Maitrayaniya Upanishad 6.29
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.29
- Language
- Sanskrit
6.29.1
tathā coktaṃ śrutyantare ‘vedāntaṃ paramaṃ guhyaṃ purākalpapracoditaṃ | nāpraśāntāya dātavyaṃ nāputrāśiṣyāya vā punaḥ’ (śve0) iti | phalitamāha | ananyabhaktāyācāryaikabhajanaparāya sarvaguṇasampannāya dadyādidaṃ jñānamityarthaḥ | śiṣyaguṇāśca śrutismṛtipurāṇasiddhāḥ saṃgṛhya bhagavatpāderācāryairuktāḥ ‘praśāntacittāya jitendriyāya prahīṇadoṣāya yathoktakāriṇe | guṇānvitāyānugatāya sarvadā pradeyametat satataṃ mumukṣave’ iti | idānīmadhyāyaśeṣeṇa prakīrṇāni kānicit sādhanāni sādhāraṇāni kvacidasādhāraṇāni copadeṣṭuṃ pravartate śrutiḥ “om śucau deśe śuciḥ0 paramāṃ gatiṃ” iti | śucau deśe girinadīpulinaguhādiśuddhasthāne upaviśyeti yojyaṃ, śuciḥ bāhyābhyantaraśuddhisampannaḥ, sattvasthaḥ sattvaguṇasthaḥ prasannacitta iti yāvat | sadadhīyānaḥ sadadhyātmaśāstrādyabhyasan, saddādī sadbrahmatadvadanaśīlaḥ | saddhyāyī brahmadhyānaparāyaṇaḥ, sadyājī brahmayajanaśīlaḥ, yajanaṃ tasyeśvararūpasya mānaserupacārairabhyarcanaṃ | evaṃ kurvan syāt bhavet mumukṣuriti śeṣaḥ | iti yato'taḥ sadbrahmaṇi
6.29.2
nirvṛtto'parimitaṃ sukhamākramya tiṣṭhatīti sambandhaḥ | sadeva somyedamiti brahmaṇi sacchabdaśravaṇāt sadākhyaṃ brahma, tasmin sadākhye brahmaṇi kim̐lakṣaṇe, sati abhilāṣiṇi sati saddharmanirate puṃsyabhilāṣavati sadanugrahecchāvatīti yāvat, nirvṛtto niṣpanno brahmaṇi sampanno brahmātmabhāvamupagato'ta evānyaḥ saṅghātābhimānino jīvarūpādapyo'paricchinnaḥ, tatphalacchinnapāśastasya brahmaṇo yatphalaṃ sphūrtiḥ pratibhāsastena chinnasaṃsāravāsanāpāśo'ta eva nirāśaḥ prāptavyaviṣayāśāśūnyaḥ sarvātmabrahmarūpatvāt pareṣu jīvāntareṣvātmavadātmanīva vigatabhayo nirātaṅkaḥ na cāsya dvitīyadarśananimittaṃ bhayaṃ bhavatītyarthaḥ, ātmā hyeṣāṃ sa bhavatīti śrutyantarāt | yato niṣkāmaḥ, kāmavato hi tadupaghātanimittaṃ bhayaṃ bhavati, kāmaśca dehādyabhimānapuraḥsaraḥ, tadrahito'yaṃ niṣkāmatvāt nirbhaya ityarthaḥ | ato'kṣayyaṃ cetumaśakyamavināśīti yāvat, aparimitamaparicchinnaṃ vaiṣayikasukhavilakṣaṇamityetat, evaṃvidhaṃ sukhamākramyātmasātkṛtvā tiṣṭhati paramānandamaśnuta ityarthaḥ | niṣkāmatvamuktaṃ stauti tasya sarvasādhanebhyaḥ śraiṣṭhyaṃ dyota-
6.29.3
yituṃ paramaṃ vā iti| yat niṣkāmatvaṃ tat śevadhernidheriva parasya paramātmanaḥ paramaṃ sarvottamamuddharaṇaṃ prakaṭīkaraṇaṃ vai prasiddhaṃ vidvajjaneṣvityarthaḥ| etacca durghaṭamiti dyotayan puṃsaḥ svabhāvaṃ saṅkīrtayati, sa hītyādinā| hi yasmāt sa puruṣaḥ svabhāvataḥ sarvakāmamayaḥ sarvaviṣayakāmākulaḥ yato'dhyavasāyasaṅkalpādiliṅgastadvattayā kāmamayatvamavagamyata ityarthaḥ| ata evāyaṃ baddho yataḥ kāmamayo baddho'tastadviparīto'kāmamayo mukta evetyakāmātmatā sampādyā mumukṣuṇeti bhāvaḥ| idānīmatra matāntaraṃ sāṅkhyadṛṣṭiviṣayamutthāpayati svamatapariśuddhaye, athaika āhuriti| guṇo guṇakāryaṃ mahadākhyaṃ buddhitattvaṃ prakṛtibhedavaśāt pūrvavāsanātmakasvabhāvaviśeṣavaśādadhyavasāyātmabandhaṃ viṣayādhyavasāyādirūpaṃ bandhanamupāgataḥ, na cidātmetyarthaḥ| adhyavasāyasya yo doṣo bahirviṣayapravaṇatā tasya kṣayānnāśādviṣayavāsanāvicchedāddhi mokṣaḥ pūrvoktasya guṇasyaivetyarthaḥ| atretiśabdo'dhyāhāryo mokṣa iti ityeka āhuriti sambandhaḥ| utthāpitaṃ mataṃ vyutthāpayati, manasā hīti| antaḥkaraṇābhimatasya buddhi-
6.29.4
tattvasya karaṇavibhaktyā parāmarśāt sarvaśrutiṣu na tasya kartṛtvamavagantuṃ śakyaṃ, yato manasaiva hi paśyati lokaścakṣuṣā yadrūpaṃ paśyati tanmanasaiva paśyati, manovyāsaṅge sati cakṣuḥ sambaddhasyāpyapratibhāsāt, ‘anyatramanā abhūvaṃ nādarśamanyatramanā abhūvaṃnāśrauṣamiti manasā hyeva paśyati’ ( bṛhadā0) ityanvayavyatirekābhyāṃ śrutyantare manobuddhyahaṅkāraśabdavācasyāntarātmanaḥ karaṇatvāvadhāraṇāt na tasya kartṛtvamiti tātparyārthaḥ | vicikitsā saṃśayaḥ, prasiddhārthamanyat, etat sarvaṃ mana eva manovikāratvāt, suvarṇaṃ kuṇḍalamitivanmano'bhedena taddharmatvaṃ kāmādīnāmavadhāryate, kartṛdharmatvabhrāntivyāvṛttaya ityarthaḥ | nanu yadyete kāmādayo na kartṛdharmāḥ kathaṃ tarhi kartrāśrayatayā'haṃ kāmītyādirūpeṇa pratibhāsa iti cennāyaṃ doṣo'ntaḥkaraṇopādhinibandhanatvāt, kartṛtvasya cātmanā tādātmyādhyāsādhīnatvādeva pratibhāsopapattiḥ sphaṭikamaṇerivaupādhiko lauhityapratibhāsa ityabhipretyāha, guṇaughairuhyamāna iti | guṇānāṃ sattvādīnāṃ māyāguṇānāmoghāḥ pravāhā dehadvayataddharmarūpāḥ, tairūhyamānaḥ paravaśīkriya-
6.29.5
māṇo'bhimānitvaṃ prayāta ityanvayaḥ | jāleneva khacara ityantaṃ tṛtīyaprapāṭhake dvitīyānuvāke vyākhyātaṃ | yasmādevamacetanasya buddhitattvasya svasattāsphutyorasvatantrasya kartṛtvabandhamokṣabhāktvamanupapannaṃ, kūṭasthasyā'pi cidātmanaḥ paropādhivaśāt prātibhāsikaṃ tat sarvamupapannamato'smāddhetoḥ puruṣo'dhyavasāyetyādiprāsaṅgikārthopasaṃhāraḥ spaṣṭārthaḥ | prakṛtamupasaṃharati, tasmāt niradhyavasāya iti | mumukṣuścedakāmaḥ sana viṣayādhyavasāyādirahitaḥ syādityarthaḥ | etadyadakāmādilakṣaṇamavasthānametanmokṣalakṣaṇaṃ mokṣasādhanaṃ yata eṣātra śreyomārgeṣu madhye brahmapadavī sākṣādbrahmaprāptimārgaḥ, eṣo'tra dvāravivaro mokṣadvārasyodghāṭanamityarthaḥ | vidheyāviṣṭaliṅgabhedairniradhyavasāyādyātmanā akāmātmālāvasthānaṃ nirdiśyate | kiṃ bahunā'nenākāmātmatvāvasthānenāsya saṃsārarūpasya tamamaḥ pāraṃ paratīraṃ viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ gamiṣyati acireṇaivātmatattvajñānenopaiṣyatītyarthaḥ | etāṃ padavīmadhigatasya na punaḥ prāptavyamavaśiṣyata ityāha, atra hīti | tathā ca śrutismṛtī ‘yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman so'śnute sarvān kāmāntsaha’ (taittirīyo0) iti, ‘yāvānartha udapāne sarvataḥ saṃplutodake tāvān sarveṣu vedeṣu brāhmaṇasya vijānataḥ’ (gī0) iti | atrokte'rthe
6.29.6
nirabhimānasya brahmapadaprāptirityatrodāharanti kaṭhāḥ (kaṭhopa0 6) iti śeṣaḥ | yadā yasmin kāle pañca jñānāni jñānendriyāṇi śrotrādīni manasā saha manaḥsahitāni sarvendriyāṇīti yāvat avatiṣṭhante niścalāni bhavanti buddhiścādhyavasāyalakṣaṇā na viceṣṭate neṅgate, kintu nirvātadeśasthapradīpavanniścalībhavati ityarthaḥ | yeyamindriyamanobuddhīnāṃ niścalāvasthā tāṃ paramāṃ gatiṃ paramaṃ brahmaprāptisādhanamāhurbrahmavida ityartha | idānīṃ śākāyanyasya vṛttāntaṃ kathayantī śrutiḥ saguṇabrahmopāsakānāṃ brahmaprāptidvāramupadiśati taccintanārthaṃ “etaduktvāntarhṛdayaḥ • āditya iti” iti | etaduktaṃ sarvaṃ darśanaṃ samādhanamuktvā'ntarhṛdayo'ntarātmani hṛdayaṃ buddhiryasya so'ntarhṛdayaḥ śākāyanya upararāmetyadhyāhāraḥ | marunmarunnāmā bṛhadrathastasmai śākāyanyāya namaskṛtyā yathāvadupacārau yathāśāstraṃ śuśrūṣāpūjādyupacāraparaḥ kṛtakṛtyo'vāptakāma uttarāyaṇaṃ brahmapathaṃ gataḥ saguṇanirguṇabrahmajñānamupagata ityarthaḥ | na hyatroktatattvaniṣṭhāyāmudatrttanonmārgeṇa tiryagādimārgeṇa gatirgamanamastīti śeṣaḥ |
6.29.7
yata eṣa uktavidyārūpo'rtho'tha śreyomārgeṣu brahmapatho brahmaprāptimārga ityarthaḥ | atra ‘na tasya prāṇā utkrāmanti atraiva samavanīyante brahmaiva san brahmāpyeti’ ( śata0 brā0 kā0 14| a0 7 ) iti śruternirguṇabrahmātmatattvavido notkramaṇamastītyetatsiddhavatkṛtya saguṇabrahmavido brahmalokamārgaṃ kramamukterdvāraṃ vispaṣṭamāha śrutiḥ, sauramiti | sauraṃ dvāraṃ sūryyamaṇḍalamadhyagatamaviduṣāmabhedyaṃ dvāraṃ bhittvā vidāryya urddhenoparitanena vidyudādinā vinirgatā upāsakā ityatrāsminnarthe raśmiviśeṣanirddhāraṇārthamudāharanti ślokāniti śeṣaḥ | athavā maruduttarāyaṇaṃ gata iti marunnāmno rājña eva vṛttāntaḥ kathyate | tathā cāyamarthaḥ, uttarāyaṇaṃ devayānaṃ panthānaṃ gataḥ kālenāntarūḍho na sākṣāt kaivalyamatraiva gata ityarthaḥ | yadi sākṣānmuktiṃ na prāpa tarhi bhogānte saṃsāraḥ syādityata āha, na hyatreti | atropāsanāyāṃ satyāmudvartmanā saṃsāramārgeṇa punargatirgamanaṃ na hyasti ‘na hi kalyāṇakṛt kaścit durgatiṃ tāta gacchati’ iti bhagavatsmaraṇāt | yata eṣa devayāno'tropāsanāyāṃ brahmapatho brahmaṇaḥ parasyā'pi krameṇa prāpakatvāt brahmapatha ityarthaḥ | sauradvāraṃ bhittvorddhena vinirgatā marunnāmā rājarṣiḥ, atrodāharanti iti pūrvvavat | tasya
6.29.8
raśmayo nirgamananāḍyaścidābhāsavyāptā anantāḥ, kasya, yo hṛdi dhyānakāle dīpavat prakāśamāna ātmā sthitastasyetyarthaḥ | ātmanirgamananāḍyantargatānāṃ rasānāṃ vātapittakaphānāṃ samanyūnādhikabhāvavaśāt sitādivarṇāstāsu bhavanti, tadyutpādanaṃ tu vaidyake siddhaṃ, tadetadāha siteti | sitāścāsitāśca sitāsitāḥ kaphabāhulye sitāḥ vāyubāhulye tvasitā ityarthaḥ | kadravaśca nīlāśca kadrunīlāḥ vāyukaphayoḥ kupitayoḥ saṅkare kadravaḥ kadruvarṇā īṣacchyāmā ityarthaḥ | pittavāyvoḥ saṅkare nīlavarṇāḥ, pittādhikye kapilāḥ, mṛdavaśca te lohitāśca mṛdulohitāḥ, udriktena pittenāṃśato vāyukaphayoryogāt mṛdulohitā raśmayo nāḍyantargatā bhavantītyarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ ‘tasmiñchuklamamutaṃ nīlamāhuḥ piṅgalaṃ haritaṃ lohitaṃ ca’ (bṛhadā0 a0 6) iti | tathā nāḍīḥ prakṛtya ‘tāḥ piṅgalasyāṇimnastiṣṭhanti śuklasya nīlasya pītasya lohitasya pūrṇāḥ’ (chāndo0 a0 8) iti ca | teṣāṃ raśmīnāṃ madhye eko raśmiḥ suṣumnākhya ūrddhvaṃ brahmarandhraparyantaṃ sthitaḥ, ko'sau yaḥ suṣumnākhyena sūryyaraśmiviśeṣeṇaikībhūtatvāt sūryyamaṇḍalaṃ bhittvā sthitaḥ sa ityarthaḥ | tena raśmimārgeṇa kāryyabrahmalokaṃ gatvā tatra
6.29.9
bhogānte tamatikramya parāṃ gatiṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padaṃ śāśvataṃ paraṃ brahma yāntyupāsakā ityarthaḥ | ‘śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrddhānamabhiniḥsṛtaikā tayorddhamāyannamṛtatvameti viṣvaṅnyā utkramaṇe bhavanti’ ( kaṭho0 6) ityasmin mantre tāsāṃ mūrddhānamabhiniḥsṛtaikā tayorddhamāyannamṛtatvameti iti pādadvayasyārthaḥ muktvā prathamapādopāttaśata raśmyupayogamāha, yadasyeti | asya hṛdayasya sambandhi yadraśmiśatamasti tadapyūrddhamevorddhagatihetubhūtameva vyavasthitaṃ, tena raśmiśatena nirgato devanikāyānāṃ devavṛndānāṃ svadhāmāni tattaddevasthānāni prapadyate, devanikāyamadhye yaṃ devaviśeṣaṃ yaḥ karmaṇā vidyayā copāste sa raśmiśatasyaikena kenacidraśminā tasya devasya padaṃ yātautyarthaḥ | viṣvaṅnyā utkramaṇe bhavantīti caturthapādārthamāha ye naikarūpā iti | ye tvasya hṛdayasya raśmayo'nekarūpā adhastādadhomukhā mṛduprabhā atyalpaprakāśāstamobahulā raśmayastairnirgataḥ sa vihitajñānakarmasādhanarahitaḥ pumān duḥkhakarmopabhogāya dūhaiva bhūmāvevāvaśaḥ san saṃsarati duḥkhamanubhavatītyarthaḥ | tathā ca śrutyantaraṃ ‘ya etau panthānau na viduste kīṭāḥ pataṅgā yadidaṃ dandaśūkaṃ’
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit