Maitrayaniya Upanishad 1.3
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 1.3
- Language
- Sanskrit
1.3
yadukamanyān kāmān vṛṇīṣveti tatra bhogāyatanasya svabhāvālocanāyāṃ na kāmaḥ kāmāya kalpata iti dyotayan sthūlaśarīraṃ tāvat bībhatsitaṃ varṇayati “bhagavan 0 bhogaiḥ” iti | śleṣmā śiṅghāṇako nāsādvāraka malaḥ, dūṣikā netramalaḥ, kapho hṛtkaṇṭharodhau picchilo mala iti bhedaḥ | asthyādisaṅghāte ghane duḥsahagandhe kadalīstambhavanniḥsāre 'ntaḥsāravarjite 'smin sthūle śarīre vartamānasyeti śeṣaḥ, kiṃ kāmopabhogaiḥ kāryaṃ | āghātaṃ nīyamānasya vadhyasyeva bhojanācchādanālaṅkārādi na toṣamupaiṣyatītyabhiprāyaḥ | na kevalamidaṃ śarīraṃ svato bībhatsitatvāt kāmānarhamapi tvatibalavadarinivahairabhibhūyamānatvādyautyāha “kāma 0 bhogaiḥ” iti | kāmo'prāptābhilāṣaḥ | krodhaḥ prasiddhaḥ | lobhaḥ prāpteṣvapi viṣayeṣvalambuddhirāhityam | moho'narthe 'rthabuddhiḥ | bhayaṃ paritrāsaḥ | viṣādaḥ śokaḥ | īrṣyā paradveṣaḥ | iṣṭaviyogaḥ svānukūlaputrādyanubandhavaikalyam | aniṣṭasamprayogaḥ svapratikūlānubandhasaṅkalanam | etābhyāṃ duḥkhaṃ lakṣyate | evamete'ntaḥkaraṇadharmāḥ |
kṣutpipāse prāṇadharmau | jarādayo dehadharmā āgantukāḥ | śokaḥ śokanimitto dehāvasādaḥ kāryamiti yāvat | ādiśabdādvṛddhivipariṇāmau gṛhyete | anyaduktārtham |
evaṃvidho'pi saṅghāto yadi cirasthāyī sthiraḥ syāt tadā kathañcidapi viṣakīṭavadabhilaṣyeta naivamastītyāha "sarvaṃ cedaṃ 0 pradhvaṃsinaḥ" iti | sarvaṃ cedaṃ yathā varṇitaṃ saṅghātarūpaṃ kṣayaśīlaṃ naśvaraṃ paśyāmo nirdhārayāma iti pratijñā, tatra heturudbhūtapradhvaṃsitvāditi yojyam | kādācitkatvādityarthaḥ | yatheme ityādi pradhvaṃsina ityantaṃ nidarśanamiti vibhāgaḥ | tathā cāyaṃ prayogaḥ, vimataḥ saṅghāto'śāśvataḥ utpannapradhvaṃsitvādya evaṃ sa evaṃ yatheme dṛśyamānā daṃśamaśakādayo yathā vā tṛṇavanaspataya udbhūtapradhvaṃsino'śāśvatāstathā cāyaṃ tasmāt tatheti | vanaspatayodbhūteti sandhiśchāndasaḥ | vokāro vā'tra lupto draṣṭavyaḥ | uktadṛṣṭānteṣvaprakṛṣṭakarmajatvamupādhimāśaṅkya tasyāprayojakatāṃ darśayan prakṛṣṭakarmajeṣvapyaśāśvatatāmāviṣkaroti "atha kimetaiḥ 0 kecit" iti | anyaccetyasminnarthe 'thaśabdaḥ, etairūdāhṛtaiḥ kṣudrajantusthāvaraiḥ kim | vāśabdo'nādare | pare utkṛṣṭā anye uktebhyo mahādhanurdharā mahāśūrāścakravartinaḥ sārvabhaumāśca kecit asmāllokādamuṃ
lokaṃ prayātā ityuttareṇānvayaḥ | tāneva cakravartinaḥ kāṃścidgaṇayati “sudyumnabhūridyumna 0 senādayaḥ” iti | atrāśvapatiḥ śaśabindurityādipadavicchedapāṭhaśchāndasaḥ prāmādiko vā, ete sūryasomavaṃśajā rājāna uktāḥ | eteṣvapi viśiṣṭatarānanyānudāharati “atha marutta 0 rājānaḥ” iti | †marutto nāma saṃvarttakena yoginā yājito rājā, yasya yāge samāgatā indrādayaḥ sāyudhā eva stambhitāḥ punaśca camasādhvaryave niyuktāḥ saḥ bharato dauṣyantiryenāśvamedhānāṃ triśatī kṛtā saḥ | prabhṛtirityādipadaparyāyeṇa priyavratādayo gṛhyante | te kiṃ tadāha “miṣato bandhuvargasya 0 prayātā iti” iti | bandhuvargasya bhogyajātasya miṣataḥ paśyato jīvaṃta eva sato'kṣukṣasyeti yāvat | mahatīmaparimitaṃ, śriyaṃ vibhūtiṃ, tyaktā anicchanto'pi tāṃ parityajyāsmātpratipannāllokāddehādamuṃ lokaṃ parokṣaṃ prayātāḥ naṣṭā babhūvuriti niścitamityarthaḥ | evaṃ manuṣyaśarīrāṇāmutkṛṣṭānāmadhyenityatāmudāhṛtyāmanuṣyeṣvapyutkarṣa-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit