Maitrayaniya Upanishad 6.6
Maitryupaniṣaddīpikā (Rāmatīrtha) 6.6
- Language
- Sanskrit
6.6.1
upasaṃharatyetasmāditi | uktoddhetorityarthaḥ | anena hi vyāhṛtyātmatayādityā''tmopāsanena viśvacakṣuḥ sūrya iva viśvātmā prajāpatirūpāsito bhavatītyevaṃ hyāha kvacicchutyantaramiti śeṣaḥ | kimāheti tadāha eṣeti | eṣā vai pūrvoktā sūryarūpā prajāpaterbrahmaṇo viśvaṃ bibhartīti viśvabhṛt tanūḥ śarīraṃ | kathamasyā viśvabhṛttvamiti tadāha etasyāmiti | etasyāṃ tanau idaṃ sarvaṃ dṛśyamantarhitaṃ gūḍhaṃ ādityaprakāśācchāditameva sarvamityarthaḥ | tathāsmiṃśca sarvasmin dṛśye viṣaye eṣā tanūrantarhitā tattadarthaprakāśakatvena tattadātmatāmāpannā satī prākṛtairjanaiḥ paripūrṇā na dṛśyata ityarthaḥ | yadvā prāṇarūpeṇa sarvasminneṣāntarhitetyarthaḥ| vyāhṛtiguṇavidhimupasaṃharati tasmāditi| eṣā vyāhṛtyātmikā tanūruktā tasmādetāṃ tathaivopāsīteti yojanā | idānīṃ pūrvaṃ pratijñātāṃ sāvitrīśarīratāñcāsyopapādayitumuttarānuvāka ārabhyate “tatsavituḥ 0 brahmavādinaḥ” iti |
6.6.2
ādau mantrapratīkānyādāya vyācaṣṭe tatsaviturvareṇyamiti prathamaḥ pādastasyārtho'sau vā ityādinācyate | tatra savitustatsvarūpaṃ vareṇyamityanvaye savituriti ṣaṣṭhī puruṣasya caitanyamitivadavivakṣitasvārtheti matvā savitṛpadārthamāhāsau vā iti | asau vai prasiddho jagadavabhāsakatvena vibhāvyamānaḥ savitā savituriti mantrapadenokta ityarthaḥ | vareṇyaśabdārthamāha sa vā iti | sa vai sa eva savitā, evaṃ yathoktātmasvarūpeṇa pravaraṇīyaḥ prakarṣeṇa tadekaniṣṭhatayā prārthanīyastadātmabhāvanā kāryeti yāvat, kena ātmakāmena, kāmyata iti kāma ātmaiva kāmaḥ prāpyo yasya sa ātmakāmastena ātmanaḥ svābhāvikarūpāvirbhāvakāmeneti yāvat| ityāhurbrahmavādino brahmavadanaśīlā vedārthavida ityarthaḥ | dvitīyapādapratīkārambhāyau'thaśabdaḥ | bhargo devasya dhīmahīti pratīkagrahaṇam | tatra devapadasyārthamāha savitā vai devaḥ | savitaiva devaśabdārthaḥ, sa eva dyotanāddeva ucyate atrāpi ṣaṣṭhyartho na vivakṣitaḥ | tatastasmāt dyotanasvabhāvatvādyo'sya saviturbhargākhyo vyākhyāsyamānabhargaśabdavācya ātmā taṃ cintayāmīti dhīmahītyasyārthamāhurbrahmavādina iti | pūrvavat cintayāmītyekavacanamarthataḥ
6.6.3
paryāyanirdeśanaparaṃ na tu dhīmahītyuktabahuvacanasyaikavacanāntatvenohapradarśanārthaṃ, ‘vayaṃ syāma patayo rayīṇāṃ’ itivat kartaikye'pi mantreṣu bahuvacanaprayogasya sādhutvāt cakṣurādikaraṇopādhibhedenaikāsminnapi bahutvasambhavāditi draṣṭavyam | atha tṛtīyapādagraho dhiyo yo naḥ pracodayāditi | dhīśabdārthaḥ prasiddha evetyāha buddhayo vai dhiya iti | antaḥkaraṇavṛttaya ityarthaḥ | tāḥ buddhīrasmākamasmadīyāḥ yaḥ pracodayāt prakṛṣṭaṃ prerayatvityāśiṣi liṅ ityāṅgirityuktārtham | tathā cetthaṃ mantrayojanā, yo devaḥ savitā tasya saviturdevasya tadvareṇyaṃ bhargākhyaṃ vayaṃ dhīmahi sa no dhiyo dhīḥ pracodayāditi | yaduktaṃ mantravyākhyāne'sau vā ādityaḥ savitā, savitā vai devaḥ, yasya bhargākhya iti ca tatrādityasavitṛbhargaśabdā na spaṣṭārthā iti tān vyākhyātumārabhamāṇo 'tigahanārthatvādaṅgargaśabdārthaṃ tāvadāha “atha bhargo 0 bhargaḥ” iti | atha padaviśeṣārtha ucyate bharga iti, ko'rtho'yameva yo ha ya eva vai ya āditye tiṣṭhan yaścakṣuṣi tiṣṭhanniti ca
6.6.4
śrutyantaraprasiddho'muṣminnāditye maṇḍalātmani nihitaḥ sannihitastathā'kṣiṇi cakṣurmaṇḍale vā yastārakaḥ kṛṣṇatārakopalabdhito'ntaryāmau deva eṣa bhargākhya iti | bhargaṃtvamasya kathamityapekṣāyāṃ tannāma nirvakti bhābhirityādinā | bhābhiḥ kiraṇairadhiṣṭhānadharmairasya gatirgamanaṃ viṣayavyāptirasteti vyutpatterbharga ityekaṃ nirvacanamityarthaḥ | nirvacanāntaramāha bharjayatīti | vā athavā bharjayati jagat saṃharatīti rudro bharga iti brahmavādina āṅuriti yojanā | idānīṃ bhakārarephagakārāṇāṃ pratyekanirvacanaṃ bruvannasya bhargākhyāṃ mahīkaroti atha bha ityādinā | bhāsayati tejomaṇḍalāntargatacicchaktyagnenemān sarvvāneva lokāniti bha ityucyata ityarthaḥ | imāni bhūtāni sthāvarajaṅgamātmakāni prāṇānugatacidānandātmanā rañjayati prīṇayati sukhāsaktaṃ karotīti ra ucyata ityarthaḥ | asmin sarvvakāraṇātmani suṣuptipralayayoḥ sarvāḥ imāḥ prajā gacchanti layaṃ prāpnuvanti tathā prabodhasṛṣṭyorasmādevāgacchantyāvirbhavantīti ga ityucyata ityarthaḥ | tasmādbhāsanādrañjanādgamanācca bharagatvādbharrga iti sarvātmocyata ityarthaḥ | idānīmādityādināmanirvacanaṃ kurvaṃstatparyāyaśabdvānapi kāṃścinnirvakti “śaśvat 0 hyāha”
6.6.5
iti | śaśvat punaḥ punaḥ sūyamānāt savanakaraṇāt sūryaḥ sūryo hi prātarādisavanakartā prasiddha ityarthaḥ | savanādannādiniṣpādanena prāṇināṃ prasavanāt savitā| ādānādbhaumarasānāṃ prāṇyāyuṣāṃ vā ādityaḥ | pavanāt pavitrīkaraṇāt pāvano vāyvātmāpyeṣa ityarthaḥ | atha api āpo jalamapyayamityarthaḥ | kutaḥ pyāyanājjagadāpyāyanādityarthaḥ | ityevaṃ hi nāmanirvacanānyabhipretyāhācārya ityarthaḥ | evaṃ mantrapādadvayoktamādhidaivakaṃ tattvaṃ nirūcya tṛtīyapādoktamādhyātmikaṃ tattvaṃ nirvakti “khalvātmano 0 hyāha” iti | amṛtākhyaḥ prāṇarūpaḥ prāṇo vā amṛtamiti śrutyantarāt amṛtākhyaḥ khalu prāṇarūpa ātmanaḥ kāryakāraṇasaṅghātasya netā prāṇopādhika ātmā martyasaṅghātanetṛtvena tato vilakṣaṇatvādamṛtākhya ityarthaḥ | cittavṛttyupādhikaścetā, manovṛttyupādhinā mantā, pādopādhipradhāno gantā, pāya upādhinotsraṣṭā, upasthopādhinā''nandayitā, hastopādhikaḥ kartā, vāgindriyopādhiko vaktā, rasopādhiko rasayitā prāṇopādhirghrātā cakṣurupādhiko draṣṭā śrotropādhiḥ śrotā tvagindriyopādhiḥ spṛśati spṛṣṭā bhavatītyarthaḥ,
6.6.6
cakārādbuddhyādhyavasitāhaṅkāreṇābhimantā cocyate | ko'yamevaṃ vyapadiśyata ityata āha vibhurvyāpako vigrahe dehe saṃniviṣṭaḥ samyagabhimānitayā niviṣṭaḥ sṛṣṭveveśvaro dehamanupraviṣṭaḥ prāṇāsubtaḥkaraṇendriyopādhibhirnānāvyapadeśabhāgabhavati sa ekaḥ sarvabuddhiprerakaḥ ātmopāsya ityabhiprāyaḥ ityevaṃ hyāheti pūrvavat | nanvekasyātmano'nekopādhikṛtaḥ saṃjñābhedaḥ ityayuktaṃ pratīyamānaprātisvikakāryabhedenātmabhedasya prāmāṇikatvāditi prāsaṅgikaṃ codyaṃ parihartumātmānātmatattvaṃ nirūpayati “atha yatra 0 tadvācyaṃ” iti | athaivaṃ sati ātmabhedaśaṅkā na kāryeti śeṣaḥ | yatra dvaitībhūtaṃ bhedamāpannaṃ vijñānaṃ citprakāśastatra hi tasyāmavasthāyāṃ jāgradādau śṛṇoti paśyatītyādivyapadeśabhāgātmā bhavati na svabhāvata ityarthaḥ | kathametadavagamyata iti tatrāha sarvamātmā jānītetīti sarvaṃ sarvendriyadvāraṃ vyavahārajātamātmā eka eva jānīte svātmaikaniṣṭhatvena pratyabhijānāti, itihetorna paramārtho bheda ityarthaḥ | tathāca śrutyantaraṃ ‘ātmetyevopāsītātra hyete sarva ekaṃ bhavanti’ ityupādhyuparāgaparityāgena sarvopādhyupalakṣitamekamātmānaṃ nirupapadenātmaśabdena nirdiśati | loke ca yaścakṣuṣā rūpamadrākṣaṃ so'hamidānīṃ rasanena rasamanubhavāmīti pratyabhijñānubhavaḥ prasiddho'to nātma-
Linked texts (1)
- Maitrāyaṇīyopaniṣad — Sanskrit