Pramāṇa · Search · About · API

Kena Upanishad 3: tṛtīya khaṇḍaḥ

Kenaprakāśikā (Raṅgarāmānuja) 3

Language
Sanskrit

Contents

tṛtīya khaṇḍaḥ

3.p1

tṛtīyakhaṇḍaḥ

3.1

brahma ha devebhyo vijigye | tasya ha brahmaṇo vijayo
devā amahīyanta | ta ekṣanta, asmākamevāyaṃ
vijayo'smākamevāyaṃ mahimeti ||

3.1.p1

[ devānām ahaṅkārapradarśanam ]

3.1.p2

pra.di. - ātmanā vindate vīryam ityuktārthabodhakākhyāyikāmāha - brahma ha iti | ha prasiddhau | brahma - paraṃ brahma, kartṛpadam | devebhyaḥ1 indrādidevebhyaḥ , caturthī; devānāmanugrahārtham ityarthaḥ | prasiddhadevāsurayuddhasamaye maryādāsetuvidārakā- surān, vijigye - jitavām | tasya - aparimitaśaktiviśiṣṭasya, brahmaṇaḥ - parabrahmaṇaḥ , vijaye sati devāḥ - agnīndrādidevāḥ , amahīyanta - pūjitā abhavan | te - labdhajayatvāt svaśaktyanabhijñāḥ , devāḥ - agnīndrādidevāḥ, ayaṃ vijayaḥ - parabrahmakartṛkavijayaḥ2 asmākameva - asmadīya eva3 , iti aikṣanta - paśyanti4 amanyanta ityarthaḥ | ayam - sarvajetṛtvarūpaḥ , mahimā ca -

3.1.p3

sāmarthyaṃ ca asmākameva - asmadīya eva, ityamanyanta ityarthaḥ |

3.1.p4

[ suravijaya ākhyāyikā ]

3.1.p5

pra.- ātmanā vindate vīryam - ityuktārthe ākhyāyikāmāha - brahma ha devebhyo vijigye | paramātmā devānāmanugrahārthamasurādīn , śatrūn vijitavān | tasya ha brahmaṇo1 vijaye devā amahīyanta | brahmakartṛkavijaye sati devāḥ pūjitā abhavan | ta aikṣanta asmākamevāyaṃ vijayo'smākamevāyaṃ mahimeti | devāḥ, ayamasuravijayo'smatkartṛka eva, tadanukūlasāmarthyādikamapi asmadīyameva ityamanyanta |

3.1.p6

[ parameśvarāhitaśaktikaṃ sarvam svakāryasamartham ]

3.1.p7

ā.bhā. - na kevalaṃ manaḥprāṇaprabhṛtīnāṃ paramātmapreritānāmeva svasvakāryakaraṇasāmarthyam; api tu devādīnāṃ sāmarthyavattayā prasiddhānāṃ cetanānāmapi parameśvarāhitaśaktīnāmeva svasvakāryaviśeṣakartṛtvam; nānyatheti ākhyāyikāmukhena pradarśayati guruḥ - [ brahma ha devebhyaḥ iti] |

3.1.p8

brahma - sakalacidacidantarniyamanakartṛ, paramapuruṣa iti yāvat | purā devāsurasaṃgrāme devebhyaḥ - devānāṃ kṛte, deveṣvāviśya tatkaraṇabalādhānena vijigye - asurān vijitavat | ha śabdo niścayena etanniścitam ityarthaḥ | atha vijayānantaram tasya - deveṣvāviṣṭasya brahmaṇovijaye - brahmakartṛke asuravijaye satyapi, tadajānantaḥ devā amahīyanta - svamahatvamamanyanta ahaṅkāravanto'bhavan iti bhāvaḥ | ha śabdo'trāścarye | brahmanimittakavijaye'pi ete ahaṅkāriṇa iti āścaryametat iti bhāvaḥ |

3.1.p9

te - devāḥ ahaṃkāravaśāt aikṣanta - īkṣaṇaṃ kṛtavantaḥ | īkṣaṇaprakāramevāha - ayam - pratyakṣaviṣayo vijayaḥ - asuraparābhavalakṣaṇaḥ;

3.2

asmākam - indrādīnāmeva; natvanyasya kasyacit, ayaṃ mahimā - sarvajantukṛtastutipujādirūpaṃ mahattvam asmākameva - indrādīnāṃ, na aparasya iti vyajānan |
[ indriyāṇāṃ kāryakaraṇaśaktikatve ākhayāyikā ]
su - evaṃ prathamadvitīyakhaṇḍābhyāṃ praśna-prativacanamukhena karaṇādhipasvarūpamuktvā, tṛtīyakhaṇḍe etadāhitakaraṇaśaktikānāmeva tattatkāryaviśeṣakṛrtṛtvasāmarthyam ākhyāyikāmupakhenāha - brahmeti | brahma purā devāsurasaṃgrāme, devebhyaḥ - devānāṃ nimitte, vijigye - vijayamakarot | devānāmantaryāmitayā sthitaṃ brahma, teṣāṃ karaṇabalāpādanena vijayaṃ tebhyaḥ prāyacchat iti bhāvaḥ | tadānīṃ te devā amahīyanta - pujitā abhavan | atha ahaṃbhāvena asmākamevāyaṃ vijayaḥ, asmākamevāyaṃ mahimā, iti aikṣanta - amanyanta |
taddhaiṣāṃ vijajñau | tebhyo ha prādurbabhūva | tatra vyajānata (nta)
kimidaṃ yakṣamiti ||

3.2.p1

[ devānām anugrahaḥ ]

3.2.p2

pra.dī.- taddhaiṣām iti | tat ha eṣām iti padacchedaḥ | tat - paraṃ brahma, kartṛ; eṣām - dehābhimānidevānām, tat - pūrvoktājñānaṃ vijajñau ha - jñātavat kila, tebhyaḥ - devebhyaḥ , bhagavanmahimānabhijñadevānugrahārtham ityarthaḥ ; prādurbabhūva ha - paramātmā yakṣarūpeṇa prādurbabhūva kila! ha iti kilārthakaḥ | tat - yakṣarūpam na vyajānanta - paraṃ brahma iti na vyajānanta - devā na jñātavanta ityarthaḥ | yakṣam - pūjyam, idam - īdṛśaṃ vastu kim - kimiti amanyanta1 ityarthaḥ |

3.2.p3

[ yakṣāvatāraḥ ]

3.2.p4

pra. - taddhaiṣāṃ vijajñau | tādṛśaṃ teṣām abhimānaṃ paramātmā jñātavān ityarthaḥ | tebhyo ha prādurbabhūva teṣāṃ devānām anugrahārthaṃ tat brahma yakṣarūpaṃ prādurbhūtam | tanna vyajānata kimidaṃ yakṣamiti - etat yakṣasvarūpaṃ kimiti te devā na vyajānata - na jñātavanta ityarthaḥ2 |

3.2.p5

[ yakṣāvirbhāvaḥ ]

3.2.p6

ā.bhā. - brahma sarvajñaḥ paramapuruṣaḥ eṣām - devānāṃ svanimittakavijayā- bhimānavatām tat - ahaṅkārapūrvakamīkṣaṇam asmākamevāyaṃ vijayaḥ ityādirūpam vijajñau - ajānāt | anantaraṃ brahma tebhyaḥ - devebhyaḥ, devānāṃ kṛte, devān svātmabodhadānenānugrahītuṃ, prādurbabhūva - yakṣasvarūpeṇa prakaṭamabhūt | ha iti niścaye | tat - yakṣasvarūpeṇa āvirbhūtaṃ brahma kimidaṃ yakṣamiti devā na vyajānanta - na jñātavantaḥ | abhimānādidoṣadūṣitāntaḥkaraṇatayā devā yakṣarūpeṇāvirbhūtamapi brahma, brahmatvena niścetuṃ nāśaknuvan iti bhāvaḥ |

3.3.4

[ yakṣāvirbhāvaḥ ]
su - brahma ityanuṣaṅgaḥ | eṣām - devānām tat - uktam abhimānam brahma vijajñau | tebhyaḥ ahaṅkārāpanodanena tānanugrahītuṃ, prādurbabhūva - yakṣarūpamāvirbabhūva | yakṣaṃ tat - yakṣarūpam āvirbhūtaṃ brahma, kimidam ? iti na vyajānanta |
te'gnimabruvan , jātavedaḥ ! etadvijānīhi
kimetadyakṣamiti ! tatheti | tadabhyadravat |
tamabhyavadat ko'sīti | agnirvā ahamasmītya-
bravīt, jātavedā vā ahamasmīti ||

3.3.4.p1

[ agneḥ yakṣasamīpamanam ]

3.3.4.p2

pra.dī. - te'gnim iti | te - bhagavanmahimānabhijñāḥ devāḥ, agnim akhilavastudahanasamarthaṃ jātavedasam abruvan - uktavantaḥ | he jātavedaḥ etat - asmaccakṣurgocaram, yakṣaṃ vijānīhi - viśeṣato budhyasva | kimetadyakṣamiti uktavantaḥ | tatheti | tat - yakṣam abhyadrava t tatpratigatavān agniḥ | tam - agniṃ, yakṣam1 abhyavadat ko'sīti - kastvamiti abravīt | agnirvā ahamasmi - sarvavastudahanasamartho'ham asmi iti jātavedā ahamasmi iti - jātam utpannaṃ vetti iti vyutpattyā, sarvajño'hamiti; vida-jñāne (dhā.pā.1064) agniḥ avadat svasāmarthyamuktavān ityarthaḥ |

3.3.4.p3

[ agneḥ brahmaṇā samāgamaḥ ]

3.3.4.p4

pra.- te'gnimabruvan ...................kimetadhakṣamiti | jātavedaḥ etādvijānīhi kimetajhakṣamitityuktavantaḥ | tatheti | tadabhyadravat ...........

3.3.4.p5

jātavedā vā ahamasmīti | tatheti sa yakṣasamīpaṃ gataḥ tena ko'sīti pṛṣṭaḥ , agniḥ, jātavedāḥ iti prasiddhaṃ nāmadvayamuktavān 2 ityarthaḥ |

3.3.4.p6

[ agni - yakṣasaṃvādaḥ agneḥ parābhavaśca ]

3.3.4.p7

ā.bhā. te - evaṃ yakṣarūpaṃ brahma ajānanto devāḥ agnim - agragamanakartāraṃ sarvatastejasvinaṃ devam agranāmānam abruvan - uktavantaḥ | he jātavedaḥ - agne etat - asmābhiḥ sarvaiṃḥ dṛśyamānaṃ vijānīhi - viśeṣato'vagaccha; etat - idaṃ puraḥsthitaṃ yakṣaṃ kim ? devādiṣu katamat iti ; devādiṣu madhye etat dṛśyamānaṃ yakṣātmakaṃ kimiti viśeṣarūpeṇa niścinu | evaṃ devaiḥukto'gniḥ uvāca tatheti; yat bhavadbharādiśyate, tat karaṣyāmi iti svīkṛtavān ityarthaḥ |

3.3.4.p8

svīkṛtadevavacano'gniḥ tat - yakṣasvarūpeṇāvasthitaṃ bahma abhi - ābhimukhyena adravat (brahma) samīpaṃ gatavāt | drugatau (dhā.pā.945) dhātuḥ | abhimukhamāgataṃ jijñāsāvantaṃ vahnidevaṃ tat brahma abhyavadat - papraccha ko'si - matsamīpamāgataḥ tvaṃ ko bhavasi ? ityarthaḥ | evaṃ pṛṣṭaḥ agniḥ abravīt - uktavān | agniḥ agnināmā vai - prasiddho'haṃ sarveṣāmasmi, jātavedāḥ - jātavedonāmnā vai - prasiddhaḥ ahamasmi - sarveṣām , ityuktavān ityarthaḥ |

3.3.4.p9

[ agni - yakṣasaṃvādaḥ ]

3.5.6

su. - evam ajānantaḥ te tadvijñānāya agnimabruvan , jātavedaḥ ! etadvijānīhi kimetadyakṣam iti | evamukto'gniḥ tatheti uktvā tat brahmābhimukhīkṛtya adravat - baladarpataḥ adya jñātvā''gamiṣyāmi iti vegena agacchat | tam - agniṃ, yakṣasvarūpam avadat ko'si? iti | evaṃ pṛṣṭo'gniḥ vīryābhimānena asakṛt nāmnā''tmānaṃ prakhyāpayan abravīt - agnirvā ahamasmi jātavedā vā ahamasmīti |
tasmiṃstvayi kiṃ vīryamiti | apīdaṃ sarvaṃ
daheyam, yadidaṃ pṛthivyāmiti | tasmai tṛṇaṃ nidadhau,
etaddaheti | tadupapreyāya sarvajavena | tatra śaśāka
dagdhum | sa tata eva nivavṛte, naita (naina) daśakaṃ
vijñātum, yadetadyakṣamiti ||

3.5.6.p1

[ yakṣāgnisaṃvādaḥ agneḥ parājayaḥ ]

3.5.6.p2

pra.dī. pūrvoktaṃ śabdagarbhitamarthaṃ vācāpi vadatyagniḥ tasmin ityādinā | tasmin - pūrvokte tvayi, kiṃ vīryamiti - kiṃ sāmarthyam? iti pṛṣṭaḥ, so'bravīt | pṛthivyām1 bhūmyantarikṣādiṣu, yat - padārthajātaṃ vartate, tatsarvaṃ daheyamiti - bhasmīkuryām ityavadat, tarhi etattṛṇaṃ bhasmīkuru ityavadat tasmai iti | tasmai - agnaye tṛṇaṃ nidadhau - tṛṇamagre nikṣiptaṃ brahmaṇā, etaddaheti ca uktam - etadbhasmīkurviti ca uktam | so'gniḥ sarvajavena tadupapreyāya - gatavān, tat - tṛṇaṃ dagdhuṃ na śaśāka - na samarthaḥ (abhavat) ityarthaḥ | sa tata eva ityādi | saḥ agniḥ, tata eva - tṛṇamātradahanāsāmarthyādeva nivavṛte - vraḍito nivṛttaḥ, yat - purovarti yakṣametat etādṛśam iti sāmānyato vā vijñātum, etat - etādṛśamiti viśeṣeṇa jñātuṃ vā ahaṃ nāśakam - asamartha ityagniḥ avadat devān prati |

3.5.6.p3

[ tṛṇadahanāsāmarthyam agneḥ ]

3.5.6.p4

pra. - tasmiṃstvayi kiṃ vīryamiti | apīdaṃ sarvaṃ daheyaṃ yadidaṃ pṛthivyāmiti | tava kva sāmarthyamastīti yakṣeṇa pṛṣṭo'gniḥ pṛthivyantarvartisakaladāhasāmarthyam astīti uktavān | tasmai ............. sa tata eva nivavṛte | tarhīdaṃ tṛṇaṃ daheti yakṣeṇa uktaḥ, 1sarveṇa javena2 tatsamīpaṃ gataḥ, dagdhumasamartho nivṛtta ityarthaḥ | upapreyāya - samīpaṃ gata ityarthaḥ | naitadaśakaṃ vijñātuṃ yadetad yakṣamiti | evaṃ devān prati uktavāniti śeṣaḥ | evamuttaratrāpi |

3.5.6.p5

[ agneḥ garvabhaṅgaḥ ]

3.5.6.p6

ā.bhā. - evamuktavantaṃ vahniṃ brahma punaḥ pṛcchati - tasmin - agni - jātaveda iti nāmadvayena prasiddhetvayi kiṃ vīryam - sāmarthyamasti? iti brahma papraccha, tathā pṛṣṭo'gniḥ pṛthivyāṃ yadidaṃ dṛśyamānaṃ vastujātaṃ sarvaṃ daheyam - bhasmīkuryām iti avadat | atra pṛthivīpadaṃ lokāntarasyāpyupalakṣaṇam, tena brahmāṇḍantarvarti mūrtaṃ sarvaṃ sthāvarajaṅgamātmakaṃ vastu dagdhuṃ me sāmarthyamastīti garvātmakamuttaraṃ dattavān iti bhāvaḥ |

3.5.6.p7

tasmai - evaṃ sarvadahanasāmarthyaṃ prakhyāpitavate agnaye , tat yakṣarūpaṃ brahma tṛṇaṃ nidadhau - kimapi śuṣkamekaṃ tṛṇaṃ tṛṇasvarūpamatyalpaṃ dāhyaṃ vastu, tasya purataḥ sthāpitavat | tataścāgniṃ jagāda; etat tṛṇaṃ daha - bhasmīkuru iti | evaṃ yakṣeṇa ukto'gniḥ tat - puraḥsthitaṃ tṛṇaṃ upapreyāya - upa samīpaṃ prakarṣeṇa gatavān | gatvā ca sarvajavena - svīyena sarvaprakāreṇa vegena, tat - puraḥsthitaṃ tṛṇaṃ dagdhuṃ na śaśāka - vyāpṛto'pi bhasmīkartuṃ na prābhavat | sa tṛṇaṃ dagdhumasamartho'bhavan vahniḥ, tataḥ- tasmāt tṛṇādahanādevahetoḥ asmadapekṣayā'pi balīyaḥ kimapyetat yakṣarūpam ityavadhārya gatābhimānaḥ śīghrameva nivavṛte - tasmāt yakṣasamīpadeśāt nivṛttavān | devasamīpaṃ gatvā ca devānuvāca etat yakṣaṃ kimiti vijñātum - viśeṣeṇa niścetum, ahaṃ nāśakam - na samartho'bhavam iti |

3.5.6.p8

[ agneḥ parābhavaḥ ]

3.5.6.p9

su - evaṃ pratyuktaṃ yakṣasvarūpam āha - tasmin iti | agnirahaṃ jātavedā vā'hamici bahunāmabhiḥ prakhyāpitātmavaibhave tvayi kiṃ vīryam ? iti ! evaṃ pṛṣṭo'gniḥ sābhimānamāha - yadidaṃ pṛthivyāṃ sarvamapīdaṃ daheyamiti | tasmai tṛṇaṃ nidadhau tadupapreyāya sarvajavena tanna śaśāka dagdhum |

3.5.6.p10

sphuṭametat | saḥ - bhagnamānaḥ agniḥ etadyakṣaṃ yat - yatsvarūpaṃ, etat vijñātum samyak jñātum, nāśakamḥ iti matveti śeṣaḥ tata eva - tatkṣaṇādeva, nivavṛte - gatamāno gatavegaḥ,

3.5.6.p11

kṣaṇamapyasannidhāya apasasāra iti bhāvaḥ |

3.5.6.p12

atha vāyumabruvan, vāyavetadvijānīhi

3.7

kimetadyakṣamiti! tatheti ||

3.8

tadabhyadravat | tamabhyavadat, ko'sīti? vāyurvā
ahamasmītyabravīt, mātariśvā vā ahamasmīti ||

3.9

tasmiṃstvayi kiṃ vīryamiti | apīdaṃ sarvamādadīyaṃ,
yadidaṃ pṛthivyāmiti ||

3.10

tasmai tṛṇaṃ nidadhau etadādatsveti | tadupapreyāya
sarvajavena | tanna śaśākā''dātum | sa tata eva
nivavṛte, naita (naina) daśakaṃ vijñātuṃ,
yadetadyakṣamiti ||

3.10.p1

[ vāyoḥ yakṣasamīpagamanam; saṃvādaḥ, vāyoḥ parājayaśca ] pra.dī. vāyumabruvan - sarvamādāya vāti gacchati iti vāyuḥ iti vyutpattyā, sarvapadārthānādātuṃ samartha iti | śeṣaṃ pūrvavat jñeyam |

3.10.p2

[ vāyuyakṣasaṃvādaḥ, vāyoḥ parābhavaśca ]

3.10.p3

ā.bhā - atha - yakṣapārśvānnivṛttasya agneḥ vacaḥśravaṇānantaraṃ devāḥ, vāyumabruvan - uktavantaḥ, he vāyo etadvijānīhi - budhyasva, etadyakṣaṃ kimiti | evaṃ devairukto vāyuḥ uvāca tatheti - bhavadbhiḥ devaiḥ yaduktaṃ tatkariṣyāmi iti pratyuktavān ityarthaḥ |

3.10.p4

saḥ vāyuḥ tat - yakṣam abhyadravat - (yakṣa) samīpaṃ gatavān tam -

3.10.p5

samīpamāgataṃ vāyuṃ yakṣarūpaṃ brahma abhyavadat - sāmmukhyena papraccha, ko'si iti , evaṃ pṛṣṭo vāyuḥ uktavān, vāyurvā ahamasmīti, nāmato vāyurahaṃ sāmānyena prasiddho'smi | vai prasiddhau, mātariśvā vā ahamasmi iti | mātari - ākāśe śvayati - gacchatīti mātariśvā viśeṣeṇa ākāśādipradeśādhikaraṇagatiśīlatvāt mātariśvā iti nāmnā prasiddho'hamasmīti |

3.10.p6

vāyunā evamuktaṃ yakṣarūpaṃ brahma punaḥ apṛcchat vāyum | evaṃ nāmadvayena vikhyāpitasvaprabhāve tvayi kim - kīdṛśaṃ vīryam - sāmarthyamasti? kiṃ kiṃ kāryaṃ kartuṃ tvaṃ samartho'si? iti bhāvaḥ | evaṃ pṛṣṭe vāyuḥ uktavān pṛthivyāmapīdam - dṛśyamānaṃ yatkiñcit sthāvarajaṅgamātmakaṃ vastu tatsarvam ādadīya - ādāyāntarikṣe gamanaṃ kuryām, sarvam uḍḍāyayituṃ samartho'hamasmi iti svasāmarthyaṃ prakaṭitavān |

3.10.p7

tasmai - evaṃ sarvādānasāmarthyaṃ prakaṭitavate vāyave tadanugrahārthaṃ tṛṇam tatpurataḥ nidadhau - sthāpitaṃ kṛtavat | sthāpayitvā ca uvāca, etat - puro nihitaṃ tṛṇam ādatsva - etasmāt sthānāt vicālaya | evamukto vāyuḥ tat - tṛṇaṃ sarvajavena sarveṇa svagatena vegena upapreyāya prakarṣeṇa samīpaṃ gatavān, tṛṇaṃ cālayituṃ prāyatata | parantu tat - puraḥsthitaṃ tṛṇam, ādātum vicālayituṃ na śaśāka - na samartho'bhūt | saḥ - vāyuḥ tataḥ - tṛṇānādānādeva gatagarvaḥ drutaṃ yakṣasamīpāt

3.11

nivavṛte devasamīpamāgatavān | āgatya ca devānuvāca yadetat - purogataṃ yakṣam tatkim? iti viśeṣato jñātuṃ nā'haṃ samartho'bhūvam iti |
[ vāyuyakṣasaṃvādaḥ vāyoḥ parabhavaśca ]
su. - atha vāyum ityādi sphuṭam |
athendramabruvan, maghavannetadvijānīhi
kimetadyakṣamiti | tatheti tadabhyadravat |
tasmāt tirodadhe ||

3.12

sa tasminnevākāśe striyamājagāma
bahuśobhamānāmumāṃ haimavatīm | tāṃ hovāca
kimetadyakṣamiti ||

3.12.p1

[ indrasya yakṣasamīpagamanam, yakṣatirodhānam lakṣmyā saha saṃvādaḥ ]

3.12.p2

pra.dī. - athendramabruvan, maghavan ityārabhya tathetyabhyadravat ityantaṃ pūrvavadarthaḥ | idi paramaiśvarye (dhā.pā.63) iti dhātoḥ paramaiśvaryaviśiṣṭaḥ indraḥ iti; tam abruvan | mahyate pūjyata iti maghavā; sarvalokapūjya iti | maghavan! iti saṃbodhanam | maha-pūjāyām iti (dhā.pā.730) dhātuḥ | tasmāt - etādṛśagarvaviśiṣṭendrasakāśāt, yadvā, indraḥ etādṛśagarvaviśiṣṭaḥ iti hetorvā | tadbrahma tirodadhe - antardhānaṃ gatam | agnivāyvoriva indrasyāpi garvabhaṅgo mābhūt iti kṛpayā antardhānaṃ gatamiti bhāvaḥ | saḥ - indraḥ, tasminnevākāśe sthitaḥ , yasmin yakṣarūpaṃ brahma asti, tasminnākāśa ityarthaḥ | yadvā - tasminnevākāśe yakṣasthitākāśe; prādurbhūtām iti śeṣaḥ | haimavatīm1 hiraṇyavikārabhūṣaṇavatīm; ata eva bahuśobhamānāṃ mām - lakṣmīrūpāṃ puruṣakārabhūtāṃ striyam u - tadu candramā (tai.nā.7 ) itivat sthānapramāṇāt2 ukāra evakārārthakaḥ | lakṣmīṃ puruṣakāratve dhṛtavanto varānana (?) iti | mama saṃśayanivartakī iyameveti ājagāma - āgatavān ityarthaḥ | jijñāsyaṃ pṛcchati tām - ityādinā | tām - puruṣakāratve prasiddhāṃ lakṣmīṃ nityānapāyinīm uvāca, ha iti prasiddhau | kimetadyakṣamiti - etadyakṣasvarūpaṃ kim - kīdṛśam? ityuvāca iti purveṇānvayaḥ |

3.12.p3

[ umāvirbhāvaḥ indrasya yakṣaviṣayaka praśnaśca ]

3.12.p4

pra.- tasmāttirodadhe | tasmāt maghonassannidheḥ, etasya garvabhaṅgo mā bhūditi tirohitam abhavat ityarthaḥ | tasminnevākāśo striyamājagāma bahuśobhamānām umāṃ2 haimavatīm3 | tāṃ hovāca kimetadyakṣamiti | tasminneva pradeśe himavatputrīṃ bahubhirābharaṇaiḥ śobhamānāṃ pārvatīṃsarvajñāmindrānugrahāya4 prādurbhūtāṃ dṛṣṭvā tatsamīpamāgatya, iyaṃ sarvaṃ jānāti iti manyamānaḥ, kimetat yakṣamiti papraccha ityarthaḥ |

3.12.p5

[ yakṣatirodhānam ]

3.12.p6

ā.bhā. - atha - vigatagarvasya yakṣadeśāt parāvṛttasya vāyoḥ yakṣā'vijñānāvabodhakavacanaśravaṇānantaram, devāḥ indram - devarājam abruvan - uktavantaḥ | he madhavan - indra, etat vijānīhi kimetadyakṣamiti | purvavadvyakhyā kāryā | devaiḥ nivedito devendraḥ tatheti - bhavaduktaṃ kariṣyāmi iti uktavān | evamuktvā mahendraḥ tat - yakṣam abhyadravat - (yakṣa) samīpaṃ gatavāt | indrasya āgamanānantaraṃ tasmāta - indrāt tirodadhe - antarhitam abhūt; tadyakṣarūpam iti śeṣaḥ |

3.12.p7

yadvā - tasmāt - yasmin pradeśe yakṣarūpaṃ brahma pūrvaṃ dṛśyamānam āsīt, tasmāt pradeśāt tirodadhe - antardhānaṃ cakāra yakṣarūpam ityarthaḥ | indro hi devarājaḥ , nāsya mānabhaṅgaḥ vahnivāyvoriva bhavatu iti vicāyaiva antardhānamājagāma iti bhāvaḥ |

3.12.p8

[ yakṣaviṣayakajijñāsā ]

3.12.p9

saḥ - indraḥ tasminneva - pūrvaṃ yakṣādhiṣṭhite eva ākāśe - avakāśapradeśe, yakṣarūpaṃ kva gatam? ityādi vimṛśan vismitamanāḥ san tasthau iti śeṣaḥ | tataḥ kiyati kāle prādurbhūtā strī yakṣeṇa indrasya anugrāhārthaṃ preṣitā | dṛṣṭvā ta tām striyam ājagāma - tatsamīpaṃ gatavān indraḥ yakṣasya vṛttaṃ praṣṭukāmaḥ | āgatya ca bahuśobhamānām - adhikakantimatīm,

3.12.p10

haimavatīm - himavato nagādhirājasya putrīm, umām - umābhidhānām uvāca - savinayaṃ pṛṣṭavān | ha - niścaye | kimetadyakṣamiti atra pradeśe purvam asmābhirapi dṛśyamānam, idānīṃ ca antarbhūtam etadyakṣarūpaṃ kim - deveṣu katamat? iti |

3.12.p11

[ yakṣatirobhāvaḥ ]

3.12.p12

su. - athendramabruvan - atha - sarve devā devarājamabruvan | maghavan! kimetadyakṣam ? iti vijānīhi iti | tatheti uktvā tadabhyadravat | indrasya mānabhaṅgo mā bhūditi brahma svayaṃ tasmāt - indrāt. deśādvā; tirodadhe - antarhitamabhūt |

3.12.p13

[ indraprārthanā ]

3.12.p14

sa.- indraḥ tasminnevākāśe - prāgyakṣādhiṣṭhita eva pradeśe; āvirbhūtām iti śeṣaḥ | bahuśobhamānām - himavatputrīm umām, ājagāma - dṛṣṭvā tatsannidhimāgacchat iti bhāvaḥ | āgatya kimetadyakṣamiti - savinayaṃ tām uvāca - apṛcchata iti bhāvaḥ |

3.12.p15

tṛtīyakhaṇḍaḥsamāptaḥ

Linked texts (1)