Pramāṇa · Search · About · API

Janmaprakarana (Janmaprakaraṇa)

जन्मप्रकरण

Language
Sanskrit
Date
200–1800 CE
Extent
171 passages, 2,475 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Shri Subodhini Janam Prakaran 1 2 Chapter Gujarati Press; ed. Ratnagopal Bhatta; Shrimad Vallabhacharya… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.1

lakṣmīsahasralīlābhiḥ sevyamānaṃ kalānidhim

1.2

caturbhiśca caturbhiśca caturbhiśca tribhistathā
ṣaḍbhirvirājate yosau pañcadhā hṛdaye mama

1.3

daśamārthaḥ prakaraṇādhyāyārthaśca vicāryate
navalakṣaṇalakṣyo hi kṛṣṇastasya nirūpaṇāt

1.4

āśrayaḥ kramabhāvitvānnirodho veti saṃśayaḥ
līlānirdhārako hyarthaḥ kramamātraṃ tu durbalam

1.5

yathākathañcicchravaṇaṃ saphalatvāya kalpate
nirodhaḥ pralayo loke prasiddhaḥ prakṛte na saḥ

1.6

pratīto dvādaśenyatra mahatvācchuddhalīlayā
sahito hyāśrayaḥ skandhe pratipādya iheti cet

1.7

na hi sāpekṣarūpasya prathamaṃ sunirūpaṇam
navalakṣaṇasāpekṣo hyāśrayo rūpyate katham ?

1.8

agre līlādvayakathā phalasiddhau vṛthā bhavet
pūrvottaraskandhayośca naśyetkāraṇakāryatā

1.9

kṛṣṇastvekādaśeṣyasti kramaśca svīkṛto bhavet
nirodhosyānuśayanaṃ prapañce krīḍanaṃ hareḥ

1.10

śaktibhirdurvibhāvyābhiḥ kṛṣṇasyeti hi lakṣaṇam
naimittiko nirodhonyo dharmaglāninimittitaḥ

1.11

sa cātra naiva sadgrāhyo hariṇā duṣṭabhūbhujām
ādyantayorihābhāvānmuktāvapyanuvṛttitaḥ

1.12

lakṣaṇasyāpraveśaśca līlādhikyaṃ tathā bhavet
tadarthaṃ janmakathanaṃ pṛthāstotravirodhi hi

1.13

kāryakāraṇahāniśca prakrāntatyāga eva ca
bhaktatvādbhuva uddhāro bhārahārānnirūpitaḥ

1.14

prakaṭaḥ paramānando yadā bhūmestadaiva hi
mardanakleśahāniḥ syāditi tasyāḥ samudyamaḥ

1.15

brahmarudrādidevānāmata evānyasaṃśrayaḥ
bhaktānāmeva nistāraḥ kṛtaḥ kṛṣṇena saṃsṛteḥ

1.16

ato nirodho bhaktānāṃ prapañcasyeti niścayaḥ
yāvadvahiḥ sthito vahniḥ prakaṭo vā viśenna hi

1.17

tāvadantaḥsthitopyeṣa na dārudahanakṣamaḥ
evaṃ sarvagato viṣṇuḥ prakaṭaścenna tadviśet

1.18

tāvanna līyate sarvamiti kṛṣṇasamudyamaḥ
rūpāntaraṃ tu naṭavatsvīkṛtya trividhānnijān

1.19

prapañcābhāvakaraṇādujjahāreti niścayaḥ
pañca prakaraṇānyatra caturbhirjanma satpateḥ

1.20

aṣṭāviṃśatibhiḥ pūrvaṃ tāmasatvādrajoddhṛtiḥ
tathaiva rājasānāṃ ca yādavānāṃ viśeṣataḥ

1.21

sāttvikānekaviṃśatyā niḥprapañcām̐ścakāra ha
bhagavāneva nānyotra tadarthaṃ ṣaḍgabhidhāḥ

1.22

caturmūrterjanmatotra tathādhyāyā nirūpitāḥ
tattatprakaraṇe teṣāmupayogastu vakṣyate

1.23

hetūdyamasvīkaraṇakāpaṭyaiḥ prathamo mahān
pradyumnaścāniruddhaśca vāsudevastathāparaḥ

1.24

hetuśca trividho hyatra guṇā bhaktāhitapradāḥ
kaṃsādeḥ kālato'jñānātridhā duḥkhaṃ tu tadgatam

1.25

bhūmirmātā tathā cānye duḥkhabhājo haripriyāḥ
yathāyogyaṃ duḥkhameṣāmatraiveti nirūpyate

1.26

trayaṃ bhagavatā śakyaṃ dūrīkartumitīryate
praśnopyatrādhikaḥ proktaḥ skandhadvitayavartanaḥ

1.27

anuvādaḥ stutiḥ praśne bhaktasvajñāpakāvubhau
anyathā hyatiguhyārthaṃ śrīśuko varṇayetkatham

1.28

ajñānamanyathājñānaṃ kṛṣṇagaṃ vinivāryate
prāṇanatvaṃ kathāyāśca dayāsiddhyai śukasya hi

2.1

evaṃ praśno dvādaśabhiḥ samato guṇadoṣagaḥ || 28½
rājovāca—
kathito vaṃśavistāro bhavatā somasūryayoḥ
rājñāṃ cobhayavaṃśyānāṃ caritaṃ paramādbhutam

2.2

yadośca dharmaśīlasya nitarāṃ munisattama
tatrāṃśenāvatīrṇasya viṣṇorvīryāṇi śaṃsa naḥ

2.3

avatīrya yadorvaṃśe bhagavān bhūtabhāvanaḥ
kṛtavān yāni viśvātmā tāni no vada vistarāt

2.4

nivṛttatarṣairupagīyamānādbhavauṣadhācchrotramano'bhirāmāt
ka uttamaślokaguṇānuvādāt pumān virajyeta vinā paśughnāt

2.1-2

svarūpāt phalataścāpi mahāpuruṣayogataḥ
viṣayottamataścāpi caritraṃ paramaṃ matam

2.2-2

muktasya kāryametaddhi mumukṣorbhavanāśakam
anindyaviṣayaścāyaṃ virakto'smin yaṃtedhruvam

2.3-2

ātmaghātī karmajaḍo ninditārtharataḥ sadā
paśustrīvyatiriktaścedvirakto na tataḥ pṛthak

2.4-2

utkṛṣṭarasasya vairāgyajanakasyābhāvāt | nivartamānānāṃ daityatvamiti vaktuṃ daityalakṣaṇapuraḥ-saramāha—vinā paśughnāditi | ye hi paśughātinaste daityāḥ | dityupākhyāne daityānāṃ dayābhāvaḥ svabhāvataḥ pratipāditaḥ | te ca nityaṃ bhagavatpratyanīkā eveti na taddoṣaḥ pari-hāryaḥ | daityānāṃ ca muktidoṣasyātyantanivṛttikhyāpanāya | āviṣṭānāmapi muktyabhāve punaranyatrāviśya tathā kuryurityādhārabhūtāstu mucyanta eva | apunarāvṛtti tama eva teṣāṃ muktiḥ | viraktaṃ dṛṣṭvā'nyo virakto mā bhavatvityetadarthamuktam

2.5

pitāmahā me samare'marañjayairdevavratādyātirathaistimiṃglaiḥ
duratyayaṃ kauravasainyasāgaraṃ kṛtvā'taran vatsapadaṃ sma yatplavāḥ

2.6

tatsamudre patitastatratyopi na jīvanti, vijātīyasya kā vārtetyuktam | teṣāṃ daityāveśenātikrūratvājjñātighātāya tathoktam | tataḥ sambandhitvena pitāmahatvena vā tyakṣyatīti nivṛttam | avicāraścoktaḥ | gilanenāsthyādīnāmiva sarvavaṃśanāśakatvaṃ ca | bahiḥsthitamapi te mārayanti, kiṃ punaḥ svasenāpatitamiti samudratvam | ata eva duratyayaṃ, sādhanaghātakatvānmakarādeḥ | kuruvaṃśodbhavāśca nārāvaiṅgivartante | sainyasāgaramiti | cetanasāgaratvena svarūpato nāśakatvamuktam | mahānaukādisādhanānāmapi duḥkhenātikramotikramaṇaṃ yasya | yo bhagavān plavo yeṣāmiti | bhagavatolparūpeṇa sannidhimātreṇa rakṣakatvam; ayuddhyamānatvāt | manaḥśaṅkānivṛttyarthaṃ vatsapadaṃ kṛtveti | tucchakaraṇataraṇayorbhagavadāśrayatvameva hetuḥ | gītāyāṃ bhīṣmādimaraṇajñānāttucchakaraṇam | tathāpi samyagāśrayaṇābhāvātpāṇḍavānāṃ pipīlikātvameva, svecchayā bhagavān gṛhyata iti | bhagavadbhāve kathamevaṃ syāt | teṣāmavasthāpanāttucchakaraṇam | ubhayamalaukikaṃ sakṛdeva jātamiti | antatastrayāṇāmamāraṇādvatsapadam | dvidhā vidīrṇo mukhasthānīyo'śvatthāmā, vāradvayamapakārakaraṇāt | plavamāruhya tīrṇaṃ tīrṇaṃ samudrāṃśaṃ śoṣayanto'nte kiñcitsthāpayitvottīrṇā ityarthaḥ | kīrterapi prāsatvāttatkartṛtvam | idamatyantamalaukikam | evameva pūrvapūrvasaṃsāramapi śoṣayitvā bhagavatsevāmātraṃ
drauṇyastravipluṣṭamidaṃ madaṅgaṃ santānabījaṃ kurupāṇḍavānām
jugopa kukṣiṃ gata āttacakro mātuśca meyaḥ śaraṇaṃ gatāyā:

2.7

vīryāṇi tasyākhiladehabhājāmantarbahiḥ pūruṣakālarūpaiḥ
prayacchato mṛtyumutāmṛtaṃ ca māyāmanuṣyasya vadasva vidvan

2.8

rohiṇyāstanayaḥ prokto rāmaḥ saṅkarṣaṇastvayā
devakyā garbhasambandhaḥ kuto dehāntaraṃ vinā

2.9

kasmānmukundo bhagavān piturgehādvrajaṃ gataḥ
ka vāsaṃ jñātibhiḥ sākaṃ kṛtavān sātvatāṃ patiḥ

2.10

vraje vasan kimakaronmadhupuryāṃ ca keśavaḥ
bhrātaraṃ cāvadhītkaṃsaṃ māturabhrātṛtadvarhaṇam

2.11

dvārakāyāṃ kiyatkālaṃ sthitavānityāha—dehamiti
dehaṃ mānuṣamāśritya kati varṣāṇi vṛṣṇibhiḥ
yadupuryāṃ sahāvātsīt patnyaḥ katyabhavan prabhoḥ

2.12

anyadapi yuktiviruddhaṃ sopapattikaṃ vaktavyamityāha—etadanyacceti
etadanyacca sarvaṃ me mune kṛṣṇaviceṣṭitam
vaktumarhasi sarvajña śraddadhānāya vistṛtam

2.13

naiṣā'tiduḥsahā kṣunmāṃ tyaktodamapi bādhate
pibantaṃ tvanmukhāmbhojacyutaṃ harikathāmṛtam

2.14

sūta uvāca—
etaṃ niśamya bhṛgunandana sādhuvādaṃ vaiyāsakiḥ sabhagavānatha viṣṇurātam
pratyarcya kṛṣṇacaritaṃ kalikalmaṣaghnaṃ vyāhartumārabhata bhāgavatapradhānaḥ

2.15

śrīśuka uvāca—
samyagvyavasitā buddhistava rājarṣisattama
vāsudevakathāyāṃ te yajjātā naiṣṭhikī ratiḥ

2.16

vāsudevakathāpraśnaḥ puruṣāṃstrīn punāti hi
vaktāraṃ pṛcchakaṃ śrotṝṃstatpādasalilaṃ yathā

2.17

bhūmirmātanṛpavyājadaityānīkaśatāyutaiḥ
ākrāntā bhūribhāreṇa brahmāṇaṃ śaraṇaṃ yayau

3.1

bhaktānāṃ duḥkhanāśāya kṛṣṇāvataraṇaṃ matam
bhūmirmātā tathā cānye bhaktā vai trividhā matāḥ

3.2

sarveṣāṃ ca mahadduḥkhaṃ nānyena vinivāryate
yadā tadā hariḥ kṛṣṇaḥ prādurāsīditi sthitiḥ

3.3

ye bhaktāḥ śāstrarahitāḥ strīśūdradvijabandhavaḥ
teṣāmuddhārakaḥ kṛṣṇaḥ strīṇāmatra viśeṣataḥ

3.4

yeṣāṃ nirodhakaṃ śāstraṃ yogādi vinirūpitam
śeṣabhāvastatra harerna kadācidgamiṣyati

3.5

saṃsāraduḥkhavyāvṛttyai nirodho'tra nirūpyate
ato nirodho jñānātmā duḥkharūpā ca saṃsṛtiḥ

3.6

evamekaṃ phalaṃ proktaṃ dvayaṃ vā na virudhyate
sāṅgasya prakriyā yuktā tataḥ skandho'pi yujyate

3.7

avatāro nirodhāṅgaṃ tadaṅgaṃ duḥkhameva ca
dhairyārthaṃ sāntvanaṃ proktaṃ bhūmimātrorna cānyathā

3.8

ante duḥkhaṃ bhaktakṛtaṃ prādurbhāvāya vai hareḥ
ākāśavāṇīvāgdevaḥ sarvamuttyarthamudyataḥ

3.9

aśaktaḥ sam̐stathā cakre tathā nārada eva hi
daśabhiḥ sāntvanaṃ bhūmeḥ pañcatriṃśattamaistathā

3.92

aṣṭabhirnāradoktyaiva sarveṣāṃ duḥkhamajjasā

3.18

gaurbhūtvāśrumukhī khinnā rudantī karuṇaṃ vibhoḥ
upasthitāntike tasmai vyasanaṃ samavocata

3.19

brahmā tadupadhāryātha saha devaistayā saha
jagāma sattrinayanastīraṃ kṣīrapayonidheḥ

3.20

tatra gatvā jagannāthaṃ devadevaṃ vṛṣākapim
puruṣaṃ puruṣasūktena upatasthe samāhitaḥ

3.21

giraṃ samādhau gagane samīritāṃ niśamya vedhāstridaśānuvāca ha
gāṃ pauruṣīṃ me śṛṇutāmarāḥ punarvidhīyatāmāśu tathaiva mā ciram

3.22

puraiva puṃsāvadhūto dharājvaro bhavadbhiraṃśairyaduṣūpajanyatām
sa yāvadurvyā bharamīśvareśvaraḥ svakālaśaktyā kṣapayaṃścaredbhuvi

3.23

vasudevagṛhe sākṣādbhagavān puruṣaḥ paraḥ
janiṣyate tatpriyārthaṃ sambhavantu surastriyaḥ

3.25

vāsudevakalānantaḥ sahasravadanaḥ svarāṭ
agrato bhavitā devo hareḥ priyacikīrṣayā

4.1

sāntvikeṣu tu kalpeṣu yaḥ śete salile hariḥ | vāsudevaḥ sa vijñeyastasyāṃśo'nanta ucyate

4.2

kālātmā ca sa vijñeyo bhūbhāraharaṇe prabhuḥ | tatra supto hariścāpi tadāviṣṭo bhaviṣyati

4.3

ato'nuśayanaṃ viṣṇorbalabhadreṇa nātmanaḥ | ekavat procyate kṛṣṇo dvivalokaiḥ pratīyate

4.4

devakyāṃ śayanasyaiva sambhavo na hareḥ smṛtaḥ
rohiṇyāmaparasyeti karṣaṇānnaiva hīnatā

4.25

viṣṇormāyā bhagavatī yayā sammohitaṃ jagat
ādiṣṭā prabhuṇāṃśena kāryārthe sā bhaviṣyati

4.26

śrīśuka uvāca—ityādiśyāmaragaṇān prajāpatipatirvibhuḥ
āśvāsya ca mahīṃ gīrbhiḥ svadhāma paramaṃ yayau

4.27

śūraseno yadupatirmathurāmāvasan purīm
māthurān śūrasenāṃśca viṣayān bubhuje purā

5.1

deśataḥ kālataścaiva avasthātaḥ svatonyataḥ

5.2

dravyato mānataśceti sadaiva sukhadāḥ smṛtāḥ
tathābhūtā śabdavaśāt prāptā duḥkhaṃ tadā patiḥ

5.27

pratikriyāṃ samārebhe navabhiśca pratikriyā

5.27-2

tatra prathamaṃ deśasyotkarṣa ucyate | pūrvaṃ śūrasenaḥ śātrughnanirmitāyāṃ mathurāyāṃ tatratyamānandamanubhūya nivāsaṃ kṛtavān | sa ca yadupatiḥ | yādavānāṃ prabhuḥ | tannāmnā jātānapi śūrasenān visṛjya mathurāmevāvasan ubhayān deśān bubhuje | anena yādavānāṃ mathurā svadeśa ityuktam

5.28

kālabhedenāpi sā mahatī jātetyāha rājadhānīti
rājadhānī tataḥ sābhūt sarvayādavabhūbhujām
mathurā bhagavān yatra nityaṃ sannihito hariḥ

5.4

deśakālādimadhyasthaḥ ṣaḍṅgatvaṃ ya āgataḥ
sonyatra sarvadeśeṣu śālagrāmādiṣu sthitaḥ

5.29

28
tasyāṃ tu karhicicchaurirvasudevaḥ kṛtodvahaḥ
devakyā sūryayā sārdhaṃ prayāṇe rathamāruhat

5.30

ugrasenasutaḥ kaṃsaḥ svasuḥ priyacikīrṣayā
raśmīn hayānāṃ jagrāha raukmai rathaśatairvṛtaḥ

5.31

catuḥśataṃ pāribarhaṃ gajānāṃ hemamālinām
aśvānāmayutaṃ sārdhaṃ rathānāṃ ca triṣaṭśatam

5.32

dāsīnāṃ sukumārīṇāṃ dve śate samalaṃkṛte
duhitre devakaḥ prādāt yānerduhitṛvatsalaḥ

5.33

śāṅkhatūryamṛdaṅgāni nedurdundubhayaḥ samam
prayāṇaprakrame tāvadvaravadhvoḥ sumaṅgalam

5.34

pathi pragrahiṇaṃ kaṃsamābhāṣyāhāśarīravāk
asyāstvāmaṣṭamo garbho hantā yāṃ nayase'budha

5.35

ityuktaḥ sakhalaḥ pāpo bhojānāṃ kulapāṃsanaḥ
bhaginīṃ hantumārabdhaḥ khaḍgapāṇiḥ kacegrahīt

5.36

taṃ jugupsitakarmāṇaṃ nṛśaṃsaṃ nirapatrapam
vasudevo mahābhāga uvāca parisāntvayan

5.37

vasudeva uvāca—ślāghanīyaguṇaḥ śūrairbhavān bhojayaśaskaraḥ
sa kathaṃ bhaginīṃ hanyāt striyamudvāhaparvaṇi

5.38

mṛtyurjanmavatāṃ vīra dehena saha jāyate
adya vābdaśatānte vā mṛtyurvai prāṇināṃ dhruvaḥ

5.39

dehe pañcatvamāpanne dehī karmānugo vaśaḥ
dehāntaramanuprāpya prāktanaṃ tyajate vapuḥ

5.40

vrajaṃstiṣṭhan padaikena yathaivaikena gacchati
yathā tṛṇajalaukaivaṃ dehī karmagatiṃ gataḥ

5.41

svapne yathā paśyati dehamīdṛśaṃ manorathenābhiniviṣṭacetanaḥ
dṛṣṭaśrutābhyāṃ manasānucintayan prapadyate tat kimapi hyapasmṛtiḥ

5.42

yato yato dhāvati daivanoditaṃ mano vikārātmakamāpa paścasu
guṇeṣu māyāraciteṣu dehyasau prapadyamānaḥ saha tena jāyate

5.43

jyotiriyathaivodakapārthiveṣvadaḥ samīravegānugataṃ vibhāvyate
evaṃ svamāyāraciteṣvasau pumān guṇeṣu rāgānugato vimuhyati

5.44

tasmānna kasyacid drohamācaret sa tathāvidhaḥ
ātmanaḥ kṣemamanvicchan drogdhurvai parato bhayam

5.45

eṣā tavānujā bālā kṛpaṇā putrikopamā
hantuṃ nārhasi kalyāṇīmimāṃ tvaṃ dīnavatsalaḥ

5.46

śrīśuka uvāca
evaṃ sa sāmabhirbhedairbodhyamānopi dāruṇaḥ
na nyavartata kauravya puruṣādānuvrataḥ

5.47

nirbandhaṃ tasya taṃ jñātvā vicintyānakadundubhiḥ
prāptaṃ kālaṃ pratiñyodumidaṃ tatrānvapadyata

5.48

mṛtyurbuddhimatāpohyo yāvadbuddhibalodayam
yatsau na nivarteta nāparādho'sti dehinaḥ

5.49

pratyarghya mṛtyave putrān mocaye kṛpaṇāmimām
sutā me yadi jāyeran mṛtyurvā na mriyeta cet

5.50

viparyayo vā kiṃ na syādgatirdhāturduratyayā
upasthito nivarteta nivṛttaḥ punarāpatet

5.51

agneryathā dāruviyogayogayoradṛṣṭatonyanna nimittamasti
evaṃ hi jantorapi durvibhāvyaḥ śarīrasaṃyogaviyogahetuḥ

5.52

śuka uvāca
evaṃ vimṛśya taṃ pāpaṃ yāvadātmanidarśanam
pūjayāmāsa vai śaurirbahumānapurassaram

5.53

prasārya vadanāmbhojaṃ nṛśaṃsaṃ nirapatrapam
manasā dūyamānena prahasannidamabravīt

5.54

śrīvasudeva uvāca
na cāsyāste bhayaṃ saumya yaddhi tvāhāśarīravāk
putrān samarpayiṣyesyā yataste bhayamutthitam

5.55

śrīśuka uvāca
suhṛddhadhānnivṛte kaṃsastadvākyasāravit
vasudevopi taṃ prītaḥ praśasya prāviśadgṛham

5.56

atha kāla upāvṛtte devakī sarvadevatā
putrān prasuṣuve cāṣṭau kanyāṃ caivānuvatsaram

5.57

kīrtimantaṃ prathamajaṃ kaṃsāyānakadundubhiḥ
arpayāmāsa kṛcchreṇa sonṛtādativihvalaḥ

5.58

kiṃ dussahaṃ tu sādhūnāṃ? viduṣāṃ kimapekṣitam?
kimakāryaṃ kadaryāṇāṃ? dustyajaṃ kiṃ dhṛtātmanām?

5.59

dṛṣṭvā samatvaṃ tacchaureḥ satye caiva vyavasthitim
kaṃsastuṣṭamanā rājan prahasannidamabravīt

5.60

pratiyātu kumāro'yaṃ na hyasmādasti me bhayam
aṣṭamādyuvayorgarbhānmṛtyurme vihitaḥ kila

5.61

tatheti sutamādāya yayāvānakadundubhiḥ
nābhyanandata tadvākyamasato'vijitātmanaḥ

5.62

nandādyā ye vraje gopā yāścāmīṣāṃ ca yoṣitaḥ
vṛṣṇayo vasudevādyā devakyādyā yadustriyaḥ

5.63

sarve vai devatāprāyā ubhayorapi bhārata
jñātayo bandhusuhṛdo ye ca kaṃsamanuvratāḥ

5.64

etat kaṃsāya bhagavān śaśaṃsābhyetya nāradaḥ
bhūmerbhārāyamāṇānāṃ daityānāṃ ca vadhodyamam

5.65

ṛṣervinirgame kaṃso yadūn matvā surāniti
devakyā garbhasambhūtiṃ viṣṇuṃ ca svavadhaṃ prati

5.66

devakīṃ vasudevaṃ ca nigṛhya nigaḍairgehe
jātajātamahan putraṃ tayorajanaśaṅkayā

5.67

mātaraṃ pitaraṃ bhrātṝn sarvāṃśca suhṛdaḥ sakhīn
ghnanti hyasutṛpo lubdhā rājānaḥ prāyaśo bhuvi

5.68

ātmānamiha sañjātaṃ jānan prāg viṣṇunā hatam
mahāsuraṃ kālanemiṃ yadubhiḥ sa vyarudhyata

5.69

ugrasenaṃ ca pitaraṃ yadubhojāndhakādhipam
svayaṃ nigṛhya bubhuje śūrasenān mahābalaḥ

atha dvitīyo'dhyāyaḥ

6.1

śrīśuka uvāca
pralambabakacāṇūratṛṇāvartamahāśanaiḥ
muṣṭikāriṣṭadvividapūtanākeśidhenukaiḥ

6.1-2

evaṃ hetuṃ nirūpyātha kṛṣṇodyama udīryate | mahattvajñāpanārthāya dvitīye saviśeṣaṇaḥ

6.2

duḥkhaṃ heturihāgantumitibodhāya tatkathā | punarnirūpyate spaṣṭā śīghrāgamanahetukā

6.2-2

anyaiścāsurabhūpālairbāṇabhaumādibhiryutaḥ
yadūnāṃ kadanaṃ cakre balī māgadhasaṃśrayaḥ

6.3

te pīḍitā niviviśuḥ kurupāñcālakaikayān
śālvān vidarbhān niṣadhān videhān kośalānapi

6.4

eke tamanurundhānā jñātayaḥ paryupāsate
hateṣu ṣaṭsu bāleṣu devakyā augraseninā

6.5

saptamo vaiṣṇavaṃ dhāma yamanantaṃ pracakṣate
garbho babhūva devakyā harṣaśokavivardhanaḥ

6.4-2

bhagavata udyamaṃ vaktuṃ devakyā bandhanāvadhi caritramāha hateṣviti sādhena
devakyāḥ ṣaṭsu bāleṣvaugraseninā hateṣu satsu| bhāgineyān hantīti pitṛnāmnā nirdeśaḥ| anyeṣāṃ hananamarthasiddhameva| loke hi bhāgineyotimānyaḥ

6.5-2

ṣaḍ guṇāstena buddhyā hatā iti dharmasthānabhūtokṣarātmā samāgatastasyāpi māraṇamāśaṅkya pariharati vaiṣṇavamiti| viṣṇorvyāpakasya sarvarakṣakasya svarakṣāyāṃ sandeho nāstīti jñāpitam| saptama eva paramāvadhiḥ| ṣaḍ guṇāḥ| saptamo dharmī ca tadādhārabhūtaḥ| puruṣottamastu tato mahān| atastadvyāvṛttyarthaṃ dhāmeti| yato lokā yamanantaṃ kālātmakamācakṣate so'nantaḥ saptame paryāye garbhaḥ prakaṭo babhūva| sa cārdhaprakaṭitānanda iti devakyā harṣaśokavivardhano jātaḥ| mahāniti harṣaḥ| tāddaśopi māraṇīya iti śokaḥ| prabhāvasyādarśanāt

6.6

bhagavānapi viśvātmā viditvā kaṃsajaṃ bhayam
yadūnāṃ nijanāthānāṃ yogamāyāṃ samādiśat
gaccha devi vrajaṃ bhadre gopagobhiralaṅkṛtam

6.7

rohiṇī vasudevasya bhāryāste nandagokule
anyāśca kaṃsasaṃvignā vivareṣu vasanti hi

6.8

devakyā jaṭhare garbhaṃ śeṣākhyaṃ dhāma māmakam
tatu sannikṛṣya rohiṇyā udare sanniveśaya

6.9

athāhamaṃśabhāgena devakyāḥ putratāṃ śubhe
prāpsyāmi tvaṃ yaśodāyāṃ nandapatnyāṃ bhaviṣyasi

6.10

arciṣyanti manuṣyāstvāṃ sarvakāmavareśvarīm
dhūpopahārabalibhiḥ sarvakāmavarapradām

6.11

nāmadheyāni kurvanti sthānāni ca narā bhuvi
durgeti bhadrakālīti vijayā vaiṣṇavīti ca

6.12

kumudā caṇḍikā kṛṣṇā mādhavī kanyaketi ca
māyā nārāyaṇīśānī śāradetyambiketi ca

6.13

garbhasaṅkarṣaṇāt taṃ vai prāhuḥ saṅkarṣaṇaṃ bhuvi
rāmeti lokaramaṇād balabhadraṃ balocchrayāt

6.14

sandiṣṭaivaṃ bhagavatā tathetyomiti tadvacaḥ
pratigṛhya parikramya gāṃ gatā tat tathākarot

6.15

garbhe praṇīte devakyā rohiṇīṃ yoganidrayā
aho visraṃsito garbha iti paurā vicukruśuḥ

6.16

bhagavānapi viśvātmā bhaktānāmabhayaṅkaraḥ
āviveśāṃśabhāgena mana ānakadundubheḥ

6.17

sa bibhrat pauruṣaṃ dhāma bhrājamāno yathā raviḥ
durāsadotidurdharṣo bhūtānāṃ sambabhūva ha

6.18

tato jaganmaṅgalamacyutāṃśaṃ samāhitaṃ śūrasutena devī
dadhāra sarvātmakamātmabhūtaṃ kāṣṭhā yathānandakaraṃ manastaḥ

6.19

sā devakī sarvajagannivāsanivāsabhūtā nitarāṃ na reje
bhojendragehe'gniśikheva ruddhā sarasvatī jñānakhale yathā satī

6.20

tāṃ vīkṣya kaṃsaḥ prabhayājitāntarāṃ virocayantīṃ bhavanaṃ śucismitām
prām̐haiṣa me prāṇaharo harirguhāṃ dhruvaṃ śrito yan na pureyamīdṛśī

6.21

kimadya tasmin karaṇīyamāśu me yadarthatantro na vihanti vikramam
striyāḥ svasurgurumatyā vadhoyaṃ yaśaḥ śriyaṃ hantyanukālamāyuḥ

6.22

sa eṣa jīvan khalu sampareto varteta yotyantanṛśaṃsitena
dehemṛte taṃ manujāḥ śapanti gantā tamondhaṃ tanumānino dhruvam

6.23

iti ghoratamād bhāvāt sannivṛttaḥ svayamprabhuḥ
āste pratīkṣaṃstajjanma harervairānubandhakṛt

6.24

āsīnaḥ saṃviśāṃstiṣṭhan bhuñjānaḥ paryaṭan piban
cintayāno hṛṣīkeśamapaśyat tanmayaṃ jagat

6.25

brahmā bhavaśca tatraitya munibhirnāradādibhiḥ
devaiḥ sānucaraiḥ sākaṃ gīrbhirṣṛṣaṇamīḍatuḥ

6.26

devā ūcuḥ—satyavrataṃ satyaparaṃ trisatyaṃ satyasya yoniṃ nihitaṃ ca satye
satyasya satyamṛtasatyanetraṃ satyātmakaṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapannāḥ

6.26-2

tatra prathamaṃ devānāṃ satyaṃ daityānāmanṛtaṃ pramāṇam| ataḥ satyarūpo bhagavānavatīrṇa iti nirūpyate| satyamapi devānāṃ hitakāryaṣṭavidhaṃ bhavati| aṃśataḥ ṣoḍaśavidham| vede satyaṃ pañcavidhaṃ nirūpitaṃ 'satyaṃ para'mityatra 'prājāpatyo hāruṇi'rityatrāpi| yat satyaṃ tat paraṃ sarvebhya utkṛṣṭam| yadvā sarvotkṛṣṭaṃ tat satyam| evaṃ satyatvasarvotkṛṣṭatvayoraikyaṃ pratipādanīyam
ata eva satyena svargalokāccyutiḥ kadāpi na bhavatītyāmuṣmikaphalotkarṣa uktaḥ
aihike'pi satāṃ satyameva mūlaṃ phalam | ataḥ satyaṃ pramāṇaprameyasādhanaphalarūpamiti ye devapakṣapātinaste satya eva ramante | tathā ca śrutiḥ "satyaṃ paraṃ paraśca satyaṃ satyena na svargalokāccyavante kadācana satāṃ hi satyaṃ tasmāt satye ramanta" iti | tadatrāpi nirūpyate
loke hi vratamutkṛṣṭam | yastu yat kiñcana vratamātiṣṭhati sa para ityucyate
satyamapi | bhagavatastūbhayaṃ satyam | satyameva vrataṃ yasya | tāhaśaṃ tvāṃ śaraṇaṃ prapannā iti sambandhaḥ | evaṃ vratasatyayoraikyamuktam | ubhayoḥ paratvāt
ataḥ paraṃ yat paraṃ loke vede ca dvādaśavidhaṃ nirūpitaṃ 'satyaṃ tapo damaḥ śamo dānaṃ
dharmaḥ prajananamagnyo'gnihotraṃ yajño maunaṃ sannyāsa'iti tat sarvaṃ bhagavataḥ satyameva | yathārthameva | na tu daityānāmiva tad dvādaśavidhamayathārtham | atra śrutiranusandheyā pūrvanirdiṣṭā
bhagavato vratāni "kaunteya pratijānīhi" "dviḥ śaraṃ nābhisandhatte" "anaśnannanyo abhicākaśīti" "sādhavo hṛdayaṃ mahyam"mityādivākyaiḥ pratipāditāni | lokānusāreṇa
devahitakāriṇo niyāmakaṃ satyameva | anyathā īśvaraḥ kena niyamitaḥ syāt? yathā prakṛte
svasatyavākyādeva samāgataḥ
loke hi trayo lokāstraya ātmāno bhūrādayaḥ kāyādayaśca | ta ubhaye'pi triśabdenocyante | trayo'pi satyā yasya | anena sādhanaphale ekīkṛtya nirūpite | evaṃ caturdhāṣṭavidho nirūpita upapattirūpaḥ
jñānaśaktiṃ satyatvena nirūpayati ṛtasatye netre yasyeti | jñānaśaktirdvividhā
pramāṇabalena prameyabalena ca | pramāṇaṃ vedaḥ | prameyaṃ bhagavaddharmāḥ | ṛtaṃ sūnṛtā vāṇī
vedaḥ satyapratipādakaḥ | ataḥ satyanirūpaṇaprastāvepyṛtanirūpaṇam | ṛtasatye netre prāpake
yasyeti bhagavatprāptirdvidhā bhavatītyuktam
evaṃ śaktidvayaṃ satyatvena nirūpya dharmiṇaṃ satyatvena nirūpayanti satyātmakamiti | satyamevātmā svarūpaṃ yasya | yaḥ sarvāneva dharmān vyāpya tiṣṭhati sa ātmā | sa satyamabādhitaṃ
bhagavataḥ sadrūpam | svārthe kaḥ | kaṃ phalaṃ vā | satyamātmā kaṃ sukhaṃ ca yasya | saccidānandarūpo bhagavān | cidānandayorapi satyarūpateti tathoktam | tādśe ca jīvaiḥ kartavyaṃ
śaraṇagamanameva | prapannā itibahuvacanaṃ sarveṣāmeva devānāṃ satyatayā saṃrakṣārtham

6.27

ekāyano'sau dviphalastrimūlaścatūrasaḥ pañcavidhaḥ ṣaḍātmā
saptatvagaṣṭaviṭapo navākṣo daśacchadī dvikhago hyādivṛkṣaḥ

6.28

tvameka evāsya sataḥ prasūtistvaṃ sannidhānaṃ tvamanugrahaśca
tvanmāyayā saṃvṛtacetasastvāṃ paśyanti nānā na vipaścito ye

6.29

bibharṣi rūpāṇyavabodha ātman kṣemāya lokasya carācarasya
sattvopapannāni sukhāvahāni satāmabhadrāṇi muhuḥ khalānām

6.30

tvayambujākṣākhilasattvadhāmni samādhināveśitacetasaike
tvatpādapotena mahatkṛtena kurvanti govatsapadaṃ bhavābdhim

6.30-2

taraṇasādhanaṃ potaḥ| caraṇasya pṛthvīrūpasyākāśarūpasya vākṣararūpasya vā potatvam| bhūmiścet sarvajanīnā| ākāśaṃ ca| bhagavadbhāvakasamādhau bhagavati vidyamāne pādasya potatvābhāvāt samādhikalpitasyaiva ca saṃsāramadhyapātāt kathaṃ potatvamityāśaṅkyāha mahatkṛteneti| mahadbhiḥ kṛtena| mahānto hi sarvasyāpi padārthasya sādhyasādhanatāmavagacchanti| ataḥ samādhāveva bhagavatsphūrtau sa pādaḥ saṃsāratārako bhavatītyalaukikasāmarthyena na yuktivirodhaḥ śaṅkanīyaḥ| "ayaṃ tu paramo dharmo yad yogenātmadarśana" miti smṛteḥ| yathā yāgādi svargasādhanaṃ tathedamapyadṛṣṭadvārā bhaviṣyatītyāśaṅkya tannirākaraṇārthamapi mahatkṛtenetyuktam| pādapoto mahān kṛtaḥ| hṛdayaṃ saṃsārapāraṃ cābhivyāpya yathā tiṣṭhati tāvān kṛta ityarthaḥ| karaṇaṃ samādhireva| govatsapadamiti| tīrṇasaṃsārasyāsthāpitatvād vatsapadakaraṇam| anena saṃsāre sthitā eva saṃsāraṃ tucchaṃ manyante| anatigambhīratvāya vatsapadam| samādhau sthitaḥ samādhinirvāhakaṃ saṃsāramatitucchatvena manyate| siddho yogaḥ svayameva sarvameva saṃsāraṃ śoṣayitvā svanirvāhakameva sthāpitavān| na ca te mahāpuruṣā anyeṣāmuddhāramakṛtvā vatsapadatvamātre jātepi svayameva taranti| ato vatsapadameva kṛtvā yāvadanyeṣāmuddhāro bhavati tāvat tūṣṇīṃ tiṣṭhanti| ata uktaṃ vatsapadaṃ kurvantīti pramāṇasamāptiḥ

6.31

svayaṃ samuttīrya sudustaraṃ dyuman bhavārṇavaṃ bhīmamadabhrasauhṛdāḥ
bhavatpadāmbhoruhanāvamatra te nidhāya yātāḥ sadanugraho bhavān

6.32

yenyeravindākṣa vimuktamāninastvayyastabhāvādaviśuddhabuddhayaḥ
āruhya kṛcchreṇa paraṃ padaṃ tataḥ patantyadhonādṛtayuṣmadaṅghrayaḥ

6.33

tathā na te mādhava tāvakāḥ kacid bhraśyanti mārgāt tvayi baddhasauhṛdāḥ
trayābhiguptā vicaranti nirbhayā vināyakānīkapamūrdhasu prabho

6.34

sattvaṃ viśuddhaṃ śrayate bhavān sthitau śarīriṇāṃ śreya upāyanaṃ vapuḥ
vedakriyāyogatapaḥsamādhibhistavārhaṇaṃ yena janaḥ samīhate

6.34-2

ataḥ sthitau sthityarthaṃ yadā bhavān viśuddhaṃ sattvaṃ sattvaguṇaṃ śrayate tadaiva tena sattvaguṇena
loke prasṛtena vyāptā āśramasthāḥ krameṇa vedādhyayanaṃ kriyāyogaḥ karmānuṣṭhānaṃ tapo vanavāsādiḥ samādhirātmasthitiśceticaturvidhān dharmān samyaganutiṣṭhanti| tatopi tena
dharmeṇa śuddhāntaḥkaraṇāstavārhaṇaṃ samīhante| śuddhaireva hi bhagavatsevā kartuṃ śakyata iti
nanu vedenaiva kāryasiddhau kiṃ sattvaguṇenetyāśaṅkyāha śarīriṇāmityādi| yadi phaladātā
kopi na syāt prathamapravṛttaṃ visaṃvādinaṃ dṛṣṭvā kopi na pravarteta| nanvadṛṣṭādidvārā bhūtasaṃskāradvārā vā kāryasiddhau kiṃ sattvamūrtyetyāśaṅkyāha śarīriṇāmiti| te hi śarīrābhimānino vidyamānaśarīrāśca| yadi prathamaṃ śarīrabhinnatayātmānaṃ jānīyustadā kartṛsamānādhikaraṇamadṛṣṭamutpadyetaiva| dehāntare vā phale prāpye bhūtasaṃskāro bhavet| ubhayoścābhāvāt
phaladātā bhagavānevāpekṣyate| tadāha śreya upāyanam| upa samīpa ānīya samarpaṇam
yasmād vapuriti| daivagatyā phalasiddhijñānābhāvāya| astu vā phalasiddhiḥ| tasya dharmasya
bhagavadbhajane karaṇatvaṃ sahāyatvaṃ vā cenna syāt tadā kṣayiṣṇveva phalamiti pūrvadoṣānivṛttiḥ
ato vaidike mārge sarvadharmapravartako bhagavāniti devānāṃ pakṣapoṣakaḥ| jana ityekavacanaṃ
jātyabhiprāyaṃ durlabhatvajñāpanāya

6.35

sattvaṃ na ced dhātaridaṃ nijaṃ bhaved vijñānamajñānabhidāpamārjanam
guṇaprakāśairanumīyate bhavān prakāśate yasya ca yena vā guṇaḥ

6.36

na nāmarūpe guṇakarmajanmabhirnirūpitavye tava tasya sākṣiṇaḥ
manovacobhyāmanumeyavartmano deva kriyāyāṃ pratiyantyathāpi hi

6.37

śrṛṇvan gṛṇan saṃsmarayaṃśca cintayan nāmāni rūpāṇi ca maṅgalāni te
kriyāsu yuṣmaccaraṇāravindayorāviṣṭacitto na bhavāya kalpate

7.1

smaraṇena kriyāḥ pūrṇāścittāveśaśca tatra hi
jñānakriye yadā viṣṇustadā mokṣo na saṃśayaḥ

7.1-2

smaraṇena kriyāḥ pūrṇāścittāveśaśca tatra hi
jñānakriye yadā viṣṇustadā mokṣo na saṃśayaḥ

7.38

diṣṭyā haresyā bhavataḥ pado bhuvo bhāropanītastava janmaneśituḥ
diṣṭyāṅkitaistvatpadakaiḥ suśobhanairdrakṣyāma gāṃ dyāṃ ca tavānukampitām

7.39

natebhavasyeśabhavasya kāraṇaṃ vināvinodaṃ vata tarkayāmahe
bhavo nirodhaḥ sthitirapyavidyayā kṛtā yatastvayyabhavāśrayātmani

7.40

matsyāśvakacchapanṛsiṃhavarāhahaṃsarājanyavipravibudheṣu kṛtāvatāraḥ
tvaṃ pāsi nastribhuvanaṃ ca tathādhuneśa bhāraṃ bhuvo hara yadbhavatama vandanaṃ te

7.41

vāmanaḥ| taratamabhāvāt tritvam| matsyādśva uttamaḥ| aśvādapi kūrmaḥ| vāstavyatvāt
nṛsiṃhād varāhaḥ| bhūsyuddhārakahiraṇyākṣamārakatvāt| tatopi jñānaprado haṃso mahān
kṣatriyabrāhmaṇadeveṣu taratamabhāvaḥ spaṣṭaḥ| ebhirnavavidhairnavavidhā api rakṣitāḥ| idānīmekenaiva navavidhā rakṣaṇīyāḥ| ayameva bhagavān tattajjātyanukūlākārarūpeṣvavatāraṃ kṛtvā pāti
adhunā tatopyadhikaṃ vijñāpayanti| tvameteṣu pūrvaṃ kṛtāvatāro nosmān tribhuvanaṃ cakārāvṛ dharmādikamapi pāsi| tathādhunā he īśa| sarvasāmarthyarūpeṇāvatīrṇastathā| pūrvoktaṃ trayaṃ
devatrailokyadharmarakṣā bhūmerbhāranirākaraṇaṃ cādhikam| asyāpi loke vyavahāro yadūttameti
pratyupakāraste vandanam| namaskāra eva pratyupakāra ityarthaḥ
etānyeva bhagavato daśa rūpāṇi sarvapuruṣārthasādhakāni| atra dṛṣṭāntatvena matsyādyukterayaṃ bhāvaḥ| bhūbhārabhūtāsurarājanyahananārthaṃ hyavatāraḥ| evaṃ sati taiḥ saha yuddhaṃ sambhāvyate
tacca snehātiśayena bhaktaiḥ soḍhumaśakyam| ato "rūpaṃ cedaṃ pauruṣaṃ janma te mayyasā"vityādinā devakīvad brahmādayo māhātmyajñānavantopi bhaktatvena bhūbhāraharaṇe prakāraviśeṣaṃ prārthayanti| yāvat svaiśvaryādyaprākaṭyena nigūḍhatvenānyato vā śatruhananaṃ bhavati tāvan na
svayaṃ yuddhaṃ kāryamiti| tatra pralayābdhau satyavratādibhaktā rakṣaṇīyāḥ| evaṃ sati puruṣādirūpeṇa rakṣaṇe kriyamāṇe lokarītyā makarādibhayasambhāvanayā snehena bhaktānāṃ kleśaḥ
syāditi tadabhāvāya yena rūpeṇa jalasañcāraḥ sukhāvahastadrūpaṃ jagati hīnajātīyamapi
mātsyamaṅgīkṛtya rakṣitavāṃstathādhunoktarītyetiprārthanā| ata eva svaiśvaryādiviruddhamapi
yācakatvamaṅgīkṛtya bhīmena jarāsandhaṃ māritavān na tu svayam| hayagrīvo brahmaṇaḥ satre
prādurbhūtaḥ sannasurahananavedarakṣādikaṃ kṛtavān| ihāpi rājasūye prakaṭo brāhmaṇasammānanena
maryādāṃ sthāpayitvā vedaviruddhavādinaṃ caidyamanāyāsena māritavān| kacchapastu "meneṅkakaṇḍūyana"mityādivākyaiḥ sukhasādhanatvenaiva mandaraṃ dadhāra| tadvadihāpi vīryabalādhikyajabāhukaṇḍūśāntyarthameva yuddhaṃ kāryaṃ na tu pratibhaṭopasthitimātrataḥ| tadā tvanya eva preraṇīya
itiprārthanā| ata eva yatra yuddhaṃ kṛtaṃ tatra tathaiva kṛtamiti jñeyam| krīḍārthaṃ mṛgayāvat
ata eva "vikrīḍitaṃ tajjagadīśayoḥ para"mitivacanam| yathāmṛtadānārthameva mandaradhāraṇaṃ
tathehāpi svasvarūpāmṛtadānārthameva govardhanoddharaṇaṃ tena rakṣāṃ ca kṛtavān| nṛsiṃhastu
diṣṭyāmba te kukṣigataḥ paraḥ pumānaṃśena sākṣād bhagavān bhavāya naḥ
mābhūd bhaya bhojapatermumūrṣorgoptā yadūnāṃ bhavitā tavātmajaḥ

7.42

śrīśuka uvāca—ityabhiṣṭraya puruṣaṃ yadrūpamanindyathā
brahmeśānau purodhāya devāḥ pratiyayyurdivam

Commentaries (3)