Pramāṇa · Search · About · API

Kamasutra 6.16

Jayamaṅgalā 6.16

Language
Sanskrit

6.16.1

gītamityādi | 1 gītaravādya3nṛtyā4lekhyaśrāni catvāri prāyaḥ svaśāstravihitaprapañcāni tathā'pi saṃkṣepataḥ kathyante - ‘svaragaṃ padagaṃ caiva tathā layagameva ca | ceto'vadhānagaṃ caiva geyaṃ jñeyaṃ caturvidham || ghanaṃ ca vitataṃ vādyaṃ tataṃ suṣirameva ca | kāṃsyapuṣkaratantrībhirveṇunā ca yathākramam || karaṇānyaṅgahārāśca vibhāvo bhāva eva ca | anubhāvo rasāśceti saṃkṣepānnṛtyasaṅgrahaḥ' || tad dvividham-nāṭyamanāṭyaṃ ceti, tathoktam'svarge vā martyaloke vā pātāle vā nivāsinām | kṛtānukaraṇaṃ nāṭyamanāṭyaṃ nartakāśritamiti' || tantrāntare tu nṛtyabhedajñāpanātham̐meva pṛthaṅ nāṭyakalokteti vijñeyam | ālekhyamiti | 'rūpabhedāḥ pramāṇāni bhāvalāvaṇyayojanam | sādṛśyaṃ varṇikā bhaṅga iti citraṃ ṣaḍaṅgamiti ||' etāni parānurāgajananānyātmavinodārthāni ca | 5 viśeṣakacchedyamiti | viśeṣakastilako yo lalāṭe dīyate, tasya bhūrjādipatramayasyānekaprakāraṃ chedanameva cchedyam, patracchedyamiti vaktavyam, vakṣyati ca- ‘patracchedyāni nānā'bhiprāyākṛtīni preṣayed' iti; satyam ? viśeṣakagrahaṇamādarārtham, vilāsinīnāmatipriyatvāt | 6 taṇḍulakusumavalivikārāiti | akhaṇḍataṇḍulairnānāvarṇaiḥ sarasvatībhavane kāmadevabhavane vā maṇikuṭṭimeṣu bhaktivikārāḥ, tathā kusumairnānāvarṇairgrathitaiḥ śivaliṅgādipūjā'rthaṃbhaktivikārāḥ, atra grathanam mālyagrathana evāntarbhūtam | bhaktiviśeṣeṇādhasthāpanaṃ kalā'ntaram | 7 puṣpāstaraṇamiti | yannānāvarṇaiḥ puṣpaiḥ sūcīvānādibaddhairabhyasyate taddevavāsagṛhaupasthānamaṇḍapādiṣu; tasya puṣpaśayanamityaparā saṃjñā | 8 daśanavasanāṅgarāga iti |

6.16.2

rāgaśabdaḥ pratyekaṃ yojyate, tatrāṅgarāgo'ṅgamārṣṭiḥ kuṅkumādinā, rañjanavidhiriti vaktavye daśanādigrahaṇamādarārthaṃ; vilāsinīnāṃ daśanādisaṃskārasyātyantābhīṣṭatvād iti | 9maṇibhūmikāmeti | maṇibhūmikā kṛtakuṭṭimā bhūmiḥ, grīṣme śayanāpānakārthe tasyā marakatādibhedena karaṇam | 10 śayanaracanamiti | śayanīyasya kālāpekṣayā raktaviraktamadhyasthābhiprāyādāhārapariṇativaśācca racanam | 11 udakavādyamiti | udake murajādivadvādyam 12udakā ghāta iti | hastayantramuktairudakaistāḍanaṃ; tadubhayaṃ jalakrīḍā'ṅgam 13citrāśca yogā iti | nānāprakāradaurbhāgyāaikendriyapalikīkaraṇādayaḥ, īrṣyayā parābhisandhānārthāḥ; tānaupaniṣadike vakṣyati, ete ca kaucumārayogeṣu nāntarbhavantīti pṛthaguktāḥ; kucumāreṇa teṣāmanuktatvāt | 14mālyagrathanavikalpā iti | mālyānāṃ puṣpamālā''dīnāṃ devatāpūjanārthānīṃ nepathyārthānāṃ grathanavikalpāḥ | 15śekharakāpīḍayojanamiti | grathanavikalpa evāyaṃ; kiṃ tu yojanaṃ kalā'ntaraṃ, tatra śekharakasya śikhāsthāne'valambananyāsena paridhāpanād, āpīḍasya ca maṇḍalākāreṇa grathitasya kāṣṇikāyogena paridhāpanād nānāvarṇaiḥ puṣpairviracanaṃ yojanam, punarviracanavacanamādarārtham, tadubhayaṃ nāgarakasya pradhānaṃ nepathyāṅgam | 16nepathyaprayogā iti | deśakālāpekṣayā vastramālyābharaṇādibhiḥ śobhā'rthaṃ śarīrasya maṇḍanākārāḥ 17karṇapatrabhaṅgā iti | dantaśaṅkhādibhiḥ karṇapatraviśeṣā nepathyārthāḥ | 18gandhayuktiriti | svaśāstravihitaprapañcā pratītaprayojanaiva | 19bhūṣaṇayojanamiti | alaṅkārayogaḥ;

6.16.3

sa dvividhaḥ-saṃyojyo'saṃyojyaśca tatra saṃyojyasya kaṇṭhikendracchandādermaṇimuktāpravālādibhiryojanam, asaṃyojyasya kaṭakakuṇḍalāderviracanaṃ yojanam, tadubhayaṃ nepathyāṅgaṃ na tu śarīre bhūṣaṇayojanaṃ tasya nepathyaprayogā ityanenaiva siddhatvāt | 20aindrajālā iti | indrajālādiśāstraprabhavā yogāḥ sainyadevālayādidarśanādahaṃbhāvavismāpanārthāḥ | 21kaucumārā iti | kucumārasyaite subhagaṃkaraṇādayaḥ, upāyāntarāsiddhasādhanārthāḥ | 22hastalāghavamiti | sarvakarmasu laghuhastatā kālātipātanirāsārthaṃ dravyahānīṣu vā lāghavaṃ krīḍā'rthaṃ vismāpanārthaṃ ca | 23vicitraśākayūṣabhakṣyavikārakriyā 24pānakarasarāgāsavayojanamiti | caturvidha āhāraḥ-bhojyaṃ bhakṣyaṃ lehyaṃ peyamiti, tatra bhojyam-bhaktavyañjanādi; tatra vyañjanarandhanaṃ prāyaśo na sujñānamiti vyañjanāgradyasya śākasyopādānena darśayati, tatra śākaṃ daśavidham, yathoktam‘mūlapatrakarorāgraphalakāṇḍaprarūḍhakam | tvakpuṣpaṃ kaṇṭakaṃ ceti śākaṃ daśavidhaṃ smṛtam’ || bhakṣyaṃ khaṇḍakhādyādi, peyaṃ dvividham-agniniṣpādyamitaracca, tatra pūrvaṃ yūṣākhyaṃ; tacca dvividham-mudgādiniryūhakṛtaṃ māṃsaniryūhakṛtaṃ ca, evaṃ nānāprakārāṇāṃ kriyā pākavidhānena niṣpādanaṃ, yadanagniniṣpādanaṃpeyaṃ tad dvividham-sandhānakṛtamitaracca, tatrādyaṃ-drāvitamadrāvitaṃ ca; tatra yad guḍatintiḍikā''di jalena saṃyojya kriyate tad drāvitaṃ pānakākhyam , yad drāvakauṣadhena tālamocāphalāni saṃyojya niṣpādyate tadadrāvitaṃ rasākhyam , āsavagrahaṇena sandhānamupalakṣayati;

6.16.4

tanmṛdumadhyatīkṣṇasandhānayojanāttathāvidhameva niṣpādyate, rāgagrahaṇaṃ lehyaṃ sūcayati, tasya traividhyāt , tathā coktam‘rāgo rāgavidhānajñairlehyaścūrṇo dravaḥ smṛtaḥ | lavaṇāmlakaṭusvāda īṣanmadhurasaṃyuta’ || iti, etaccaturvidhamāsvādyakalāyāṃ prapañcitaṃ śarīrasthityarthaṃ, yogavibhāgo'gnijānagnijakarmadarśanārthaḥ, tatra pākena śākādikriyā, vinā pākena pānakādiyojanam anyathā hyāsvādyavidhirityuktaṃ syāt tasmātkarmabhedādāsvādyavidhānaṃ dvividhaṃ tadvaśādekā'pi kalā dvidhākṛtyoktā | 25sūcī vānakarmāṇīti | sūcyā yatsandhānakaraṇaṃ tatsūcīvānaṃ trividhaṃ-sīvanam , ūtanam , viracanam , tatrāryaṃ kañcukādīnām , dvitīyaṃ truṭitavastrāṇām , tṛtīyaṃ kuthāstaraṇādīnām , iyaṃ pratītāryaiva | 26sūtrakrīḍeti | nālikāsañcāranālādisūtrāṇāmanyathā'nyathā darśanaṃ chittvā dagdhvā ca punaracchittvā'dagdhvā darśanaṃ; taccāṅgulinyāsād bakulādidarśanam ityevaṃprakārā krīḍā'rthaiva | 27vīṇāḍamarukavādyānīti | vāditrāntargatatve'pi tantrīvādyaṃ pradhānaṃ tatrāpi vīṇāvādyam , ḍamarukavādyamāvaśyakārtham bālopakramahetutvād durvijñeyatvācca tato hyakṣarāṇi sṛṣṭānyuccāryamāṇāni śrūyante | 28praheliketi | lokapratītā, krīḍā'rthā vādārthā ca 29pratimāleti | yasyā antyākṣariketi pratītiḥ sā krīḍā'rthā vādārthā ca, yathoktam‘pratiślokaṃ kramādyatra sandhāyokṣaramantimam | paṭhetāṃ ślokamanyonyaṃ pratimāleti socyata’ iti || 30durvācakayogā iti |

6.16.5

śabdato'rthataśca duḥkhainocyata iti durvācakaṃtasya'prayogāḥ krīḍā'rthā vādārthāśca, yathā kāvyādarśa‘daṃṣṭrā'graddhāṃ prāgyo drākkṣmāmambvantaḥsthāmuccikṣepa | devadhrudbhirdvyṛtvikstutyo yuṣmānso'vyātsaptārcketuḥ || iti, asyārthaḥ- daṃṣṭrā'grasya ṛddhyā prākpūrvaṃ drākśīghraṃ kṣmā pṛthvīmambvantaḥsthāṃ pātālasthāmuccikṣepotkṣiptavān , devāndruhyantīti devadruho'surāstāṃnkṣiṇotīti devadhrudakṣit, hiśabdaḥ pādapūraṇe, ṛtvigbhiḥ stutyaḥ, sarpānttatīti sarpādgaruḍaḥ sa keturdhvajo yasyeti | 30 pustakavācanamiti | bharatādikāvyānāṃ pustarusthānāṃ śṛṅgārādirasāpekṣayā gītitaḥ svareṇa vācanam, anurāgajananārthamātmavinodārthaṃ ca | 31 nāṭakā''khyāyikādarśanamiti | kāvyeṣu gadyapadyeṣu nāṭakasya bahuprapañcatvāt, ākhyāyikāyāśca pradhānagadyatvāddarśanaṃ parijñānamiti; ādarārthaṃ viśeṣābhidhānaṃ kāvyadarśanamiti noktaṃ, tatra nāṭake daśa rūpakāṇi; yathoktam- 32 kāvyasamasyāpūraṇamiti | samasyate saṃkṣipyata iti samasyā 'ṛhalorṇyat' 3| 124 | iha sāmānyāt 'saṃjñāpūrvako vidhiranityaḥ' iti vṛddhirna bhavati, yadvā 'kṛtyalyuṭo bahulam' 3| 113| ityanyaprakṛterapi yad bahulagrahaṇāt kāvyasya ślokasya samasyā pāda ityarthaḥ, tasyāḥ pūraṇaṃ krīḍārthaṃ vādārthaṃ ca, tadyathā-kāvyādarśa-'āśvāsañ janayatirājamukhyamadhye' ityayaṃ pāda udyogaparvaṇi viṣṇuyāne tribhiḥ pādaiḥ saṃgrathitavya iti samasyā dattā, tatra trayaḥ pādāḥ-

6.16.6

ityādi, atra viṣṇorbandhārthaṃ duryodhanādibhirmantraḥ kṛtaḥ, triṣu lokeṣu sarvabhūtimanti rūpāṇi āśu śīghramāsanbabhūvuḥ, janasya sabhāgatasya, yatīnāṃ rāmakarṇādīnāṃ, rājamukhyānāṃ bāhlīkaprabhṛtīnāṃ ca madhyaiti; etāḥ prahelikā''dayaḥ ṣaḍ vacanakauśalāntarāḥ kalā iha prāyaśaupayujyanta iti saṃgṛhītāḥ 33 paṭṭikāvetravānavikalpā iti | vetrakhaṇḍairgrathitā khaṭvārūpā paṭṭikā, paṭṭikāyā vānavikalpāḥ, khaṭvāyāṃāsanasya ca, vetrairvānavikalpāḥ pratītāthīḥ | 34 tarkukarmāṇīti | kundakarmāṇipadavyārthāni | 35takṣaṇamiti | vardhakipharma śayanāsanādyartham | 36 vāstuvidyeti | gṛhakarmopayoginī | 37rūpyaratnaparīkṣeti | rūpyamāhatadravyaṃ dīnārādi, ratnaṃ vajramaṇimuktādi, teṣāṃ guṇadoṣamūlyādibhiḥ parīkṣā vyavahārāṅgam | 38 dhātuvāda iti | kṣetravādaḥ sa hi mṛtprastararatnadhātūnāṃ pātanaśodhanamelanādijñānaheturarthārthaḥ | 39maṇirāgākarajñānamiti | sphaṭikamaṇīnāṃ rañjanavijñānamarthārthaṃ bhūṣaṇā- rthaṃ ca, padmarāgādimaṇīnāmutpattisthānajñānamarthārtham | 40vṛkṣāyurvedayogā iti | ropaṇapuṣṭicikitsāvaicitryakṛte gṛhodyānārthaḥ | 41meṣakukku ṭalāvakayuddhavidhiriti | sajīvadyūtavidhānametat , tatropasthānādibhiścaturaṅgairyuddhavidhānaṃ krīḍārthaṃ vādārthaṃ ca | 42śukasārikāpralāpanamiti | śukasārikā hi manuṣyabhāṣayā pralāpitāḥ subhāṣitaṃ paṭhanti, saṃdeśaṃ ca kathayanti | utsādana saṃvāhane keśamardane ca 43kauśalamiti | mardanaṃ dvividham-pādābhyāṃ hastābhyāṃ ca, tatra pādābhyāṃ yanmardanaṃ tadutsādanamucyate, hastābhyāṃ yacchiro'bhyaṅgakarma tatkeśamardanam |

6.16.7

keśānāṃ tatra mukhyamānatvāttaireva tadvyapadeśaḥ, śeṣāṅgeṣu mardanaṃ saṃvāhanam , keśagrahaṇamatrādarārtham , tatra kauśalaṃ parārādhanārtham | 44akṣaramuṣṭikākathanamiti | akṣarāṇāṃ muṣṭiriva muṣṭikā guptiriti, sā sābhāsā nirābhāsā ca, tatra sābhāsā=akṣaramudretyucyate, tayo kathanaṃ gūḍhavastumantraṇārthaṃ granthasaṃkṣepārthaṃ ca, tasyā ācāryaraviguptena candraprabhāvijayakāvye prakaraṇaṃ pṛthaguktam , yathoktam'gahanaprasannasarvā katipayasūnnāmimāmanantamukhīm | anadhītyākṣaramudrāṃ vādasamudre pariplavata' || iti tatredamudāharaṇam'mevṛmikasikatavṛdhamakummī mūdhasavāsuśakanidhakaāvyāḥ | phācaivaijyeāśrābhāākāmāpaumā caiva' iti || asyā āryāyā ayamarthaḥ-prathamapādena meṣādayo rāśaya uktāḥ, dvitīyena rāśīnāṃ lagnātprabhṛti mūrtidhanasahajabāndhavasutaśatrukalatranidhanadharmakarmāyavyayā iti viśeṣasaṃjñāḥ, itarārdhena phālgunādayo māsā iti, nirābhāsā bhūtamudretyucyate tayā kathanaṃ guhyavastumantraṇārthaṃ yathoktam'muṣṭiḥ kisalayaṃ caiva cchaṭā cārī patākikā | patākā'ṅkuśamudrāśca mudrā vargeṣu saptasu || aṅgulyaścākṣarāṇyeṣāṃ svarāścāṅguliparvasu | saṃyogādakṣaraṃ yuktaṃ bhūtamudrā prakīrtitā' || iti evamanyā'pi kāvyasaṃjñābhūtamudrā draṣṭavyā | 45mlecchitavikalpāiti | yatsādhuśabdopanibaddhamapyakṣaravyatyāsādaspaṣṭārthaṃ tanmlecchitaṃgūḍhavastumantrārtham , tasya vikalpā bahavaḥ pūrvācāryairuktāḥ, tadyathā kauṭilīyam'dādeḥ kṣāntasya kādeśca svarayorubhayorapi | bindūṣmaṇorviparyāsād durbodhamiti saṃjñitam' || 'akau khagau ghaḍau caiva caṭau jaṇau tapau namau |

6.16.8

yaśau raṣau lasau ceti mūladevoyamucyate' || 'grahanayanavasusametaṃ ṣaḍānanākhyāni sāgarā munayaḥ | jvalanāṅgaṃ tukabhṛṅgaṃ durlikhitaṃ gūḍhalekhyamidam' iti || evaṃprakārā anye'pi draṣṭavyāḥ | 46deśabhāṣāvijñānamiti | aprakāśyavastujñāpanārthaṃ taddeśīyairvyavahārārthaṃ ca | 47puṣpaśakaṭiketi | puṣpāṇi nimittīkṛtya śakaṭikā praṇītā | 48nimittajñānamiti | nimittaṃ dharmakṣamāsaṃketamārgaṇaṃ, śubhāśubhadeśaparijñānaphalam , tatra ca praṣṭurabhijñānārtham, “evaṃrūpayā striyā tava saṃprayoga” iti kāmopahasitaprāyā ādeśāḥ, nimittajñānamiti sāmānyenoktam | 49yantramātṛketi | sajīvānāṃnirjīvānāṃ yantrāṇāṃ yānodakasaṅgrāmārthaṃ ghaṭanā śāstraṃ viśvakarmaproktam | 50dhāraṇamātṛketi | śrutasya granthasya dhāraṇā'rthaṃ śāstram , yathoktam'vastu koṣastathā dravyaṃ lakṣaṇaṃ hetureva ca | ityete dhāraṇādevyāḥ pañcāṅgaruciraṃ vapuḥ' || iti 51saṃpāṭhyamiti | saṃbhūya paṭhanaṃ krīḍā'rthaṃ vādārthaṃ ca, tatra pūrvadhāritameko granthaṃ paṭhati, dvitīyastamevāśrutapūrvaṃ tena saha tathaiva paṭhati | 52mānasīti | manasi bhavā cintā dṛśyādṛśyaviṣayabhedād dvidhā tatra kaścid vyañjanākṣaraiḥ padmotpalādyākṛtibhiryathāsthitānusvāravisarjanīyayutaiḥ ślokamanuktārthaṃ likhati, anyaśca mātrāsaṃdhisaṃyogāsaṃyogacchandovinyāsādibhirabhyāsādunnītākṣaraṃ paṭhati, iti dṛśyaviṣayā, yadā tu tathaiva tāni yathākramamākhyātāni śrutvā pūrvavadunnīya paṭhati tadā dṛśyaviṣayā na bhavati, sā cākāśamānasītyucyate tadubhayaṃ krīḍā'rthaṃ vādārthaṃ ca | 53kāvyakriyeti |

6.16.9

saṃskṛtaprākṛtāpabhraṃśakāvyasya karaṇaṃ pratītaprayojanam | 54abhidhānakoṣa iti | utpalamālā''diḥ| 55chandojñānamiti | piṅgalādipraṇītasya cchandaso jñānam | 56kriyākalpa iti | kāvyakaraṇavidhiḥ, kāvyālaṃkāra ityarthaḥ, tritayamapi kāvyakriyā'ṅgaṃ, parakāvyāvabodhārthaṃ ca | 57chalitakayogā iti | paravyāmohanārthāḥ, yathoktamyadrūpamanyarūpeṇa saṃprakāśya hi vañcanam | devetaraprayogābhyāṃ jñeyaṃ tacchalitaṃ yathā || divyaṃ śūrpaṇakhā rūpamitaradvāyūnandanaḥ | chalitavānabhisṛtya śriyā rāmaṃ ca kīcakam || iti 58vastragopanānīti | vastreṇāprakāśyadeśasya saṃvaraṇaṃ yathā tadvyamānamapi tasmānnāpaiti, truṭitasyānuṭitasyeva paridhānam, mahato vastrasya saṃvaraṇaṃ nīvisaṃkocādinā'lpīkaraṇam iti gopanāni | 59dyūtaviśeṣāiti | nirjīvadyūtavidhānametad, yatra ye prāptyādibhiḥ pañcadaśabhiraṅgairmuṣṭiśulkādayo dyūtaviśeṣāḥ pratītāthīḥ | 60ākarṣakīḍeti | pāśakakrīḍā, dyūtaviśeṣatve'pi puṃnarvacanamatrādarārtham , saśṛṅgāratvād durvijñeyatvādvā, akṣahṛdayāparijñāne hi nalayudhiṣṭhirayorapi parājayāt | 61bālakrīḍanakānīti | gṛhakandukaputrikā''dibhiryāni bālānāṃ krīḍanāni tāni bālopakramārthāni, etā ekaṣaṣṭikalā uktāḥ | 62vainayikīnāmiti | svaparavinayaprayojanādvainayikyo vinayā''cāraśāstrāṇi, hastyādiśikṣā ca | 63vaijayikīnāmiti | vijayaprayojanā vaijayikyaḥ, daivyo mānuṣyaśca tatra daivyo'parājitādayo, mānuṣyo yāḥ sāṅgrāmikyaḥ śastravidyāḥ | 64vyāyāmikīnāmiti |

6.16.10

vyāyāmaprayojanā vyāyāmikyomṛgayā''dyāḥ, etāstisra ātmotkarṣarakṣaṇārthāḥ, jīvanārthāḥ, iti catuḥṣaṣṭiraṅgavidyāḥ kāmasūtrasyāvayavayoginyo'vayavabhūtā, tadabhāve kāmasūtrasyāpravṛtteḥ | sa iti | nāyakaḥ śayanātprātarutthāyābhyuditasvāpaparihārārthaṃ kṛtaniyatakṛtyaḥ kṛtamūtrapurīṣotsargaḥ, gṛhītadantadhāvano jagdhadantakāṣṭhaḥ, atrāntare yathāsvaṃ sandhyāvandanāderdharmasyānuṣṭhānamarthaprāptam, mātrayeti | prabhūtānulepanādigrahaṇādanāgarakaḥ syāt kāryānuṣṭhāne prastutatvād, dhūpamagurvādinā, srajaṃ śekharakamāpīḍaṃ vā, alaktakaṃ viśiṣṭarāgāthaṃ dattveti, arthādodhayoḥ, īṣadrārdrayā'laktakapiṇḍyā ghṛṣṭauṣṭhaṃ tāmbūlamupayujya; sikthakaguṭikayā tāḍayedityayaṃ kramaḥ, ādarśe mukhamavalokya, maṅgalārthaṃprasādhanaguṇadoṣajñānārthaṃ ca, gṛhītamukhavāsatāmbūla iti | gandhayuktivihitāṃ mukhavāsaguṭikāṃ kapole nidhāya punarupayogārthaṃ ca tāmbūlaṃ hastavartikāyāṃ gṛhītvetyarthaḥ, kāryāṇi trivargasādhanānyanutiṣṭhet | anuṣṭhiteṣu teṣu śarīrasaṃskārārthamāha-

Linked texts (1)