataḥ svargāt paribhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divacyutaḥ | ūrvaśīsadṛśīnāṃ tu kanyānāṃ labhate śatam || madhye nārīsahasrāṇāṃ bahvīnāṃ ca patirbhavet | daśagrāmasahasrāṇāṃ bhoktā bhavati bhūmipaḥ || kāścīnūpuraśabdena supto'sau pratibudhyate || bhuktvā tu vipulān bhogāṃstattīrthaṃ labhate punaḥ | śuklāmbaradharo nityaṃ niyataḥ saṃyatendriyaḥ || ekakālaṃ tu bhuñjāno māṃsaṃ bhogapatirbhavet | suvarṇālaṃkṛtānāṃ tu nārīṇāṃ labhate śatam || pṛthivyāmāsasudrāyāṃ mahābhogapatirbhavet | dhanadhānyasamāyukto dātā bhavati nityaśaḥ || sa bhuktvā vipulān bhogāṃstattīrthaṃ smarate punaḥ | atha sandhyāvaṭe ramye brahmacārī jitendriyaḥ || upāsīta śucirbhūtvā² brahmalokamavāpnuyāt | koṭitīrthaṃ samāsādya yastu prāṇān parityajet
17.p27
koṭivarṣasahasrāṇāṃ svargaloke mahīyate | tataḥ svargāt paribhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divaścyutaḥ || suvarṇamaṇimuktādyaiḥ kule jāyeta rūpavān | tato bhogavatīṃ gatvā vāsukeruttareṇa tu || daśāśvamedhikaṃ nāma tatra tīrthaṃ paraṃ bhavet | kṛtābhiṣekastu naraḥ so'śvamedhaphalaṃ labhet || dhanāḍhyo rūpavān sākṣāddātā bhavati dhārmikaḥ | caturvedeṣu yatpuṇyaṃ satyavādiṣu yatphalam || ahiṃsāyāṃ tu yo dharmo gamanādeva tatphalam
17.p28
tathā¹—
17.p29
²mānasaṃ nāma tīrthaṃ tu gaṅgāyā uttare taṭe | trirātropoṣitaḥ snātvā sarvān kāmānavāpnuyāt || gobhūhiraṇyadānena yatphalaṃ prāpnuyānnaraḥ | tatphalaṃ samavāpnoti tattīrthaṃ smarate punaḥ || akāmo vā sakāmo vā gaṅgāyāṃ yo vipadyate | mṛtastu labhate svargaṃ narakaṃ na ca paśyati | apsarogaṇasaṅgītaiḥ supto'sau pratibudhyate || haṃsasārasasayuktena vimānena sa gacchati | bahuvarṣasahasrāṇi svarge rājendra bhuñjate || tataḥ svargāt paribhraṣṭaḥ kṣīṇakarmā divaścyutaḥ | suvarṇamaṇimuktāḍhye jāyate vipule kule
17.p30
ṣaṣṭitīrthasahasrāṇi ṣaṣṭitīrthaśatāni ca | māghamāse gamiṣyanti gaṅgāyamunasaṅgame || gavāṃ śatasahasrasya samyagdattasya yatphalam | prayāge māghamāse ca styahaṃ snātasya tatphalam || gaṅgāyamunayormadhye karṣārdhiṃ yastu sādhayet | ahīnāṅgo hyarogaśca pañcendriyasamanvitaḥ || yāvanti romakūpāni tasya gātreṣu dhīmataḥ | tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate || tataḥ svargāt paribhraṣṭo jambūdvīpapatirbhavet | sa bhuktvā vipulān bhogāṃstattīrthaṃ labhate punaḥ || jalapraveśaṃ yatkuryāt saṅgame lokaviśrute | rāhugraste yathā some vimuktaḥ sarvapātakaiḥ || somalokamavāpnoti somena saha modate | ṣaṣṭivarṣasahasrāṇi ṣaṣṭivarṣaśatāni ca || ¹svargalokamavāpnoti ṛṣigandharvasevitaḥ | paribhraṣṭastu rājendra sambhūdve jāyate kule || adhaḥśirāstu yo jvālāmūrdhvapādaḥ pibennaraḥ | śataṃ varṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate || paribhraṣṭastu rājendra agnihotrī bhavennaraḥ | bhuktvā tu vipulān bhogāṃstattīrthaṃ bhajate punaḥ || yaśca dehaṃ vikartitvā²śākunibhyaḥ prayacchati | vihagairupabhuktasya śṛṇu tasyāḍapi yatphalam
17.p31
śataṃ varṣasahasrāṇāṃ somaloke mahīyate | tasmādapi paribhraṣṭo rājā bhavati dhārmikaḥ || guṇavān rūpasaṃpanno vidvāṃśca priyavādakaḥ || bhuktvā tu vipulān bhogāṃstattīrthaṃ labhate punaḥ | yamune cottare kūle prayāgasya tu dakṣiṇe || ṛṇapramocanaṃ nāma tīrthaṃ tu paramaṃ smṛtam | ekarātroṣitaḥ snātvā ṛṇaiḥ sarvaiḥ pramucyate || svargalokamavāpnoti anṛṇaśca sadā bhavet
17.p32
tathā— mārkaṇḍeya uvāca— ¹śrṛṇu rājan prayāge tu anāśakaṃ phalaṃ vibho | prāpnoti puruṣo dhīmān śraddadhāno jitendriyaḥ || ahīnāṅgo hyarogaśca pañcendriyasamanvitaḥ | aśvamedhaphalaṃ tasya gacchatastu pade pade || kulāni tārayedrājan daśa pūrvān daśāvarān | mucyate sarvapāpebhyo gaccheta paramaṃ padam
17.p33
tathā— mārkaṇḍeya uvāca— ²śrṛṇu rājan mahāvīra yaduktaṃ padmayoninā | ṛṣīṇāṃ sannidhau pūrvaṃ kathyamānaṃ mayā śubham || pañcayojanavistīrṇaṃ prayāgasya tu maṇḍalam | praveśāttasya tadbhūmau so'śvamedhaḥ pade pade
17.p34
vyatītān puruṣān sapta bhaviṣyāṃśca caturdaśa | narastārayate sarvān yastu prāṇān parityajet || evaṃ jñātvā tu rājendra sadā śraddhāparo bhava | aśraddadhānāḥ puruṣāḥ pāpopahatacetasaḥ || na prāpnuvanti tatsthānaṃ prayāgaṃ devarakṣitam
17.p35
yudhiṣṭhira uvāca—
17.p36
snehādvā dravyalobhādvā ye tu kāmavaśaṃ gatāḥ || kathaṃ tīrthaphalaṃ teṣāṃ kathaṃ puṇyamavāpnuyuḥ | vikrayī sarvabhāṇḍānāṃ ¹kāryākāryamajānataḥ || prayāge kā gatistasya etadbrūhi mahāmune
17.p37
mārkaṇḍeya uvāca—
17.p38
śrṛṇu rājan mahāguhyaṃ sarvapāpapraṇāśanam || māsamekaṃ tu snāyīta prayāge niyatendriyaḥ | mucyate sarvapāpebhyo ²yathodiṣṭaṃ svayambhuvā ³ || śucistu prayato bhūtvā'hiṃsakaḥ śraddhayā'nvitaḥ | mucyate sarvapāpebhyaḥ sa gacchet paramaṃ padam || ⁴viśvastaghātakānāṃ ca prayāge śrṛṇu yatphalam | trikālameva snāyīta āhāraṃ bhaikṣamācaret || tribhirmāsaiḥ pramucyeta prayāge nā'tra saṃśayaḥ | ajñānena tu yasyeha tīrthayātrādikaṃ bhavet
17.p39
sarvakāmasamṛddhastu svargaloke mahīyate | sthānaṃ ca labhate nityaṃ dhanadhānyasamākulam || evaṃ jñānena saṃpūrṇaḥ sadā bhavati bhogavān | tāritāḥ pitarastena narakāt sapitāmahāḥ¹
17.p40
tathā— mārkaṇḍeya uvāca—
17.p41
²tapanasya sutā devī triṣu lokeṣu viśrutā | samāgatā mahābhāgā yamunā yatra nimnagā || yenaiva niḥsṛtā gaṅgā tenaiva yamunā gatā | yojanānāṃ sahasreṣu kīrtanāt pāpanāśinī || tatra snātvā ca pītvā ca yamunāyāṃ yudhiṣṭhira | kīrtanādbhute puṇyaṃ dṛṣṭvā bhadrāṇi paśyati || avagāhyātha pītvā ca punātyāsaptamaṃ kulam | prāṇāṃstyajati yastatra sa yāti paramāṃ gatim || agnitīrthamiti khyātaṃ yamunādakṣiṇe taṭe | ³paścime dharmarājasya tīrthaṃ tu navakaṃ smṛtam || tatra snātvā divaṃ yāti ye mṛtāste'punarbhavāḥ | pañca tīrthasahasrāṇi yamunādakṣiṇe taṭe || uttareṇa pravakṣyāmi ādityasya mahātmanaḥ | tīrthaṃ nīrūjakaṃ⁴ nāma yatra devāḥ savāsavāḥ
17.p42
upāsate sadā sandhyāṃ nityaṃ kāle yudhiṣṭhira || devāḥ sevanti tattīrthaṃ ye cā'nye viduṣo janāḥ | śraddadhānaparo bhūtvā kurutīrthābhiṣecanam || anye ca bahavastīrthāḥ sarvapāpaharāḥ smṛtāḥ | teṣu snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste'punarbhavāḥ || gaṅgā ca yamunā caiva ubhe tulyaphale smṛte | kevalaṃ jyeṣṭhabhāvena gaṅgā sarvatra pūjyate || evaṃ kuruṣva kaunteya sarvatīrthābhiṣecanam | yāvajjīvakṛtaṃ pāpaṃ tatkṣaṇādeva naśyati || yastvidaṃ kalyamutthāya paṭhate ca śṛṇoti ca | mucyate sarvapāpebhyaḥ svargalokaṃ sa gacchati
17.p43
tathā— 1janmāntarasahasrebhyo yogo labhyeta vā na vā | tathā yugasahasreṇa yogo labhyeta mānavaiḥ || yastu sarvāṇi ratnāni brāhmaṇebhyaḥ prayacchati | tena dānena dattena yogo labhyeta vā na vā || prayāge tu mṛtasyedaṃ sarvaṃ bhavati nā'nyathā
17.p44
tathā— 2śṛṇu rājan pravakṣyāmi māhātmyaṃ punareva tu || naimiśaṃ puṣkaraṃ caiva gotīrthaṃ sindhusāgaram | gayā ca dhenukaṃ caiva gaṅgāsāgarameva ca || ete cā'nye ca bahavo ye ca puṇyāḥ śiloccayāḥ
17.p45
daśātīrthasahasrāṇi tisraḥ koṭyastathā'parāḥ | prayāge saṃsthitā nityamevamāhurmanīṣiṇaḥ || trīṇi cāpyagnikuṇḍāni yeṣāṃ madhye tu jāhnavī | prayāgādabhiniṣkāntā sarvatīrthapuraskṛtā || tapanasya sutā devī triṣu lokeṣu viśrutā | gaṅgayā yamunā sārdhaṃ saṅgatā lokatāriṇī¹ | gaṅgāyamunayormadhye pṛthivyāṃ jaghanaṃ smṛtam || prayāgaṃ rājaśārdūla kalāṃ nārhanti ṣoḍaśīm | tisraḥ koṭyardhakoṭī ca tīrthānāṃ vāyurabravīt || divi bhuvyantarikṣe ca tatsarvaṃ jāhnavī smṛtā | prayāgaṃ sapratiṣṭhānaṃ kambalāśvatarāvubhau || bhogavatyatha yā caiṣā vedireṣā prajāpateḥ | tatra vedāśca yajñāśca mūrtimanto yudhiṣṭhira || prajāpatimupāsante ṛṣayaśca tapodhanāḥ | yajante kratubhirdevāstathā cakradharā nṛpāḥ | tataḥ puṇyatamo nāsti triṣu lokeṣu bhārata || prayāge sarvatīrthebhyaḥ prabhavatyadhikaṃ vibho
17.p46
tathā— ²pañcayojanavistīrṇaṃ prayāgasya tu maṇḍalam | tiṣṭhate rakṣiṇo yatra pāpakarmanivāraṇāt || uttareṇa pratiṣṭhānaṃ śālmalī pratitiṣṭhati³ | maheśvaro vaṭo bhūtvā tiṣṭhate parameśvaraḥ
17.p47
tato devāḥ sagandharvāḥ siddhāśca paramarṣayaḥ | rakṣanti maṇḍalaṃ sarvaṃ pāpakarmanivāraṇāt || yuñjan yuñjan svakaṃ pāpaṃ narakaṃ na ca paśyati | evaṃ brahmā ca viṣṇuśca prayāge nityamīśvaraḥ || tathā— ¹sitāsiteṣu yat snānaṃ māghamāse yudhiṣṭhira | na teṣāṃ punarāvṛttiḥ kalpakoṭiśatairapi || daśātīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathā'parāḥ | māghamāse prayāge tu gaṅgāyamunasaṅgame || prayāgamāhātmye, mahābhārate— tataḥ puṇyatamaṃ nāsti triṣu lokeṣu bhārata | prayāgaṃ sarvatīrthebhyo prabhavatyadhikaṃ vibho | śravaṇāttasya tīrthasya nāmasaṃkīrtanādapi || ²[smṛttikālambhanādvā'pi naraḥ pāpāt pramucyate | tatrā'bhiṣekaṃ yaḥ kuryāt saṅgame saṃśitavrataḥ || tulyaṃ phalamavāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ | eṣā yajanabhūmirhi devānāmapi satkṛtā || yatra dattaṃ sūkṣmamapi mahānbhavati bhārata | na vedavacanādvā'pi na lokavacanādapi ||] matirutkramaṇīyā te prayāgamaraṇaṃ prati | daśātīrthasahasrāṇi ṣaṣṭikoṭyastathā'parāḥ
17.p48
yeṣāṃ sānnidhyamatraiva kīrtitaṃ kurunandana | caturvedeṣu yat puṇyaṃ satyavādiṣu caiva yat || snāta eva tadāpnoti gaṅgāyamunasaṅgame | tatra bhogavatī nāma vāsukestīrthamuttamam || tatrābhiṣekaṃ yaḥ kuryāt so'śvamedhamavāpnuyāt | tatra haṃsapratapanaṃ tīrthaṃ trailokyaviśrutam || daśāśvamedhikaṃ caiva gaṅgāyāṃ kurunandana | yatra gaṅgā mahārāja sa deśastu tapovanam || siddhikṣetraṃ hi tajjñeyaṃ gaṅgātīrasamāśritam | || iti śrībhaṭṭahṛdayadharātmajamahāsāndhivigrahikabhaṭṭaśrīmallakṣmīdharaviracite kṛtyakalpatarau tīrthakāṇḍe prayāgamāhātmyaṃ samāptam
17.p49
tatra mahābhārate— śilavṛttiruvāca¹— ke deśāḥ ke janapadāḥ ²ke grāmāḥ ke ca parvatāḥ | prakṛṣṭāḥ puṇyatamakā jñeyā nadyastaducyatām
17.p50
siddha uvāca— te deśāste janapadāste ³grāmāste ca parvatāḥ | yeṣāṃ bhāgīrathī gaṅgā madhye yāti saridvarā || tapasā brahmacaryeṇa yajñaistyāgena vā punaḥ | gatiṃ na labhate janturgaṅgāṃ saṃsevya tāṃ labhet || spṛṣṭāni yeṣāṃ gāṅgeyaistoyairgātrāṇi dehinām | vyastāni ye punasteṣāṃ vāsaḥ svarge'dhīyate || sarvāṇi yeṣāṃ gāṅgeyaistoyaiḥ karmāṇi ⁴dehinām | gāṃ tyaktvā mānavā vipra divi tiṣṭhanti te janāḥ || pūrve vayasi karmāṇi kṛtvā pāpāni ye narāḥ | paścādgaṅgāṃ niṣevante te'pi yāntyuttamāṃ gatim
17.p51
snātānāṃ śucibhistoyairgāṅgeyaiḥ prayatātmanām | vyuṣṭirbhavati yā puṃsāṃ na sā kratuśatairapi | yāvadasthi manuṣyāṇāṃ gaṅgātoyeṣu tiṣṭhati || tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate | apahatya tamastīvraṃ yathā bhātyudaye raviḥ | tathā'pahatya pāpmānaṃ bhāti gaṅgājalokṣitaḥ
17.p52
tathā—
17.p53
triṣu lokeṣu ye kecit prāṇinaḥ sarva eva te | tarpyamāṇāḥ parāṃ tṛptiṃ yānti gaṅgājalaiḥ śubhaiḥ || yastu sūryeṇa ¹niṣṭaptaṃ gāṅgeyaṃ pibate jalam | gavāṃ nirhāranirmuktā yāvatkāśāviśiṣyate || induvratasahasraṃ tu yaścaret kāyaśodhanam | pibedyaścā'pi gaṅgāmbhaḥ samau syātāṃ na vā samau || [²tiṣṭhedyugasahasraṃ tu pādenaikena yaḥ pumān | māsamekaṃ tu gaṅgāyāṃ samau syātāṃ na vā samau ||] lambetā'vākśirā yastu yugānāmayutaṃ pumān | tiṣṭhedyatheṣṭaṃ yaścāpi gaṅgāyāṃ sa viśiṣyate || agnau prāptaṃ pradhūyante yathā tūlaṃ dvijottama | tathā gaṅgāvagāḍhasya sarvapāpaṃ pradhūyate || bhūtānāmapi sarveṣāṃ duḥkhopahatacetasām | gatimanveṣamāṇānāṃ na gaṅgāsadṛśī gatiḥ
17.p54
bhavanti nirviṣāḥ sarpāḥ yathā tārkṣyasya darśanāt | gaṅgāyā darśanāttadvat sarvapāpaiḥ pramucyate || apratiṣṭhāśca ye kecidaśarmaśaraṇāśca ye | teṣāṃ pratiṣṭhā gaṅgeha śaraṇaṃ¹ śarma marma ca || prakṛṣṭairaśubhairyastānekaiḥ puruṣādhamān | patato narake gaṅgā saṃśritān pretya tārayet | teṣāṃ vimuktā munibhirnūnaṃ devaiḥ savāsavaiḥ || ye'bhigacchanti satataṃ gaṅgāṃ matimatāṃ vara²| vinayācārahīnāśca aśivāśca narādhamāḥ || te bhavanti śivā viprā ye vai gaṅgāsamāśritāḥ
17.p55
tathā—
17.p56
jāhnavītīrasaṃbhūtāṃ mṛdaṃ mūrdhnā bibharti yaḥ || bibharti rūpaṃ so'rkasya tamonāśāya kevalam³
17.p57
tathā—
17.p58
vāṅmanaḥkarmabhiryastaḥ pāpairapi pumāniha | vīkṣya gaṅgāṃ bhavet pūtastatra me nāsti saṃśayaḥ || saptā'varān sapta parān pitṝnebhyaśca ye pare | pumāṃstārayate gaṅgāṃ vīkṣya spṛṣṭvāvagāhya ca || ⁴[gaṅgāṃ dṛṣṭvātha pāpī ca snātvā gaṅgeti kīrtanāt | trayodaśārjitaṃ pāpaṃ janmajaṃ naśyati dhruvam ||]
17.p59
śrutā'bhilapitā dṛṣṭvā spṛṣṭvā pītā'vagāhitā || gaṅgā tārayate puṃsābhubhau vaṃśau viśeṣataḥ | darśanāt sparśanāt snānāt tathā gaṅgeti kīrtanāt || punātyapuṇyān puruṣān śataśo'tha sahasraśaḥ | ya icchet saphalaṃ janma jīvitaṃ śrutameva ca | sa pitṝṃstarpayedgaṅgāmabhigamya surāṃstathā || na sutairna ca vittena karmaṇā na ca tat phalam | prāpnuyāt puruṣo'tyantaṃ gaṅgāṃ prāpto yadāpnuyāt || jātyandhairiha tulyāste mūkaiḥ paṅgubhireva ca | samarthā yena paśyanti gaṅgāṃ puṇyajalāṃ śubhām || bhūtabhavyabhaviṣyajñairmaharṣibhirupasthitām | devaiḥ sendraiśca ko gaṅgāṃ nopaseveta mānavaḥ || vānaprasthairgṛhasthaiśca yatibhirbrahmacāribhiḥ | vidyāvadbhiḥ śritāṃ gaṅgāṃ pumān ko nāma nā''śrayet || utkāmadbhiśca yat prāṇaiḥ prayataḥ śiṣṭasammataḥ | cintayenmanasā gaṅgāṃ sa gatiṃ paramāṃ labhet || na bhayebhyo bhayaṃ tasya na pāpebhyo na rājataḥ | ādehapatanādgaṅgāmupāste yaḥ pumāniha || tathā— tadbhāvastadgatamanāstanniṣṭhastatparāyaṇaḥ | gaṅgāṃ yo'nugato bhaktyā sa tasyāḥ priyatāṃ vrajet || bhūsthaiḥ khasthairdivasthaiśca bhūtairuccāvacairapi | ²gaṅgā'vagāhyā satatametatkāryasamaṃ satām
17.p60
tathā— gaṅgāṃ gatvā yaiḥ śarīraṃ visṛṣṭaṃ gatā ¹dhīrāste vibudhaiḥ samatvam | andhān jaḍān dravyahīnāṃśca gaṅgā yaśasvinī bṛhatī viśvarūpā || devaiḥ sendrairmunibhirmānuṣaiśca niṣevitā sarvakāmairyunakti || ujjīvantīṃ mahāpuṇyāṃ saṃśrumantīṃ trivartmagām | trilokagoptrīṃ ye gaṅgāṃ saṃśritāste divaṅgatāḥ || yo vatsyate drakṣyati vā'pi martyo tasmai prayacchanti sukhāni devāḥ | ²andhā klībā jaḍā vyaṅgāḥ patitā rogiṇo'ntyajāḥ | gaṅgāṃ saṃsevya puruṣā devairgacchanti tulyatām || dūrastho'pi hi yo brūyāttrisandhyaṃ niyataḥ śuciḥ | gaṅgā gaṅgeti gaṅgeti sa gacchet paramāṃ gatim || jaḍāndhaprabhṛtayaḥ karmāntarānadhikāriṇo'pi gaṅgāsevayā'bhimataphalabhāgino bhavantītyarthaḥ
17.p61
³brahmapurāṇe— varṇānāṃ brāhmaṇo yadvattathā tīrtheṣu jāhnavī | svargasthairgaganasthaiśca tathā pātālavāsibhiḥ || avagāhyā sadā gaṅgā pūjyā vandyā ca sarvadā | ṣaṣṭhyādau kṛṣṇapakṣe tu bhūmau sannihitā bhavet
17.p62
yāvatpuṇyāmasamāvāsyāṃ dināni daśa nityaśaḥ | śuklapratipadārabhya dināni daśasaṃkhyayā || pātāle sannidhānaṃ tu karoti svayameva hi | śuklaikādaśikādah ārabhya daśa yāni tu || paścamyantāni sā svarge bhavet sannihitā sadā | śrutā'bhilapitā hṛṣṭā spṛṣṭā pītā'vagāhitā || gaṅgā tārayate nṝṇāmubhau vaṃśau bhavārṇavāt | darśanāt sparśanāt pānāttathā gaṅgeti kīrtanāt || punātyapuṇyān puruṣān māteva jagato hitā | aśubhaiḥ karmabhiryastān majjamānān bhavārṇave || patato narake gaṅgāṃ saṃśritānuddharet sadā | avagāhanamātreṇa mānavānāṃ sadaiva hi || pāpaughaṃ nirdahedgaṅgā tūlarāśimivānalaḥ | tathā— vinayācārahīnāśca ye bhavantyaśubhā narāḥ | gaṅgāmāśritya sarve te bhavanti vimalāḥ śubhāḥ
17.p63
[¹tathā—]
17.p64
na puttrairna mahādānairna cānyaiśca sukarmabhiḥ | bhavet puṇyaphalaṃ puṃsāṃ yathā labdhvā'nujāhnavīm || matsyapurāṇe— ²kurukṣetrasamā gaṅgā yatra tatrā'vagāhitā
17.p65
kurukṣetrāddaśaguṇā yatra vindhyena saṃgatā || vindhyācchataguṇā proktā kāśipuryāṃ tu jāhnavī | yatra gaṅgā mahābhāgā bahutīrthatapodhanā || siddhikṣetraṃ hi tajjñeyaṃ nā'tra kāryā vicāraṇā | kṣitau tārayate martyānnāgāṃstārayate'pyadhaḥ || divi tārayate devāṃstena tripathagā smṛtā | yāvadasthīni tiṣṭhanti gaṅgāyāṃ yasya dehinaḥ || tāvadvarṣasahasrāṇi svargaloke mahīyate | tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ nadīnāṃ paramā nadī || mokṣadā sarvabhūtānāṃ mahāpātakināmapi | sarvatra sulabhā gaṅgā triṣu sthāneṣu durlabhā || gaṅgādvāre prayāge ca gaṅgāsāgarasaṃgame | te'tra snātvā divaṃ yānti ye mṛtāste'punarbhavāḥ || sarveṣāmeva bhūtānāṃ tāpopahatacetasām | gatimanveṣamāṇānāṃ nāsti gaṅgāsamā gatiḥ || pavitrāṇāṃ pavitraṃ tu maṅgalānāṃ ca maṅgalam | maheśvaraśirodbhūtā sarvapāpaharā śubhā
17.p66
tathā—
17.p67
¹yojanānāṃ sahasreṣu gaṅgāṃ yaḥ smarate naraḥ | api duṣkṛtakarmā'sau labhate paramāṃ gatim || kīrtanānmucyate pāpāddṛṣṭvā bhadrāṇi paśyati | avagāhya ca pītvā ca punātyāsaptamaṃ kulam
17.p68
viṣṇupurāṇe— ¹tataḥ prabhavati brahman sarvapāpaharā sarit | gaṅgā devāṅganāṅgānāmanulepanapiñjarā || vāmapādāmbujāṅguṣṭhanakhasrotovinirgatā | viṣṇorbibharti yāṃ bhaktyā śirasā'hrniśaṃ śivaḥ || tataḥ saptarṣayo yasyāṃ prāṇāyāmaparāyaṇāḥ | tiṣṭhanti vīcimālābhiruhyamānā jaṭā jale || vāyorvairāhatairyasyāḥ ²ghāvitaṃ śāśimaṇḍalam | bhūyo'dhikatarāṃ kāntiṃ vahatyetaddaḥkṣaye || merupṛṣṭhe patatyuccairniṣkrāntā śāśimaṇḍalāt | jagataḥ ³pāvanārthāya prayāti ca caturdiśām || sītā cā'lakanandā ca cakṣurbhadrā ca saṃsthitā | ekaiva yā caturbhedā digbhedagatilakṣaṇā || bhedaṃ cā'lakanandākhyaṃ yasyāḥ sarvopadakṣiṇam | dadhāra śirasā prītyā varṣāṇāmadhikaṃ śatam || śambhorjaṭākalāpācca niṣkrāntā asthiśarkarā | ghāvayitvā divaṃ nityaṃ yā pāpān sagarātmajān || snātasya salile yasyāḥ sadyaḥ pāpaṃ praṇaśyati | apūrvapuṇyaprāptiśca sadyo maitreya jāyate || dattāḥ pitṛbhyo yatrā''pastanayaiḥ śraddhayā'nvitaiḥ | samāśayaṃ ⁴prayacchanti tṛptiṃ maitreya durlabhām || yasyāmiṣṭvā mahāyajñairyajñeśaṃ puruṣottamam | dvija bhūpāḥ ⁵parāṃ siddhimavāpurdivi ceha ca
17.p69
snātā nirdhūtapāpāśca yajñe yattapastathā | keśavāsaktamanasaḥ prāpnā nirvāṇamuttamam || stutā'bhilaṣitā dṛṣṭā spṛṣṭā pītā'vagāhitā | yā pāvayati bhūtāni kīrtitāni dine dine || gaṅgā gaṅgeti yairnāma yojanānāṃ śatairapi | sthitairuccaritaṃ hanti pāpaṃ janmatrayārjitam || ¹tataḥ sā pāvanāyā'tra jagatāṃ triṣvaṇāmapi | samudbhūtā paraṃ tattu tṛtīyaṃ bhagavatpadam || tathā— ²bhagavadviṣṇupādāṅguṣṭhavinirgatasya hi jalasyaitanmāhātmyamayanna kevalamabhisandhipūrvakaṃ snānādyupayogeṇopakārakam | anabhisaṃhitamapyapetaprāṇasyā'sthicarmasnāyukeśādyutsṛṣṭaṃ śarīrajamapi tadupanipatitaṃ sadyaḥ śarīriṇaṃ svarge nayati || mahābhārate— meroḥ samudrasya ca sarvaratnaiḥ saṃkhyopalānāmudakasya vā'pi || śakyaṃ vaktuṃ neha gaṅgājalānāṃ guṇākhyānaṃ parimāṇaṃ tathaiva || || iti śrībhaṭṭahṛdayadharātmajamahāsāndhivigrahika³bhaṭśrīlakṣmīdharaviracite kṛtyakalpatarau tīrthakāṇḍe gaṅgāmāhātmyaṃ samāptam
17.p70
5 || || atha gayāmāhātmyam || tatra matsyapurāṇe— ¹pitṛtīrthaṃ gayā nāma sarvatīrthavaraṃ śubham | yatrāste devadeveśaḥ svayameva pitāmahaḥ || yatraiṣā pitṛbhirgītā gāthā bhogamabhīpsubhiḥ | “eṣṭvyā bahavaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet || yajeta vāśvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet |”
17.p71
varāhapurāṇe— sanatkumāra uvāca— ²dhanyastvameva dvijamukhyavarya yaddevavādābhirataḥ pitṝṃśca | prīṇāti mantravratahomajapyaigayāṃ samāsādya tathānupiṇḍaiḥ³ || śṛṇuṣva vākyaṃ nṛpatirbabhūva viśālanāmā sa purīṃ viśālām | uvāsa dhanyāṃ dhṛtimānaputraḥ svayaṃ viśālādhipatirdvijāgryām
17.p72
papraccha putrārthamasitrahantā taṃ brāhmaṇāścocuradīnasattvāḥ | rājan pitṝṃstarpaya putrahetodattvā gayāyāṃ vidhivattu piṇḍān || dhuvaṃ sutaste bhavitā nṛvīra sahasradātā sakalakṣitīśaḥ | itīrite brāhmaṇaiḥ saṃprahṛṣṭo rājā viśālādhipatiḥ prayatnāt || samāgatastīrthavaraṃ dvijeśa gayāmimāṃ tadgatamānasassan | āgatya so'tha pravaraṃ sutārthī gayāśiro yāgaparaḥ pitṝṇām || piṇḍapradānaṃ vidhinā prayacchaṃstāvaddviyatyuttamasūrtiyuktān | paśyan sa puṃsaḥ sitaraktakṛṣṇānuvāca rājā kimidaṃ bhavadbhiḥ || samīkṣyate śaṃsata sarvametat kutūhalaṃ me manasi pravṛttam | sita uvāca— ahaṃ sitaste janako'smi tāta nāmnā ca vṛttena ca karmaṇā ca | ayaṃ ca me janako raktavarṇo nṛśaṃsakṛdbrahmahā pāpakārī || adhīśvaraḥ ¹śrṛṇu paraḥ pitā'sya kṛṣṇo nāmnā karmaṇā varṇataśca | etena kṛṣṇena hataḥ purā vai janmānyanekānyṛṣayaḥ purāṇāḥ
17.p73
tathā—
17.p74
etau smṛtau dvāvapi pitṛputrāvavīcisaṃjñaṃ narakaṃ prapannau | ¹adhīśvaro'yaṃ janakaḥ paro'sya tau kṛṣṇaraktāvapi dīrghakālam || ahaṃ ca śuddhena nijena karmaṇā śakrāsanaṃ prāpya sudurlabhaṃ tat | tvayā punarmantravidā gayāyāṃ piṇḍapradānena balādimau ca || mokṣāpitau tīrthavaraprabhāvādavīcisaṃjñaṃ narakaṃ gatau tau || pitṝn pitāmahāṃścaiva tathaiva prapitāmahān | prīṇayāmīti yattoyaṃ tvayā dattamarindama || tenā'smadyugapadyogo jāto vākyena sattama | tīrthaprabhāvādgacchāmaḥ pitṛlokaṃ na saṃśayaḥ || tatra piṇḍapradānena etau tava pitāmahau
17.p75
durgatāvapi saṃsiddhau pāpādvikṛtiliṅginau || tīrthaprabhāva eṣo'tra brahmaghnasyā'pi sattama | pituḥ piṇḍapradānena kuryāduddharaṇaṃ sutaḥ || etasmāt kāraṇāt putra ahametau vigṛhya tu | āgato'smi bhavantaṃ vai draṣṭuṃ yāsyāmi sāṃpratam
17.p76
tathā— etasmāt kāraṇādvaibhya bhavān¹ dhanyo mayocyate | sakṛdgayābhigamanaṃ sakṛt piṇḍaprapātanam || durlabhatvaṃ punarnityamasminneva vyavasthitiḥ | kimatra procyate raibhya tava puṇyamiti prabho || yena śārṅgagadāpāṇiriṣṭo nārāyaṇaḥ svayam | yato gadādharaḥ sākṣādasmiṃstīrthe vyavasthitaḥ || ato hi vikhyātatatamaṃ tīrthametaddvijottama | brahmapurāṇe— [²kiyatte patitānāṃ ca gate saṃvatsare kacit | deśadharmapramāṇatvādgayākūpe svayaṃ bhuvi || mārtaṇḍapādamūle vā śrāddhaṃ hariharaṃ smaran | vāmanapurāṇe]— pretarājo vaṇijaṃ kaścit pratyāha— gayāyāṃ tīrthajuṣṭāyāṃ snātvā śaucasamanvitaḥ
17.p77
mama nāma sambuddiśya piṇḍanirvapaṇaṃ kuru | tatra piṇḍapradānena pretabhāvādahaṃ sakhe || muktastu sarvadraṣṭṝṇāṃ yāsyāmi śubhalokatām | ityevamuktvā vaṇijaṃ pretarājo'nujaiḥ saha || svanāmāni yathānyāyaṃ samyagākhyātavāñchuciḥ | tathārcayitvā prayayau gayāśiramanuttamam || piṇḍanirvapaṇaṃ tatra pretānāmanupūrvaśaḥ | cakāra ca sadā prāṇān pitṛṃścake tvanantaram || ātmanaśca mahābuddhirmahābodhau tilairvinā | piṇḍanirvapaṇaṃ cakre tathānyānapi gotrajān || evaṃ pradatteṣvatha ca piṇḍeṣu pretabhāvataḥ | vimuktāste dvijāḥ prāpya brahmalokaṃ tato gatāḥ
17.p78
vāyupurāṇe— ānantyāya bhavedannaṃ khaḍgamāṃsaṃ pitṛkṣaye | kṛṣṇacchāgastathā loha ānantyāya prakalpayet || gayāyāmakṣayaṃ śrāddhaṃ japahomatapāṃsi ca | pitṛkṣayo hi tatputra tena tatrākṣayaṃ bhavet
17.p79
bṛhaspatiḥ²— kāṅkṣanti pitaraḥ putrānnarakādbhayabhīravaḥ | gayāṃ yāsyati yaḥ kaścit so'smān santārayiṣyati|| gayāyāṃ dharmapṛṣṭhe ca sarasi brahmaṇastathā | gayāśīrṣe'kṣayavaṭe pitṝṇāṃ dattamakṣayam
17.p80
brahmāraṇyaṃ dharmapṛṣṭhaṃ dhenukāraṇyameva ca | hṛṣṭvaitāni pitṛṃścā''rya vaṃśān viṃśatimuddharet || vāyupurāṇe— gayāyāṃ dharmapṛṣṭhe ca sarasi brahmaṇastathā | gavāṃ gṛdhravaṭe caiva śrāddhaṃ tattanmahāphalam || bharatasyā''śrame puṇye nityaṃ puṇyatamairvṛte | mataṅgasya padaṃ tatra dṛśyate sarvamānuṣaiḥ || khyāpitaṃ dharmasarvasvaṃ lokasyā'sya nidarśanāt | yaccampakavanaṃ puṇyaṃ puṇyakṛdbhirniṣevitam || tasmin pāṇḍuviśālyeti tīrthaṃ sadyo nidarśanam | tṛtīyāyāṃ tathā pāde niśśrīvāyāśvamaṇḍale || mahāhṛde ca kauśikyāṃ dattaṃ śrāddhaṃ mahāphalam | muṇḍapṛṣṭhe padaṃ nyastaṃ mahādevena dhīmatā || bahūn varṣagaṇāṃstaptvā tapastīvraṃ¹ suduścaram | alpenā'pyatra kālena bhaveddharmaparāyaṇaḥ || pāpmānamutsṛjatyāśu jīrṇāṃ tvacamivoragaḥ | nāmnā kanakhalaṃ vipra tīrthaṃ jagati viśrutam || udīcyāṃ muṇḍapṛṣṭhasya brahmarṣigaṇasevitam | tatra snātvā divaṃ yānti svaśarīreṇa mānavāḥ || dattaṃ cā'pi sadā śrāddhamakṣayaṃ samudāhṛtam | snātvā ṛṇatrayaṃ tatra niṣkīrṇāti narottama || mānase sarasi snātvā śrāddhaṃ nirvartayettataḥ | uttaraṃ mānasaṃ gatvā siddhiṃ prāpnotyanuttamām
17.p81
tasminnabhirvartayecchrāddhaṃ yathāśakti yathābalam | kāmān sa labhate divyān mokṣopāyāṃśca kṛtsnaśaḥ
17.p82
¹tato gayāṃ samāsādya brahmacārī jitendriyaḥ | aśvamedhamavāpnoti gamanādeva bhārata || yatrā'kṣayavaṭo nāma triṣu lokeṣu viśrutaḥ | yatra dattaṃ pitṛbhyastu bhavatyakṣayyamityuta || mahānadyāmupaspṛśya tarpayet pitṛdevatāḥ | akṣayān prāpnuyāllokān kulaṃ caiva samuddharet || tato brahmasaro gacchedbrahmāraṇyopaśobhitam | brahmalokamavāpnoti prabhātamiva śarvarī
17.p83
brahmaṇā tatra sarasi yūpaḥ puṇyaḥ prakalpitaḥ | yūpaṃ pradakṣiṇaṃ kṛtvā vājapeyaphalaṃ labhet || tato gaccheta rājendra dhenukaṃ lokaviśrutam | ekarātroṣito yatra prayacchettiladhenukām || sarvapāpaviśuddhātmā somalokaṃ vrajeddhruvam | tatra cihnaṃ mahārāja adyāpi mahadadbhutam || kapilā sahavatsā vai pūrvameva caratyuta | savatsāyāḥ padāni sma dṛśyante'dyāpi tatra vai || taṃ yūpaṃ spṛśya rājendra pādeṣu nṛpasattama
17.p84
yatkiñcidaśubhaṃ karma tatpraṇaśyati bhārata | tato gṛdhravaṭaṃ gacchet sthānaṃ devasya dhīmataḥ || snāyīta bhasmanā tatra abhigamya vṛṣadhvajam | brāhmaṇena ācīrṇaṃ vrataṃ dvādaśavārṣikam || itareṣāṃ tu varṇānāṃ sarvapāpaṃ praṇaśyati | udyantaṃ ca tato gacchet parvataṃ gītavādinam¹ || sāvitryāstu padaṃ tatra dṛśyate bharatarṣabha | tatra sandhyāmupāsīta brāhmaṇaḥ saṃśitavrataḥ || upāsitā bhavet sandhyā tena dvādaśavārṣikī | ²yonidvāraṃ ca tatraiva ³dṛśyate bharatarṣabha || tatrābhigamya mucyeta puruṣo yonisaṃkaṭāt | śuklakṛṣṇāvubhau pakṣau gayāyāṃ yo vasennaraḥ || punātyāsaptamaṃ caiva kulaṃ nā'styatra saṃśayaḥ || “ekasyā bahvaḥ putrā yadyeko'pi gayāṃ vrajet | ⁴yajeta vā'śvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet ||” tataḥ phalguṃ vrajedrājaṃstīrthasevī narādhipa | aśvamedhavāpnoti siddhiṃ ca paramāṃ labhet || tato gacchettu rājendra dharmapṛṣṭhaṃ mahāphalam | tatra dharmo mahārāja nityamāste yudhiṣṭhira || abhigamya tatastatra vājimedhaphalaṃ labhet | tato gacchettu rājendra brahmaṇastīrthamuttamam
17.p85
tatrā'bhigamya rājendra brahmāṇaṃ bharatarṣabha | rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalamāpnoti mānavaḥ || tathā— dhaumyatīrthayātrāyām— ¹pūrvaṃ prācīṃ diśaṃ rājan rājarṣigaṇasevitam | tasyāṃ te kīrtayiṣyāmi yudhiṣṭhira yathāsmṛti || ²yasyāṃ girivaraḥ puṇyo gato rājarṣisatkṛtaḥ | śivaṃ brahmasaro yatra sevitaṃ tatra carṣibhiḥ || yadarthe puruṣavyāghra kīrtyanti purātanāḥ | "eṣṭyā bahavaḥ putrāḥ yaścaiko'pi gayāṃ vrajet || ³saṃtārayati saṃtatyā daśa pūrvān daśā'varān |" mahānadī ca tatraiva tathā gayaśiro nṛpa || yatrā'sau kīrtyate viprairakṣayyaṃkaraṇo vaṭaḥ | yatra dattaṃ pitṛbhyo'nnamakṣayyaṃ bhavati prabho || sā ca puṇyajalā yatra ⁴phalgunāmā mahānadī | bahumūlaphalā cā'pi kauśikī bharatarṣabha
17.p86
tathā— lomaśatīrthayātrāyām— ⁵tano mahīdharaṃ jagmurdharmajñenā'bhirakṣitam | rājarṣiṇā puṇyakṛtā gayenā'nupamadyute
17.p87
nago gayaśiro yatra puṇyā caiva mahānadī | ṛṣijuṣṭaṃ mahāpuṇyaṃ tīrthaṃ brahmasaro'tulam || agastyo bhagavān yatra yato vaivasvataṃ prati | uvāsa ca svayaṃ tatra dharmarājaḥ savāhanaḥ || sarvāsāṃ saritāṃ yatra samudredo viśāṃ pate | yatra sannihito nityaṃ mahādevaḥ pinākadhṛk | tatra te pāṇḍavā vīrāścāturmāsyaistadejire | ṛṣiyajñena mahatā yatrā'kṣayyavaṭo mahān || tathā— balabhadratīrthayātrāyām— gayasya yajamānasya gayasyeva mahākratuḥ | āhratā susaricchreṣṭhā yatra yajñe sarasvatī || viśālāṃ tu gayeṣvāhurṛṣayaḥ saṃśitavratāḥ | 'gayasyeveti' yajñasya tenaivopamānamatipraśaṃsārtham || tathā— āṅgirasatīrthayātrāyām— muṇḍapṛṣṭhaṃ gayāṃ caiva nairṛtaṃ devaparvatam | tṛtīyāṃ kauśvapādīṃ ca brahmahatyā vimucyate || vāmanapurāṇe— prahlādatīrthayātrāyām— gayāyāṃ gopatiṃ draṣṭuṃ sa jagāma mahāsuraḥ | ¹sarasi brahmaṇaḥ snātvā kṛtvā cā'sya pradakṣiṇam
17.p88
piṇḍanirvapaṇaṃ puṇyaṃ pitṝṇāṃ sa cakāra ha | narasiṃhapurāṇe— śivanadyāṃ śivakaraṃ gayāyāṃ ca janārdanam | sarvatra paramātmānaṃ yaḥ paśyati sa mucyate || matsyapurāṇe— gaurīsthānapratipādanaprastāve— vārāṇasyāṃ viśālākṣī prayāge lalitā tathā | gayāyāṃ maṅgalā nāma kṛtaśauce tu siṃhikā¹ || yājñavalkyaḥ— yaddadāti gayāsthaśca sarvamānantyamaśnute² | viṣṇuḥ— ³api jāyeta so'smākaṃ kule kaścinnarottamaḥ | gayāśīrṣe vaṭe śrāddhaṃ yastu⁴ kuryāt samāhitaḥ || yamaḥ— "eṣṭavyā bahavaḥ putrāḥ śīlavanto guṇānvitāḥ | teṣāṃ vai samavetānāṃ yadyeko'pi gayāṃ vrajet | yajeta vā'śvamedhena nīlaṃ vā vṛṣamutsṛjet ||"
17.p89
vasiṣṭhaḥ:—
17.p90
nandanti pitarastasya suvṛṣṭeriva karṣakāḥ | yajñayāstho'dadāt puṇyaṃ¹ pitarastena putriṇaḥ
17.p91
iti śrībhaṭṭahṛdayadharātmajamahāsāndhivigrahikabhaṭṭaśrīmallakṣmīdharaviracite kṛtyakalpatarau tīrthakāṇḍe gayāmāhātmyaṃ samāptam
17.p92
6 || || atha kurukṣetramāhātmyam || tatra vāmanapurāṇe¹— kururuvāca— yāvadetanmayā kṛṣṭaṃ dharmakṣetraṃ tadastu ca | snātānāṃ ca mṛtānāṃ ca mahāpuṇyaphalaṃ tviha² || upavāsaṃ ca dānaṃ ca snānaṃ japyaṃ ca mādhava | homo yajñādikaṃ cā'nyacchubhaṃ vā'pyaśubhaṃ vibho || tvatprasādāddhṛṣīkeśa śāṅgacakragadādhara | akṣayaṃ pravarakṣetre bhavatvatra mahat phalam || tathā tvaṃ ca suraiḥ sārdhaṃ samaṃ devena śūlinā | vasā'tra puṇḍarīkākṣa mannāmnā cedamucyate || ityevamuktastenā'haṃ rājā vai dattavān varam | tathā ca tvaṃ divyavapurbhava bhūyo mahīpate || tathā'ntakāle māmeva layameṣyasi suvrata | kīrtiśca śāśvatī tubhyaṃ bhaviṣyati na saṃśayaḥ || kalidvāparayormadhye vyāsena ca mahātmanā | saraḥpramāṇaṃ yatproktaṃ tacchṛṇudhvaṃ dvijottamāḥ
17.p93
viśveśvarādasti purā tathā'raṇyā¹ jaradgavī | ²yāvaddaurjaratī proktā tāvatsannihitaṃ saraḥ || mayā śrutaṃ pramāṇaṃ tu pacyamānaṃ³ ca vāmane | tacchṛṇudhvaṃ dvijaśreṣṭhāḥ puṇyavṛddhikaraṃ mahat || viśveśvarādekarātriyāvaccā'tha sarasvatī | saraḥ sannihitaṃ jñeyaṃ samantādardhayojanam || etadāśritya devāśca ṛṣayaśca samāgatāḥ | sevanti muktikāmāśca gandharvāpsarasaḥ sthitāḥ || yadā sūryasya grahaṇaṃ kālena bhavitā kacit | sannihatya tadā snātvā pūtāḥ svargaṃ gamiṣyatha || ye tu siddhā mahātmānaste liṅgasparśanena ca | vrajanti paramāṃ siddhiṃ punarāvṛttidurlabhām || evaṃ jñātvā tato gaṅgā devānāṃ hitakāmyayā | uparyupari liṅgāni sapta tatra cakāra ha || tato ye muktikāmāśca siddhā yajñaparāyaṇāḥ | saṃsevya te prayatnena prayātāḥ paramaṃ padam || pāṃsavo'pi ⁴kurukṣetre vāyunā samudīritāḥ | atiduṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim || tato'haṃ tāḥ prajā dṛṣṭvā pihitāstena tejasā | krodhena mahatā yukto liṅgamutpāṭya cā'kṣipam
17.p94
¹saṃkṣiptaḥ sarasormadhye ūrdhvameva ²punaḥ sthitaḥ | tadā prabhṛti lokeṣu sthāṇurityeva³ viśrutaḥ || sakṛddarśanamātreṇa vimuktaḥ sarvakilbiṣaiḥ | prayāti mokṣaṃ paramaṃ yasmānnā''vartate punaḥ || yaśceha tīrthe nivaset kṛṣṇāṣṭamyāṃ samāhitaḥ | sa muktaḥ pātakaiḥ sarvairagamyāgamanodbhavaiḥ || mahābhārate— ⁴tato gaccheta rājendra kurukṣetramabhiṣṭutam⁵ | pāpebhyo vipramucyante tadgatāḥ sarvajantavaḥ || kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmyaham | ya evaṃ satataṃ brūyāt so'pi pāpāt pramucyate || tatra vai saṃvaseddhīraḥ sarasvatyāṃ yudhiṣṭhira | yatra brahmādayo devā ṛṣayaḥ siddhacāraṇāḥ || gandharvāpsaraso yakṣāḥ pannagāśca mahīpate | brahmakṣetraṃ mahāpuṇyamabhigacchanti bhārata || manasā'pyabhikāmasya⁶ kurukṣetraṃ yudhiṣṭhira | pāpāni ca vinaśyanti svargalokaṃ sa gacchati || gatvā'pi śraddhayā yuktaḥ kurukṣetraṃ kurūdvaha | phalaṃ prāpnoti ca tadā rājasūyāśvamedhayoḥ
17.p95
tathā— ¹tato gaccheca dharmajña tīrthaṃ sannihatīmapi | yatra brahmādayo devā ṛṣayaśca tapodhanāḥ | māsi māsi sameṣyanti puṇyena mahatā'nvitāḥ || sannihatyāsupaspṛśya rāhugraste divākare | aśvamedhaśataṃ tatra teneṣṭaṃ śāśvataṃ bhavet || pṛthivyāṃ yāni tīrthāni antarikṣacarāṇi ca | ²nadyo nadāstaḍāgāśca sarvaprasravaṇāni ca || udapānāśca viprāśca puṇyaprayatanāni³ ca | snātamātrasya tatsarvaṃ naśyate nātra saṃśayaḥ || padmavarṇena yānena brahmalokaṃ prapadyate | abhipadya tato mokṣaṃ dvārapālamanantakam⁴ || koṭīkūpamupaspṛśya labheddhusuvarṇakam | gaṅgāhṛdaśca tatraiva tīrthaṃ bharatasattama || tatra snāyīta dharmajño brahmacārī samāhitaḥ | rājasūyāśvamedhābhyāṃ phalaṃ vindati mānavaḥ || pṛthivyāṃ naimiśaṃ puṇyamantarikṣe ca puṣkaram | trayāṇāmapi lokānāṃ kurukṣetraṃ viśiṣyate || pāṃsavo'pi kurukṣetrādvāyunā samudīritāḥ | atiduṣkṛtakarmāṇaṃ nayanti paramāṃ gatim || uttareṇa hṛṣadvatyāṃ dakṣiṇena sarasvatīm
17.p96
ye vasanti kurukṣetre te vasanti triviṣṭape | kurukṣetraṃ gamiṣyāmi kurukṣetre vasāmyaham || ¹arthaikāṃ vācamutsṛjya svargaloke mahīyate | ²brahmavediḥ kurukṣetraṃ puṇyaṃ brahmarṣisevitam || tatrā''vasanti ye rājanna te śocyāḥ kathaṃcana | ³tadrnantukārantukayoryadantaraṃ rāmahradānāṃ ca macakrukasya | etat kurukṣetrasamantapañcakaṃ ⁴pitāmahsyottaravedirucyate
17.p97
iti śrībhaṭṭahṛdayadharātmajamahāsāndhivigrahikabhaṭṭaśrīmallakṣmīdharaviracite kṛtyakalpatarau tīrthakāṇḍe kurukṣetramāhātmyaṃ samāptam⁵
17.p98
²tato gaccheta rājendra tīrthaṃ trailokyaviśrutam | pṛthūdakamiti khyātaṃ kārtikeyasya dhīmataḥ || tatrābhiṣekaṃ kurvīta pitṛdevārcane rataḥ | ajñānājñānato vāpi striyā vā puruṣeṇa vā || yat kiṃcidaśubhaṃ karma kṛtaṃ mānuṣabuddhinā | tatsarvaṃ naśyate rājan snātamātrasya kaurava || aśvamedhaphalaṃ cāsya svargalokaṃ ca gacchati | puṇyamāhuḥ kurukṣetraṃ kurukṣetrāt sarasvatī || sarasvatyāśca tīrthāni tīrthebhyaśca pṛthūdakam | ³śrutaṃ me sarvatīrthānāṃ yastyajedātmanastanum || pṛthūdake japyaparo nainaṃ śvomaraṇaṃ tapet | śvobhāvyapi maraṇaṃ nainaṃ santāpayedityarthaḥ⁴ || gītaṃ sanatkumāreṇa vyāsena ca mahātmanā | vede ca niyataṃ rājannabhigacchet⁵ pṛthūdakam
17.p99
pṛthūdakāt puṇyatamaṃ nā'nyattīrthaṃ narādhipa | etanmedhyaṃ pavitraṃ ca pāvanaṃ ca na saṃśayaḥ || tatra snātvā divaṃ yānti ye'pi pāpakṛto janāḥ | pṛthūdake naraśreṣṭha prāhurevaṃ manīṣiṇaḥ
17.p100
¹iti śrībhaṭṭahṛdayadharātmajamahāsāndhivigrahikabhaṭṭaśrīmallakṣmīdharaviracite kṛtyakalpatarau tīrthakāṇḍe pṛthūdakamāhātmyaṃ samāptam
17.p101
²triloke devalokasya tīrthaṃ trailokyaviśrutam | puṣkaraṃ nāma vikhyātaṃ mahābhāgaḥ samāviśet || daśakoṭisahasrāṇāṃ tīrthānāṃ vai mahīpate | sānnidhyaṃ puṣkare yeṣāṃ trisandhyaṃ kurunandana || ādityā vasavo rudrāḥ sādhyāśca samarudgaṇāḥ | gandharvāpsarasaścaiva nityaṃ sannihitā vibho || yatra devāstapastaptvā daityā brahmarṣayastathā | divyabhogā mahārāja puṇyena mahatā'nvitāḥ³ || manasā'pyabhikāmasya puṣkarāṇi manasvinaḥ | pūyante sarvapāpāni nākapṛṣṭhe ca pūjyate || tasmiṃstīrthe mahārāja nityameva pitāmahaḥ | uvāsa paramaprīto devadānavasammataḥ⁴ || puṣkareṣu mahābhāga devāḥ sarṣigaṇāḥ purā | siddhiṃ samabhisaṃprāptāḥ puṇyena mahatā'nvitāḥ
17.p102
tatrā'bhiṣekaṃ yaḥ kuryāt pitṛdevārcane rataḥ | aśvamedhaṃ daśaguṇaṃ pravadanti manīṣiṇaḥ || apyekaṃ bhojayeddvijaṃ puṣkarāraṇyamāśritaḥ | tenā'sau karmaṇā'bhīkṣṇaṃ pretya ceha ca modate || ¹śākairmūlaphalairvā'pi yena vartayate svayam | taddhi dadyādbrāhmaṇāya śraddhāvānanasūyakaḥ || tenaiva prāpnuyāt prājño hyamedhaphalaṃ naraḥ | brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama || ²na viyoniṃ vrajet pretya snātvā tīrthe mahātmanaḥ | kārttikyāṃ tu viśeṣeṇa yo'bhigaccheta puṣkaram || prāpnuyāt sa naro lokān brahmaṇaḥ sadane'kṣayān³ | sāyaṃ prātaḥ smaredyastu puṣkarāṇi kṛtāñjaliḥ || upaspṛṣṭaṃ bhavettena sarvatīrtheṣu bhārata | janmaprabhṛti yat pāpaṃ striyo vā puruṣasya vā || puṣkare snātamātrasya sarvameva praṇaśyati | yathā surāṇāṃ sarveṣāmādistu madhusūdanaḥ || ⁴tathaiva puṣkaraṃ rājaṃstīrthānāmādirucyate | uṣitvā daśa varṣāṇi puṣkare niyataḥ śuciḥ || kratūn sarvānavāpnoti brahmalokaṃ ca gacchati | yastu varṣaśataṃ pūrṇamagnihotramupācaret
17.p103
kārttikīṃ vā vasedaikāṃ puṣkare samameva tat | duṣkaraṃ puṣkare snānaṃ duṣkaraṃ puṣkare tapaḥ || duṣkaraṃ puṣkare yānaṃ vastuṃ caiva ca¹ duṣkaram
17.p104
padmapurāṇe—
17.p105
²ṛṣikoṭiḥ samāyātā dakṣiṇāpathavāsinām | snānārthaṃ puṣkare rājan puṣkaraṃ śuci yajñatam || atha te munayaḥ sarve prāṇāyāmaparāyaṇāḥ | dhyāyantaśca paraṃ brahma sthitā dvādaśa vatsarān || brahmā maharṣayastatra devāścendrapurogamāḥ | ṛṣīṃstān vārayāmāsurniyamātte suduṣkarāt || kāraṇena viyadyānaṃ mantreṇā''hvayata dvijāḥ | "āpo hi ṣṭheti" tisṛbhiḥ ṛgbhiḥ sānnidhyameṣyati || "aghamarṣaṇa"japyena jāyate phaladāyakam | ³viprairvākyāvasāne tu sarvaistaistu tathākṛtam || kṛtena puṇyatāṃ prāptā jātidoṣāddhrate⁴ dvijāḥ | garhitā dharmaśāstreṣu ye viprā dakṣiṇottarāḥ || ye cā'nye pārvatīyāśca śrāddhe nā'rhanti ketanam | etasmāt kāraṇādyānaṃ viyatyeva ciraṃ⁵ sthitam
17.p106
kārttikyāṃ puṣkare snātuṃ svayamevā'bhigacchati | brahmaṇā sahitaṃ rājan sarveṣāṃ puṇyadāyakam || tatrā''gacchanti ye varṇāḥ sarve te puṇyabhājanāḥ | dvijaistulyā na sandeho vinā mantreṇa te nṛpa || antarīkṣādavātīrṇaṃ tīrthaṃ paitāmahe śubham¹ | snānaṃ ye'tra kariṣyanti teṣāṃ lokā mahodayāḥ || nispṛhaṃ te'nyapuṇyasya kṛtasyā'pyakṛtasya ca | kariṣyanti mahārāja satyametadudāhṛtam || tīrthānāṃ paramaṃ tīrthaṃ pṛthivyāmiha pathyate | nāsmāt parataraṃ tīrthaṃ² loke'smin paripaṭhyate || yamaḥ:— kārttikīṃ puṣkare snātaḥ sarvapāpaiḥ pramucyate | ³viṣṇuḥ:— puṣkare hyakṣayaṃ śrāddhaṃ japahomatapāṃsi ca || puṣkare snātamātrastu sarvapāpaiḥ pramucyate | || iti śrībhaṭṭahṛdayadharātmajamahāsāndhivigrahikabhaṭṭaśrīmallakṣmīdharaviracite kṛtyakalpatarau tīrthakāṇḍe puṣkaramāhātmyaṃ⁴ samāptam
17.p107
tatra varāhapurāṇe— varāha uvāca— ¹mathureti ca vikhyātaṃ muktikṣetraṃ paraṃ mama | bhaviṣyati varārohe dvāpare yugasaṃsthite || ²suramyā ca praśastā ca janmabhūmirmama priyā | mūrtīścatatra ādāya utpatsyāmi varānane
17.p108
tatra guhyāni me bhadre bhaviṣyanti priyāṇi vai | puṇyāni ca praśastāni nṛṇāṃ saṃsāramokṣiṇām
17.p109
tatrā'haṃ ghātayiṣyāmi dānavāṃśca varānane | nadī tatra varārohe śubhā puṇyatarodakā || vivasvataḥ sutā ramyā yamunā vai bhaviṣyati | sā prayāge tu suśroṇi brahmakṣetre tathā⁴ śubhā || bhaviṣyati na sandeho gaṅgāyāstadanantaram
17.p110
labhante manujāḥ siddhimātmakarmasu bhāvitāḥ | mama kṣetraprabhāveṇa² bhūmi saṃsāramokṣaṇam || ³asikuṇḍaṃ paraṃ nāma suramyaṃ yamunāmbhasi | kūle ca dakṣiṇe tatra mathurāyāṃ sumadhyame || tatra snānaṃ prakurvīta ṣaṣṭhakāloṣito naraḥ | nandanaṃ vanamāśritya kṛtakṛtyaḥ sa modate || ⁴athātra suśvati prāṇāṃstasmin kūle taṭe śubhe | nandanaṃ vanamutsṛjya mama lokaṃ prapadyate || asti vṛndāvanaṃ nāma tasmin kṣetre paraṃ mama | tatrāhaṃ krīḍayiṣyāmi gobhirgopālakaiḥ saha || tatra kuṇḍaṃ mahābhāge latāgulmaśatāvṛtam | tatra snānaṃ prakurvīta catuḥkāloṣito naraḥ || modate vipule divye gandharvāṇāṃ kuleṣu ca | tatra yo suśvati prāṇān satataṃ kṛtaniścayaḥ || gandharvapuramutsṛjya mama lokaṃ sa gacchati | tatra bhāṇḍīrakaṃ nāma guhyaṃ kṣetraṃ paraṃ mama || devyā api na jānanti nāgā yakṣā mahāsurāḥ | tatra snānaṃ prakurvīta ekabhaktoṣito naraḥ
17.p111
modate nāgalokeṣu evametanna saṃśayaḥ| athātra snuścati prāṇān kṛtvā karma suduṣkaram || nāgalokaṃ samutsṛjya mama lokaṃ prapadyate| tatra kuṇḍaṃ mahābhāge drumagulmalatāvṛtam || tatra pūrveṇa pārśveṇa tasmiṃstīrthaṃ sudhārmikam
17.p112
campakaiḥ pāṭalaiścaiva nānāpuṣpaiśca śobhitam| tatra snānaṃ tu kurvīta ahorātroṣito naraḥ || lokaṃ vaidyādharaṃ gatvā modate kṛtaniścayaḥ| athātra snuścati prāṇān mallokaṃ pratipadyate || yamalārjunakuṇḍeti kṣetraṃ ¹kuṇḍaṃ paraṃ mama| ²tacca kuṇḍaṃ mahābhāge vṛkṣagulmalatāvṛtam || tatra snānaṃ tu kurvīta ahorātroṣito naraḥ| apsarobhavanaṃ gatvā modate gatakilviṣaḥ || ³athātra snuścati prāṇān kṛtvā karma suniścayaḥ| apsarobhavanaṃ gatvā mallokaṃ pratipadyate || ⁴tathaivārkasthalaṃ nāma tasmin kṣetre paraṃ mama| dṛśyate ⁵tatra cā''dityo dvādaśātmā vyavasthitaḥ || kūpastatra mahābhāge prasannasalilodakaḥ| durlabhaḥ pāpakāryāṇāṃ sulabhaḥ ⁶puṇyakāriṇām
17.p113
athā'tra snānaṃ kurvīta ekarātroṣito naraḥ | modate sūryalokeṣu¹ evametanna saṃśayaḥ || athā'tra muñcati prāṇān kṛtvā cendriyanigraham | sūryalokaṃ parityajya mama lokaṃ sa² gacchati || tatra vīrasthalaṃ³ nāma jyeṣṭhaṃ guhyaṃ paraṃ⁴ mama | gulmavallīlatākīrṇaṃ bahupuṣpaphalodakam || snānaṃ tatraiva kurvīta pañcarātroṣito naraḥ | mamaiva sa prasādena vīralokeṣu modate || ⁵athā'tra muñcati prāṇānekacitto dṛḍhavrataḥ | vīralokaṃ samutsṛjya mama lokaṃ prapadyate || aparaṃ kanakaṃ nāma guhyakṣetraṃ paraṃ mama | vindhyapṛṣṭhe mahābhāge kūpastatra vidhīyate || tatra snānaṃ prakurvīta ekabhaktoṣito naraḥ | modate nākapṛṣṭhe sa kṛtakṛtyo na saṃśayaḥ || athā'tra muñcati prāṇān yāti divyāṃ parāṃ gatim | nāmnā prakīrtanaṃ nāma guhyakṣetraṃ paraṃ mama || tatra caikaṃ śilāpaṭṭaṃ raktacandanasannibham | manojñaṃ ramaṇīyaṃ ca mama bhaktasukhāvaham || yastatra tiṣṭhate bhūmimekarātroṣito naraḥ | sa vāyubhavanaṃ gatvā modate kṛtaniścayaḥ
First 113 of 249 passages. Read on
Linked texts (29)
- Matsyapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Varāhapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Kūrmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Revākhaṇḍa (Vāyupurāṇa) — Sanskrit
- Narasiṃhapurāṇa — Sanskrit
- Vāmanapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Yoginītantra — Sanskrit
- Tīrthaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Tīrthacintāmaṇi — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Matsya — Sanskrit
- Kūrmapurāṇa (Ananta Gokhale) — Ananta Gokhale, Sanskrit
- Brāhmī Saṃhitā — Sanskrit
- Brahmisamhita (gurumandalseries1962) — Sanskrit
- Bhāratīślokatriśati — Sanskrit
- Indische Sprüche — Otto von Böhtlingk 1863, Sanskrit
- Sanātanadharmoddhāra — Umāpati Dvivedin, Sanskrit
- Tīrthasāra — Dalapatirāja, Sanskrit
- Liṅga — Sanskrit
- Liṅgapurāṇa — Ativīrarāma Pāṇṭiyar 1500, Sanskrit
- Skanda Purāṇa (Kumāra Kavi) — Kumāra Kavi, Sanskrit
- Sahyādrikhaṇḍa — Sanskrit
- Prabhāsakṣetramāhātmyam — Sanskrit
- Tristhalīsetu (Nārāyaṇa) — Nārāyaṇa (Mahiṣamaṅgalam) 1513, Sanskrit
- Kṛtyasārasamuccaya (Amṛtanātha Jhā Śarman) — Amṛtanātha Jhā Śarman 1800, Sanskrit