Pramāṇa · Search · About · API

Dvitiyaranyaka 2.1

Dvitīyāraṇyaka 2.1

Language
Sanskrit

2.1.1

⁵
ityāaitareyadvitīyaOptionāraappṇyake dvitīyo'dhyāyaḥ ||⁶
ADHYĀYA 3.
yo ha vā ātmānaṃ pañcavidhamukthaṃ veda yasmādidaṃ sarvamuttiṣṭhati sa saṃprativid | pṛthivī vāyurākāśa āpo jyotīṃṣītyeṣa vā ātmokthaṃ pañcavidhametasmāddhīdaṃ sarvamuttiṣṭhatyetamevāpyeti | śayanaṃ ha vai samānānāṃ bhavati ya evaṃ¹ veda
tasminyo 'nnaṃ cānnādaṃ ca vedāhāsminnannādo jāyate bhavatyasyānnam| āpaśca pṛthivī cānnametanmayāni hyannāni bhavanti jyotiśca
vāyuścānnādametābhyāṃ hīdaṃ sarvamannamattyāvapanamākāśa ākāśe
hīdaṃ sarvaṃ samopyate| āvapanaṃ ha vai samānānāṃ bhavati ya evaṃ
veda| tasminyo 'nnaṃ cānnādaṃ ca vedāhāsminnannādo jāyate bhavatyasyānnam| oṣadhivanaspatayo 'nnaṃ prāṇabhṛto 'nnādamoṣadhivanaspatīnhi prāṇabhṛto 'danti| teṣāṃ ya ubhayatodantāḥ puruṣasyānu
vidhāṃ³ vihitāste 'nnādā annamitare paśavastasmātta itarānpaśūnadhīva carantyadhīva hyanne 'nnādo bhavati| adhīva ha samānānāṃ
jāyate ya evaṃ veda ||1||⁵
; tasya ya ātmānamāvistarāṃ vedāśnute hāvirbhūyaḥ| oṣadhivanaspatayo yacca kiñca prāṇabhṛtsa ātmānamāvistarāṃ veda| oṣadhivanaspatiṣu hi raso dṛśyate cittaṃ prāṇabhṛtsu| prāṇabhṛtsu tvevāvistarāmātmā teṣu hi raso 'pi dṛśyate na cittamitareṣu| puruṣe
tvevāvistarāmātmā sa hi prajñānena saṃpannatamo vijñātaṃ vadati
vijñātaṃ paśyati veda śvastanaṃ veda lokālokau martyenāmṛtamīpsatyevaṃ saṃpannaḥ| athetareṣāṃ paśūnāmaśanāpipāse evābhivijñānaṃ
na vijñātaṃ vadanti na vijñātaṃ paśyanti na viduḥ śvastanaṃ na
lokālokau ta etāvanto bhavanti yathāprajñaṃ² hi saṃbhavāḥ ||2||³

2.1.2

sa eṣa puruṣaḥ samudraḥ sarvaṃ lokamati | yaddha kiñcāśnute'tyenaṃ
manyate yadyantarikṣalokamaśnute'tyenaṃ manyate yadyamuṃ lokamaśnuvītātyevainaṃ manyeta | sa eṣa puruṣaḥ pañcavidhastasya yaduṣṇaṃ tajjyotiryāni khāni sa ākāśo'tha yallohitaṃ śleṣmā² retastā
āpo yaccharīraṃ sā pṛthivī yaḥ prāṇaḥ sa³ vāyuḥ | sa eṣa
vāyuḥ pañcavidhaḥ prāṇo'pāno vyāna udānaḥ samānaḥ⁴ | tā
etā⁵ devatāḥ prāṇāpānayoreva praviṣṭāścakṣuḥ śrotraṃ mano vāgiti prāṇasya hyanvapāyametā apiyanti | sa eṣa vācaścittasyottarottarikramo yadyajñaḥ | sa eṣa yajñaḥ pañcavidho'gnihotraṃ
darśapūrṇamāsau cāturmāsyāni paśuḥ somaḥ | sa eṣa yajñānāṃ
saṃpannatamo yatsoma etasmindhyetāḥ pañcavidhā adhigamyante yatprāksavanebhyaḥ saikāvidhā trīṇi savanāni yadūrdhvaṃ sā pañcamī ||3||⁶
yo ha vai yajñe yajñaṃ vedāhanyahardeveṣu devamaṃdhyūḍhaṃ sa saṃprativit
eṣa vai yajñe yajño'hanyahardeveṣu¹ devo'dhyūḷho yadetanmahaduktham
tadetatpañcavidhaṃ trivṛtpañcadaśaṃ saptadaśamekaviṃśaṃ pañcaviṃśamiti
stomato gāyatraṃ rathantaraṃ bṛhadbhadraṃ rājanamiti sāmato gāyatryuṣṇigbṛhatī triṣṭubviṣṭupadeti chandataḥ śiro dakṣiṇaḥ pakṣa uttaraḥ
pakṣaḥ pucchamātmetyākhyānam | pañcakṛtvaḥ prastauti pañcakṛtva udgāyati pañcakṛtvaḥ pratiharati pañcakṛtva upadravati pañcakṛtvo nidhanamupayanti tatstobhasahasraṃ bhavati | evaṃ hyetāḥ pañca vidhā
anuśasyante yatprākṛcāśītibhyaḥ saikā vidhā tisrastṛcāśītayo
yadūrdhvaṃ sā pañcamī | tadetatsahasraṃ tatsarvaṃ tāni daśa³ daśeti vai
sarvametāva̍tī̱ hi saṃkhyā daśa daśatastacchataṃ daśaśatāni tatsahasraṃ

2.1.3

tatsarvam | tāni trīṇi chandāṃsi bhavanti tredhā vihitaṃ vā
idamannamaśanaṃ pānaṃ⁴ khādastadetairāpnoti ||4||⁵
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannam | tadvaitadeke nānāchandasāṃ sahasraṃ
pratijānate kimanyatsadanyadbrūyāmeti | triṣṭupsahasrameke¹ jagatīsahasrameke'nuṣṭupsahasrameke | taduktamṛṣiṇā | anuṣṭubhamanu carcūryamāṇamindraṃ ni cikyuḥ kavayo manīṣeti || vāci vai tadaindraṃ prāṇaṃ
nyacāyannityetattaduktaṃ bhavati | sa hevaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhaṃvitorīśvaro ha tu purāyuṣaḥ praitoriti ha smāhākṛtsno hyeṣa
ātmā yadvāgabhi hi prāṇena² manase'syamāno vācā nānubhavati | bṛhatīmabhisaṃpādayedeṣa vai kṛtsna ātmā yadbṛhatī | so
'yamātmā sarvataḥ śarīraiḥ parivṛtastadyathāyamātmā sarvataḥ śarīraiḥ
parivṛta evameva bṛhatī sarvataśchandobhiḥ parivṛtā | madhyaṃ hyeṣāmaṅgānāmātmā madhyaṃ chandasāṃ bṛhatī | sa heśvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhaṃvitorīśvaro ha tu purāyuṣaḥ praitoriti ha smāha kṛtsnohyeṣa ātmā yadbṛhatī tasmādbṛhatīmevābhisaṃpādayet ||5||⁶
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tasya vā etasya bṛhatīsahasrasya
saṃpannasyaikādaśānuṣṭubhāṃ śatāni bhavanti pañcaviṃśatiścānuṣṭubha
otaṃ vai bhūyasā kanīyaḥ | taduktamṛṣiṇā | vācamaṣṭāpadīmahamityaṣṭau hi caturakṣarāṇi bhavanti | navasraktimiti bṛhatīṃ saṃpadyamānā navasraktiḥ | ṛtaspṛśamiti satyaṃ vai vāgṛcā spṛṣṭā
indrātpari tanvaṃ mama iti tadyadevaitadbṛhatīsahasramanuṣṭupsaṃpannaṃ
bhavati tasmāttadaindrātprāṇādbṛhtyai vācamanuṣṭubhaṃ tanvaṃ saṃnirmimīte
sa vā eṣa vācaḥ paramo vikāro yadetanmahadukthaṃ tadetatpañcavidhaṃ

2.1.4

mitamamitaṃ svaraḥ satyānṛte iti | ṛggāthā kumbyā tanmitaṃ
yajurnigado vṛthāvāktadamitaṃ sāmāṃtho yaḥ kaśca geṣṇaḥ saḥ svara
o3miti satyaṃ netyanṛtam | tadetatpuṣpaṃ phalaṃ vāco yatsatyaṃ sa
hemvaro yaśasvī kalyāṇakīrtirbhavitoḥ puṣpaṃ hi phalaṃ vācaḥ
satyaṃ vadati | athaitanmūlaṃ vāco yadanṛtaṃ tadyathā vṛkṣa āvirarmūlaḥ
śuṣyati sa udvartata evamevānṛtaṃ vadannāvirarmūlamātmānaṃ karoti
sa śuṣyati sa udvartate | tasmādanṛtaṃ na vadeddayeta tvenena | parāgvā
etadriktamakṣaraṃ yadetado3miti tadyatkiñcomityāhātraivāsmai tadricyate sa yatsarvamoṃ kuryādriñcyādātmānaṃ sa kāmebhyo nālaṃ syāt
athaitatpūrṇamabhyātmaṃ yanneti | sa yatsarvaṃ neti brūyātpāpikā'sya
kīrtirjāyeta sainaṃ tatraiva hanyāt | tasmātkāla eva dadyātkāle na
dadyāttatsatyānṛte mithunīkaroti tayormithunātprajāyate bhūyānbhavati | yo vai tāṃ vācaṃ veda yasyā eṣa vikāraḥ sa saṃprativit
akāro vai sarvā vāksaiṣā sparśoṣmabhirvyajyamānā bahvī nānārūpā bhavati | tasyai yadupāṃśu sa prāṇo'tha yaduccaistaccharīraṃ
tasmāttattira iva tira iva hyaśarīramaśarīro hi prāṇo'tha
yaduccaistaccharīraṃ⁶ tasmāttadāvirāvirhi śarīram ||6||⁷
tadvā idaṃ bṛhatīsahasraṃ saṃpannaṃ tadyaśaḥ sa indraḥ sa bhūtānāmadhipatiḥ | sa ya evametamindraṃ bhūtānāmadhipatiṃ veda visrasā
haivāsmāllokātpraitīti ha smāha mahidāsa aitareyaḥ pretyendro
bhūtvaiṣu lokeṣu rājati | tadāhuryadanena rūpeṇāmuṃ lokamabhisaṃbhavatīm̐3 atha kena rūpeṇemaṃ lokamābhavatīm̐3 | tadyadetatstriyāṃ
lohitaṃ bhavatyagnestadrūpaṃ tasmānnasmānna vībhatsetātha yadetatpuruṣe

2.1.5

reto bhavatyādityasya tadrūpaṃ tasmāttaismānna vībhatseta | so'yamātmemamātmānamamuṣmā ātmane saṃprayacchatyasāvātmāmumātmānamimasmā¹ ātmane saṃprayacchati tāvanyonyamabhisaṃbhavato'nenāha rūpeṇāmuṃ lokamabhisaṃbhavatyamuno rūpeṇemaṃ lokamābhavati ||7||³
tacaite ślokāḥ
yadakṣaraṃ pañcavidhaṃ sameti | yujo yuktā abhi yatsaṃvahanti
satyasya satyamanu yatra yujyate | tatra devāḥ sarve ekaṃ bhavanti

Linked texts (5)