Pramāṇa · Search · About · API

Dashakarman (Daśakarman)

दशकर्मन्

Language
Sanskrit
Date
600 BCE – 400 CE
Extent
120 passages, 9,672 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Dasha Karma Paddhati With Hindi Trans. By Pt. Kanhaiya Lal Mishra, ( Pages Partly Damaged) 1921 Lakshmi… · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.1

tatra ṛtusnātā caturthadine vadhūḥ prātastrūṣaṇīmādityamupatiṣṭhet
tatastadine mātṛpūjābhyudayike kṛtvā ṣoḍaśamātṛādarvāk śubharātrau
maṅgalācaraṇa
akhaṇḍamaiśvaryayutaṃ pareśaṃ vighnāṭavīdhvaṃsanamekamagnim
gajānanaṃ taṃ manasā praṇamya karomi bhāṣāṃ daśakarmapaddhateḥ

1.2

yaṃvo'bhūjjanmādiḥ satatamaparokṣasya jagataḥ
parokṣatvaṃ tasmin gatavati ca kastatra vismayaḥ
kṛtātaḥ sā bhūmo budhajanavikāśāya viduṣā
kanhaiyālālena śriyamiyaṃmapāraṃ diśatu vaḥ

1.1-2

dakṣiṇahastena patirbadhvā upasthamabhispṛśya japet | oṃ pūṣā
bhagaḥ savitā me dadātu rudraḥ kalpayatu tvaṣṭā rūpāṇi piṃśatu | āsiñcatu prajāpatirdhātā garbhaṃ dadhātu
te || iti mantreṇa | atha prāṅmukha upaviṣṭa udaṅmukho vā etāabhimantrayedanena | oṃ garbhaṃ dhehi sinīvāli garbhaṃ dhehi pṛthuṣṭuke | garbhaṃ
te aśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajau | iti mantreṇa | tataḥ oṃ reto mūtraṃ
vijahāti yoniṃ praviśādindriyam | garbho jarāyuṇāvṛta ulbaṃ jahāti
janmanā | iti mantreṇa | retaḥsrāvaṇam | atha tasyā hṛdayamālabhet | oṃ
yatte suśīme hṛdayaṃ divi candramasi śritam | vedāhaṃ tanmāṃ tadvidyātpaśyema
śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śataṃ śṛṇuyāma śaradaḥ śatam itimantreṇa
tataḥ svastho hṛṣṭamanāḥ hṛdeśe prasannāmanāturāṃ kāmayamānāmabhayaśca
ṛtusnāyā pradoṣādūrdhvaṃ striyamabhigacchet sā yadi garbhaṃ na dadhāti tadā patiḥ
kṛtopavāsaḥ puṣyanakṣatre śvetakaṇṭakārikāmūlamutpāṭacodakena piṣṭvā
vadhūdakṣiṇanāsāpuṭe tadrasaṃ dadyāt anenaiva mantreṇa| oṃ iyamoṣadhī trāyamāṇā sahamānā sarasvatī| asyā ahaṃ bṛhatyāḥ putraḥ pituriva nāma jagrabhamiti| iti garbhādhānam

1.1-3

atha puṃsavanam
tatra garbhamāsāpekṣayā dvitīyatṛtīyayoranyatarasminkaraṇīyaṃ puṣyapunarvasumṛgaśirohastamūlaśravaṇānyatamapunnāmanakṣatrayutobhayacandratārāānukūladivasamavagatya tataḥ pūrvedine vadhūmupavāsaṃ kārayitvā agrimadine tasyāḥ
snātāyā ahatavāsoyugaparidhānānantaraṃ śuciḥ snātaḥ kṛtācamano mātṛpūjābhyudayikādi kṛtvā vaṭaprarohaṃ vaṭaśuṃgāśca ācārātkuśakaṃṭakamapi
hīśireṇa jaṭena piṣṭvā vadhūdakṣiṇanāsāpuṭe tadrasaṃ dadyāt | oṃ hiraṇyagarbhaḥ samavarttatāgre bhūtasya jātaḥ patireka āsīt | sadādhāra pṛthivīṃ
dyāmutemāṃ kasmai devāya haviṣā vidhema

1.2-2

oṃ adbhyaḥ saṃbhṛtaḥ
pṛthivyai rasācca viśvakarmaṇaḥ samavarttatāgre | tasya tvaṣṭā vidadhadrūpameti
tanmartyasya devatvamājānamagre | iti mantrābhyām | iti puṃsavanam

1.3.1

atha sīmantonnayanam
tatra garbhamāsāpekṣayā ṣaṣṭhe'ṣṭame vā punnāmanakṣatrayute candratārā'nukūladihnitadine mātṛpūjābhyudayikādi kṛtvā bahiḥśālāyāṃ kuśakaṇḍikāṃ kuryāt | tatra kramaḥ | kuśatrayeṇa hastaparimitacaturasrabhūmiṃ parisamūhya kuśānaiṛtyāṃ nikṣipya gomayodakenopalipya dhruvamūlena sphayena vottarataścitrirullikhyollekhanakrameṇānāmikāṅguṣṭhābhyāṃ mṛdamuddhṛtya vāriṇā taṃ deśamabhiṣicya kāṃsyapātreṇāgnimādāya tatrapratyaṅmukhaṃ nidadhyāt | tato
brāhmaṇavaraṇam | oṃ adya kartavyasīmantonnayanahomakarmaṇi kṛtākṛtāvekṣaṇarūpabrahmakarma kartumamukagotramamukaśarmāṇaṃ brāhmaṇaibhiḥ puṣpacandanatāmbūlavāsobhirbrahmatvena tvāmahaṃ vṛṇe oṃ vṛtosmīti prativacanam | oṃ yathāvihitaṃ karma kurviti hotrābhihite oṃ karavāṇīti prativacanānantaramthredakṣiṇataḥ śuddhamāsanaṃ dattvā tadupari prāgyānakuśānāstīryāsminsīmantonnayanahomakarmaṇi tvaṃ me brahmā bhavetyabhidhāya oṃ bhavānīti tenokte
agnipradakṣiṇaṃ kārayitvā brāhmaṇaṃ tatropaveśya praṇītāpātraṃ purataḥ kṛtvā
jalenāpūrya kuśairācchādya brāhmaṇo mukhamavalokyāgreruttarataḥ kuśopari
nidadhyāt tataḥ pāristaraṇam | barhiṣaścaturthabhāgamādāyāgneyādīśānāṃtaṃ
brāhmaṇo'gniparyaṃtaṃ nairṛtyādvāyavyāṃtam agnitaḥ praṇītāparyantaṃ tato'gneruttarataḥ paścimādiśi pavitracchedanārthaṃ kuśatrayaṃ pavitrakaraṇārthaṃ tāmramanaṃtagarbhakuśapatradvayam prokṣaṇīpātramājyasthālī carusthālī saṃmārjanakuśā upayamanakuśāḥ prādeśamitapālāśaśamidhastitraḥ huvaḥ ājyaṃ

1.3.2

ṣaṭpañcāśaduttarayajamānamuṣṭiśatadyāvacchinnataṃḍulapūrṇapātraṃ tilamudgāmiścāstaṃḍulāḥ pūrvapātraṃ etāni pavitracchedanakuśānāṃ pūrvapūrvadiśi
krameṇāsādanīyāni taduttarataḥ vīṇāgāthino | prādeśamātrasāgrāi vatthaśaṃkuḥ triivetaśaṅkīkaṃṭakaṃ pītasūtraṃ pūrṇastarkuḥ darbhāpiṃjūlikātrayaṃ uduṃbarayugmaphalasuvarṇaghaṭitadevakarkayādi yuktasūtradorakapuṣpābilvādi phalaṃyutavārāṣṭatayādi anyadyathācārapariprāptadravyamāsādanīyam | tataḥ pavimracchedanārthakuśaiḥ prādeśamitapavitre chitvā sapavitrapāṇinā praṇītodakaṃ triḥ prokṣaṇīpātre kṛtvā anāmikāṃguṣṭhābhyāmuttarāgre pavitre gṛhītvā
trirudviṃganaṃ praṇītodakena prokṣaṇīprokṣaṇaṃ tataḥ prokṣaṇījalena yathādittadravyasecanaṃ tato'gnipraṇītayormadhye prokṣaṇīpātranidhānaṃ tataḥ
ājyasthālyāmājyanirvāpaḥ carau tu tilataṃḍulamudgānāṃ praṇītodakena
triḥ prakṣāḷanaṃ tatra kiñcijjalaṃ dattvā prakṣepaḥ | tataḥ svayaṃ caruṃ gṛhītvā
brahmaṇā cājyaṃ grāhayitvā vaheruttarataścaruṃ dakṣiṇataḥ ājyaṃ yugapānnidadhyāt | tataḥ siddhe carau jvalattṛṇaṃ pradakṣiṇaṃ bhrāmayitvā vahnau tatprakṣepaḥ
tataḥ sruvapratapanaṃ triḥ tataḥ saṃmārjanakuśānāmagreraṃtarato mūlairbāhyataḥ sruvaṃ
saṃmṛjya praṇītodakenābhyukṣya punastriḥ pratāpya dakṣiṇato nidadhyāt tataḥ
ājyamagnitaścaroḥ pūrveṇānīyāgne dhṛtvā ājyapaścimena carumānīyājyasyottarato nidadhyāt tata ājye prokṣaṇīvadutpavanaṃ avekṣya satyapadravye
tannirasanaṃ tataḥpūrvavatprokṣaṇyutpavanaṃ tata utthāyopayamanakuśānādāyaprajñāpātiṃ manasā dhyātvā tūṣṇīmagnau kṣipet| samidho ghṛtāktāḥ| athopaviśya

1.3.3

sapavitraprokṣaṇījalenāgniṃ pradakṣiṇakrameṇa paryukṣya praṇītāpātre pavitre dhṛtvā
brahmaṇānvārabdhaḥ pātitadakṣiṇajānurjuhuyāt tata āhuticatuṣṭaye pratyāhutyanantaraṃ hutaśeṣasya ghṛtasya prokṣaṇīpātre prakṣepaḥ tataḥ sviṣṭakṛtame'gnau oṃ
prajāpataye svāhā idaṃ prajāpataye| iti manasā| oṃ indrāya svāhā idamindrāya| ityāghārau| oṃ agnaye svāhā idamagnaye| oṃ somāya svāhā
idaṃ somāya| ityājyabhāgau| tato'nvārabdhaḥ sthālīpākena homaḥ oṃ
prajāpataye svāhā idaṃ prajāpataye| iti manasā| tato'nanvārabdho juhuyāt tattadāhutyanantaraṃ dhruvāvasthitahutaśeṣasya prokṣaṇyāṃ prakṣepaḥ tatraivājyasthālīpākābhyāṃ sviṣṭakṛddhomaḥ| oṃ agnaye sviṣṭakṛte svāhā idamagnaye
sviṣṭakṛte॰ | oṃ bhūḥ svāhā idamagnaye na mama | oṃ bhuvaḥ svāhā idaṃ
vāyave॰ | oṃ svaḥ svāhā idaṃ sūryāya | etā mahāvyāhṛtayaḥ | oṃ tvanno
agne varuṇasya vidvān devasya heḍo ava yāsisīṣṭhāḥ | yajiṣṭho vahnitamaḥ
śośucāno viśvā dveṣāṃsi pramumugdhyasmatsvāhā idamagnīvaruṇābhyāṃ॰
oṃ sa tvanno agne tvamo bhavotī nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau | ava
yakṣvano varuṇaḥ rarāṇo vīhi mṛḍīka ॰ suhavo na edhi svāhā idamagnīvaruṇābhyāṃ॰ | oṃ ayāścāgnesyanabhiśāstipāśca sattvamittvamayā asi
ayāno yajñaṃ vahāsyayāno dhehi bheṣajaḥ svāhā idamagnaye॰ | oṃ ye te
śataṃ varuṇa ye sahasraṃ yajñiyāḥ pāśā vitatāṃ mahāntaḥ | tebhirno adya
sāvitota viṣṇurviśve muṃcaṃtu marutaḥ svarkāḥ svāhā idaṃ varuṇāya savite
viṣṇave viśvebhyo devebhyo marudbhyaḥ svarkebhyaśca na mama | oṃ udduttamaṃ

1.3.4

varuṇapāśmasmadavādhamaṃ vimadhyamaṃ śrathāya | athā vayamāditya vrate
tavānāgaso aditaye syāma svāhā idaṃ varuṇāya॰ | iti sarvaprāyaściidamagnaye sviṣṭakṛte॰ | oṃ bhūḥ svāhā idamagnaye na mama || oṃ bhuvaḥ svāhā idaṃ
vāyave॰ | oṃ svaḥ svāhā idaṃ sūryāya॰ | etā mahāvyāhṛtayaḥ | oṃ tvanno agne
varuṇasya vidvāndevasya heḍo ava yāsisīṣṭhāḥ | yajiṣṭho vahnitamaḥ śośucāno
viśvā dveṣāṃsi pramumugdhyasmatsvāhā idamagnīvaruṇābhyam ॰ | oṃ sattvanno agne
vamo bhavotī nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau | ava yakṣvano varuṇaḥ rarāṇo vīhi
mṛḍīka ॰ suhavo na edhi svāhā idamagnīvaruṇābhyām ॰ | oṃ ayāśvāgnesyanābhiśāstipāśca sattvāmittvamayā asi | ayāno yajñaṃ vahāsyayono dhehi bheṣajaḥ
svāhā idamagnaye॰ | oṃ ye te śataṃ varuṇa ye sahasraṃ yajñiyāḥ pāśā vitatā mahāṃtaḥ| tebhirno adya savitota viṣṇurviśve muṃcaṃtu marutaḥ svarkāḥ svāhā idaṃ varuṇāya
savite viṣṇave viśvebhyo devebhyo marudbhyaḥ svarkebhyaśca na mama| oṃ udduttamaṃ varuṇa
pāśamasmadavādhamaṃ vimadhyamaśrathāya| athā vayamāditya vrate tavānāgaso aditaye
syāma svāhā idaṃ varuṇāya॰ | iti sarvaprāyaścittam | oṃ prajāpataye svāhā idaṃ
tam| oṃ prajāpataye svāhā idaṃ prajāpataye॰ iti prājāpatyam | atha
saṃsravaprāśanam | tataḥācamyaoṃ adya sīmantonnayanahomakarmāṇi kṛtākṛtāvekṣaṇarūpabrahmakarmapratiṣṭhārthamidaṃ pūrṇapātraṃ prajāpatidaivatamamukagotrāyāḥ
amukaśarmaṇe brāhmaṇāya brahmaṇe dakṣiṇāṃ tubhyamahaṃ sampradade oṃ svastīti prativacanam | tato brahmagranthivimokaḥ | tataḥ oṃsumitriyā na āpa oṣadhayaḥ

1.3.5

santu iti pavitrābhyāṃ praṇītājalena śiraḥ saṃmṛjya oṃ durmitriyāstasmai
saṃtu yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ ityeśānyāṃ praṇītānyunjīkaraṇam
tataḥ staraṇakrameṇa barhirutthāpyājyenābhighārya oṃ devā gātuvido gātuṃ
vitvā gātumitamanasaspata imaṃ devayajñaṃ svāhā vāte dhāḥ svāhā iti
mantreṇa barhirhomaḥ | tataḥ paścādagredhūmahatavāsasī paridhāyya mṛdvāsane
upaveśayet tatastriśvetaśaṅkīkaṃṭakāśvatthaśaṃkupītatantutakuṃdarbhapiñjūchītritayodumbaraphalayugmānvitapradeśamitaśākhābhirvatuṃḍīkṛtya sīmantamūrddhani vinayati oṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ vinayāmi iti mantreṇa sakṛt | oṃ
bhūrvinayāmi | oṃ bhurvinayāmi | oṃ svarvinayāmi iti mantreṇa vāratrayaṃ tataḥ udumbaraphalayugmānvitaśāṅkīkaṃṭakādipañcakaṃ vadhūsīmantadakṣiṇato veṇīkṛtvā patirbadhāti oṃ ayamūrjāvato vṛkṣa urjīṃva phālinī
bhava iti mantreṇa | tata udumbaraphalādisamanvitasūtradorakaṃ vadhūgrīvāyāṃ anenaiva krameṇa vā ācārāddhīyāt | tato bilvādisamanvitaṃ
vārāṣṭatayena snapanam | tataḥ phalapuṣpādikaṃ nūtanavastreṇa baddhā pratīkṣya
dharttavyaṃ prātisnapane svāmipaṭhanīyo mantraḥ oṃ ayamūrjātati rājānaśca saṃgāyetāmiti praiṣānantaraṃ soma evaṃ no rājemā mānuṣīḥ avimuktacakra
āsīraṃstīre tubhyamasau śrīamukadevī iti gāthāṃ vīṇāgāthino gāyetām
anyo vā vīrataraḥ | tato yā grāmasannihitā nadī tasyā nāma gṛhṇīyāt
tata utthāya vadhūdakṣiṇakareṇa sruvaspṛṣṭena phalapuṣpasamanvitaghṛtena
oṃ mūrddhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā vaiśvānaramṛta ājātamagnim | kaviḥ
samrājamatithiṃ janānāmāsannā pātraṃ janayaṃta devāḥ svāhā iti mantreṇa

1.3.6

oṃ pūrṇādarvi parāpata supūrṇā punarāpata vasneva vikrīṇā vahā iṣamūrjaṃ
śatakrato svāhetyanena pūrṇāhutiṃ dattvopāviśya sruveṇa bhasmānīya dakṣiṇakarānāmikāgragṛhītabhasmanā oṃ tryāyuṣaṃ jamadagneriti lalāṭe oṃ kaśyapasya tryāyuṣamiti grīvāyām oṃ yaddeveṣu tryāyuṣamiti dakṣiṇabāhumūle oṃ tanno astu tryāyuṣamiti hṛdi iti tryāyuṣaṃ kuryāt | anenaiva
krameṇa vadhvā api tryāyuṣaṃ kuryāt tatra tatte astu tryāyuṣaṃ iti viśeṣaḥ
tato brāhmaṇabhojanam | iti sīmantonnayanam

1.1-4

atha jātakarma
tatra prathamaṃ śūmbhavatīmadbhiḥ pariṣiñcati oṃ ejatu daśamāsyo garbho
jarāyuṇā saha | yathāyaṃ vāyurejati yathā samudra ejāti evāyaṃ daśamāsyo
asrajarāyuṇā saha | iti mantreṇa | tato vadhūsamīpe patirjapati oṃ avetu
pṛśni śevala 5 śune jarāyattavenaiva māśsena pīvarī na kārṣmaśca nāyatanamava jarāyupadyatāmiti | tataḥ putre jāte nābhivardhanīyāt prākkṛtābhyudayikaḥ kumāraṃ dakṣiṇakarasyānāmikayā svarṇātīhetayā madhughṛte ekīkṛtya ghṛtameva vā prāśayati oṃ bhūstvayi dadhāmi oṃ bhuvastvayi dadhāmi
oṃ svastvayi dadhāmi oṃ bhūrbhuvaḥ svaḥ sarvaṃ tvayi dadhāmi iti mantreṇa
etacca medhājananam | tataḥ kumārasya dakṣiṇakarṇe nābhyāṃ vā mukhaṃ dattvā
oṃ agnirāyuṣmān vanaspatibhirāyuṣmāṃstena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

1.2-3

oṃ soma āyuṣmān oṣadhībhirāyuṣmāṃstena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

1.3-2

oṃ brahmāyuṣmattadbrāhmaṇairāyuṣmattena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

1.4

oṃ devā āyuṣmaṃtaste'mṛtenāyuṣmaṃtastena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

1.5

oṃ ṛṣaya āyuṣmaṃtaste vratairāyuṣmaṃtastena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

1.6

oṃ pitara āyuṣmaṃtaste svadhābhirāyuṣmaṃtastena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

1.7

oṃ yajña āyuṣmāntsadakṣiṇābhirāyuṣmāṃstena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

1.8

oṃ samudra āyuṣmān sravaṃtībhirāyuṣmāṃstena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

2.1

iti trirjapitvā
oṃ jyāyuṣaṃ jamadagneḥ kaśyapasya jyāyuṣaṃ yadeveṣu jyāyuṣaṃ tanno astu jyāyuṣaṃ iti trirjapitvā | atha tasya dīrghamāyuḥkāmayamānaḥ putramabhioṃ agthirāyuṣmānsa vanaspatibhirāyuṣmāṃstena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

2.2

oṃ soma āyuṣmānsa oṣadhībhirāyuṣmāṃstena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

2.3

oṃ brahmāyuṣmattadbrāhmaṇairāyuṣmattena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

2.4

oṃ devā āyuṣmaṃtaste'mṛtenāyuṣmaṃtastena tvāyuṣā-yuṣmaṃtaṃ karomi

2.5

oṃ ṛṣaya āyuṣmaṃtaste vratairāyuṣmaṃtastena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

2.6

oṃ pitara āyuṣmaṃtaste svadhābhirāyuṣmaṃtastena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

2.7

oṃ yajña āyuṣmānsadakṣiṇābhirāyuṣmāṃstena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

2.8

oṃ samudra āyuṣmānsa sravaṃtībhirāyuṣmāṃstena tvāyuṣāyuṣmaṃtaṃ karomi

3.1

rūpūśan vāyū japāti sa cāyaṃ oṃ divaspāri prathamaṃ jajñe aṃgnirasya dvitīyaṃ
pāri jātavedāḥ| tṛtīyamapsu nṛmaṇā ajasramiṃdhāna enaṃ jarate svādhīḥ

3.2

oṃ viṣṇā te agne tredhā trayāṇi viṣṇā te dhāma bibhṛtā purutrā
viṣṇā te nāma paramaṃ guhā yadviṣṇā tamutsaṃ yata ājagaṃtha

3.3

oṃ samudre
tvā nṛmaṇā apsvaṃtarnṛcakṣā īdhe divo agna ūdhan | tṛtīye tvā rajasi
tasthivām̐ samapāmupasthe mahiṣā avardhan

3.4

oṃ akaṃdadagnistanayanniva dyauḥ
kṣāmāre rihadrīrudhaḥ samaṃjan | sadyo jajñāno vihīmiddho akhyadā rodasī bhānunā bhātyaṃtaḥ

3.5

oṃ śrīṇāmudāro varuṇo rayīṇāṃ manīṣāṇāṃ prārpaṇaḥsomagopāḥ || vasuḥ sūnuḥ sahaso apsu rājā vibhātyagra uṣasāmidhānaḥ

3.6

oṃ viśvasya keturbhuvanasya garbhaṃ ā rodasī apṛṇājjāyamānaḥ | vīḍuṃ cidadrimabhinatparāyaṃjanāyadagnimayajaṃta paṃca

3.7

oṃ uśik pāvako arātiḥ sumedhā martyeṣvagniramṛto nidhāyi | iyarti
dhūmamaruṣaṃ bharibhraducchukeṇa śociṣā vāminakṣan

3.8

oṃ haśāno
rukma urvyā vyadauhurmarṣamāyuḥ śriye rucānaḥ | agniramṛto abhavadyaubhiryaṃ
denaṃ dyaurajanayatsuretāḥ

3.9

oṃ yaste adya kṛṇavaddaśoce'pūpaṃ deva ghṛtavaṃtamagne | pratannaya prataraṃ vasyo acchābhi sumnaṃ devabhaktaṃ yaviṣṭha

3.10

oṃ
ātaṃ bhaja sauśravaseṣvaśya uktha uktha ābhaja śasyamāne | priyaḥ sūrye
priyo agnā bhavātyujjātena bhinaddujjanitvaiḥ

3.11

oṃ tvāmagne yajamānā
anudūbhūn viśvā vasu dadhire vāryāṇi | tvayā saha draviṇamicchamānā vrajaṃ
gomaṃtamuśijo vivavruḥ

3.4-2

tataḥ kumāraṃ pratidiśamekaikaṃ brāhmaṇaṃ
madhye paṃcamamūrdhvamavekṣamāṇamavasthāpya tamuddiśya imamanuprāṇitoti pitā
brūyāt tatasteṣu prāṇeti pūrvo vyāneti dakṣiṇo'pāneti apara udāneti
uttara upariṣṭādavekṣyamāṇaḥ samāneti paṃcamo brūyāt | eṣāmasaṃbhave svayameva tatra tatropaviśya tathaiva brūyāt | atha kumārasya janmabhūmimabhimaṃtyet oṃ veda te bhūmi hṛdayaṃ divi caṃdramasi śritam | vedāhaṃ tanmāṃ tadvidyātpaśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śataṃśṛṇuyāma śaradaḥ śatamityanena
atha kumāramabhimṛśati | aśmā bhava paraśurbhava hiraṇyamaśrutaṃ bhava ātmā
vai putranāmāsi tvaṃ jīva śaradaḥ śatamityanena | tatra kumāramātaramabhimaṃtyet iḍāsi maitrāvaruṇī vīre vīramajījanathāḥ | sā tvaṃ vīravatī bhava
yāsmānvīravato'karat ityanena | tataḥ kumāranābhivardhane kṛte tasyā
dakṣiṇastanaṃ prakṣyālya kumārāya prayacchati oṃ imaśstanamūrjasvaṃtaṃ dhayāpāṃ prapīnamagre śarīrasya madhye utsaṃ juṣasva madhumaṃtamarvantasamudriyaśca sadanāmāśisva iti maṃtreṇa | tato vāmastanaṃ prakṣālya prayacchāti oṃ imapāruṇaśyavano naiyatāditaḥ svāhā idamālikhate'nimiṣāya kiṃvadandha ca
upaśrutaye haryakṣāya kuṃbhīśatrave pātrapāṇaye nṛmaṇaye haṃtrīmukhāya sarpapāyāruṇāya || | atha yadi daśāhābhyaṃtare kumāragraho bālamāviśettenāviṣṭo na
nāmayāti na rodāti naṃ hṛṣyātina tuṣyati ca tadetannomittikakaṃkartavyaṃtadā taṃ
bālakaṃjāuena pracchādyauttarīyeṇavāsasā aṃkamādāya taṃbālaṃpitā japati
kūkurastu kūrkuraḥ kūrkuro bālabaṃdhanaḥ cececchunaka sṛja namaste astu
sīsaroūpetāpavharatsatyaṃ yatte devā varamadduḥ satvaṃ kumārameva vāvṛṇīthāḥ
cececchunaka sṛja namaste astu sīsaroūpetāpavhara satyaṃ yatte saramāmātā
sīsaraḥ pitāiyāmaśabalaubhrātarau cececchunaka sṛja namaste astu sasisaroūpetāpavhareti japaḥ | na nāmayāti na roditi na hṛṣyati na glāyāti yatra
vayaṃ vadāmo cābhimṛśāmasi | ityabhimṛśāṃti || iti jātakarma

3.9-2

atha nāmakarma
atha daśame'hani sūtikāṃ cotthāpyaikādaśe'hani nihitadināntare vā
pitā nāma kuryāt tatra prathamaṃ mātṛpūjābhyudayikādi kṛtvā brāhmaṇān
bhojayet | kumāraṃ saṃsnāpya ahatavāsaḥ paridhāpya kṛtasvastyayanaṃ
prāṅmukhaṃ dakṣiṇakarṇe amukaśarmāsīti triḥ śrāvayati | atha āyurvedātmaṃtraḥ | oṃ aṃgādaṃgātsaṃbhavasi hṛdayādadhijāyase ātmā vai putranāmāsi sa jīva śaradaḥ śatam | nāma dvyakṣaraṃ caturakṣaraṃ sukhodyaṃ śarmāṃtaṃ
brāhmaṇasya varmāṃtaṃ kṣatriyasya guptāṃtaṃ vaiśyasya dāsāṃtaṃ śūdrasya || iti
nāmakarma

3.6-2

atha niṣkramaṇam
tatra caturthe māsi caṃdratārānukūle dine snātamalaṃkṛtaṃ śiśuṃ gṛhādvahirānīya pitānyo vā brāhmaṇaḥ sūryamudīkṣyati oṃ taccakṣurityādimaṃtreṇa
tatra phalapuṣpānvitapayasā bhāskarasya arghoṃ deya iti niṣkramaṇam

3.7-2.1

athānnaprāśanam
tatra ṣaṣṭhe māsi caṃdratārānukūlaśubhadine snātaḥ śuciryācāṃtaḥ śukladvivāsāḥ pitā sūtikāgṛhaeva kuśakaṃḍikāṃ kuryāt tatra kuśairastapārimitacaturasrabhūmiṃ parisamūhya tānaiśānyāṃ nikṣipya gomayodakenopalipya
rūpyena suveṇa vā prādeśamātramuttarottarakrameṇa prāgyaṃ viruddhikhya ullekhanaoṃ meṇānāmikāṅguṣṭhābhyāṃ mṛdaṃ samuddhṛtya vāriṇā taṃ deśamabhyukṣya kāṃsyapātrasthaṃ vahniṃ pratyaṅmukhamupasamādhāya oṃ adya kartavyānnaprāśanahomakarmaṇi
kṛtākṛtāvekṣaṇarūpabrahmakarma kartumamukagotramamukaśarmāṇaṃ brāhmaṇamabhiḥ
puṣpacandanatāmbūlavāsobhirvṛtvena tvāmahaṃ vṛṇe iti brahmāṇaṃ vṛṇuyāt
oṃ vṛto'smīti prativacanaṃ oṃ yathāvihitaṃ karma kurvīti yajamānenokte
oṃ karavāṇīti tenokte agnerdakṣiṇataḥ śuddhamāṣanaṃ nidhāya tadupari prāggryān kuśānāstīrya agniṃ pradakṣiṇaṃ kārayitvā brahmāṇamudaṅmukhaṃ tatropaveśyāsminnannaprāśanahomakarmaṇi tvaṃ me brahmā bhavetyābhidhāya oṃ bhavānīti tenokte praṇītāpātraṃ purataḥ kṛtvā vāriṇā paripūrya kuśairācchādya
brahmaṇo mukhamavalokyāgneruttarato nidadhyāt | tataḥ paristaraṇam | barhiṣaścaturthabhāgamādāyāgnyādīśānāṃtaṃ brahmaṇo'gniparyaṃtaṃ nairṛtyādvāyavyāṃtaṃ
agnitaḥ praṇītāparyaṃtam | tato'gneruttarataḥ paścimadiśi pavitracchedanārthaṃ

3.7-2.2

kuśatrayaṃ pavitrakaraṇārthaṃ sāgramanaṃtargarbhitakuśapatradvayaṃ prokṣaṇīpātraṃ ājyasthālī carusthālī saṃmārjanakuśāḥ upayamanakuśāḥprādeśamitapalāśasamidhastisraḥ sruvaḥ ājyaṃ ṣaṭpaṃcāśaduttarayajamānabuddhiśatadyāvacchinnataṃḍulapūrṇapātraṃ carvarthāstaṃḍulā etāni pavitracchedanakuśānāṃ pūrvapūrvaṃdiśi krameṇāsādanīyāni| tataḥ pavitracchedanakuśairyajamānaprādeśāmitapavitracchedaṃnaṃ sapavitrakareṇa praṇītodakaṃ triḥ prokṣaṇīpātre nidhāya dvābhyāmanā
mikāṃguṣṭhābhyāmuttarāgre pavitre gṛhītvā trirutpavanaṃ tataḥ prokṣaṇīpātraṃ
savyahastena gṛhītvā dakṣiṇānāmikāṃguṣṭhābhyāṃ pavitre gṛhītvā trirudviṃganaṃ tataḥ praṇītodakena prokṣaṇīpātramabhyukṣya prokṣaṇījalenāsāditavastusecanam | agnipraṇītayormadhye prokṣaṇīpātraṃ nidadhyāt | tataḥ
ājyasthālyāmājyaṃ nirūpya praṇītodakena taṃḍulānprakṣālya carupātre
praṇītodakaṃ dattvā tatra taṃḍulān prakṣipya svayaṃ caruṃ gṛhītvā brahmā
cājyavahāvuttarataścaruṃ dakṣiṇataḥ ājyaṃ nidadhyāt | tataḥ siddhe carau
tṛṇādi prajvālya ubhayorupari pradakṣiṇaṃ bhrāmayitvā vahnau tatprakṣepaḥ
tatastriḥ dhruvapratapanam | saṃmārjanakuśānāmagrairaṃtarato mūlairbāhyataḥ dhruvaṃ
saṃmṛjya praṇītodakenābhyukṣya punastriḥ pratapya dakṣiṇato nidadhyāt tata
ājyamagnitaścaroḥ pūrveṇānīyāgre dhṛtvā ājyapaścimena carumānīyājyasyottarato nidadhyāt | tata ājyasya prokṣaṇīvatrirutpavanaṃ avekṣya

3.7-2.3

satyapadvye tantrirasanaṃ tataḥ prokṣaṇayutpavanaṃ tata utthāya upayamanakuśānvāmahaste kṛtvā prajāpatiṃ manasā dhyātvā tūṣṇīmidhmo ghṛtāktāḥ sarmidhastitraḥ prakṣipet tata upāviśya sapavitraprokṣaṇyudakena pradakṣiṇakrameṇāgniṃ
paryukṣya praṇītāpātre pavitre nidhāya brahmaṇānvārabdhaḥ pātitadakṣiṇajānuḥ
samiddhatame'gnau juhuyāt | tatra prathamāhuticatuṣṭaye tattadāhṛtyanaṃtaraṃ ivāvasthitaddutaśeṣasya prokṣaṇīpātre prakṣepaḥ oṃ prajāpataye svāhā idaṃ prajāpataye| iti manasā| oṃ iṃdrāya svāhā idamiṃdrāya| ityāghārau| oṃ agnaye svāhā idamagnaye| oṃ somāya svāhā idaṃ somāya| ityājyabhāgau
tato'nanvārabdhenāsādhāraṇāsādhāraṇāhutidvayam tatra prathamāhutimaṃtraḥ
oṃdevīṃ vācamajanayaṃta devāstāṃ viśvarūpāḥ paśavo vadaṃti sāno maṃdreṣamūrje
duhānā dhenurvāgasmānupaprutaituḥ | idaṃ vāce0 | dvitīyāhutistu oṃ devīṃ
vācamityādimaṃtraḥ oṃ vājo no adya prasuvāti dānaṃ vājo devām̐ ṛtubhiḥ
kalpayāti | vājo hi mā sarvavīraṃ jajāna viśvā āśā vājapatirjayeyam̐
svāhā idaṃ vāce vājāyaḥ | iti maṃtrābhyām | tataḥsthālīpākenāhuticatuṣṭayam oṃ prāṇenānnamaśīya svāhā idaṃ prāṇāya0 | oṃ apānena gaṃdhamaśīya
svāhā idamapānāya0 | oṃ cakṣuṣā rūpāṇyaśīya svāhā idaṃ cakṣuṣe0 | oṃ
śrotreṇa yaśo'śīya svāhā idaṃ śrotrāya0 | tato brahmaṇānvārabdhakartṛko
homaḥ tatra tattadāhutyanaṃtaraṃ huvāvasthitahutaśeṣadravyasya prokṣaṇīpātre prakṣepaḥ | tatraivājyasthālīpākābhyāṃ sviṣṭakṛtam | oṃ agnaye sviṣṭakṛte svāhā
idamagnaye sviṣṭakṛte0 | tata ājyena oṃ bhūḥ svāhā idamagnaye0

3.7-2.4

oṃ bhuvaḥ svāhā idaṃ vāyave na0| oṃ svaḥ svāhā idaṃ sūryāya na0| etā mahāvyāhatayaḥ| oṃ tvanno agne varuṇasya vidvān devasya heḍo ava yāsisīṣṭhāḥ| yajiṣṭho vahnitamaḥ śośucāno viśvā dveṣām̐si pramumugdhyasmatsvāhā idamagnīvaruṇābhyāṃ0| oṃ sa tvanno agne'vamo bhavotī nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau| ava yakṣva no varuṇam̐ rarāṇo vīhi mṛḍīkam̐ suhavo na edhi svāhā idamagnīvaruṇābhyāṃ0| oṃ ayāścāgne'syanabhiśastipāśca satvamitvamayā asi| ayāno yajñaṃ vahāsyayāno dhehi bheṣajam̐ svāhā idamagnaye0| ye te śataṃ varuṇa ye sahasraṃ yajñiyāḥ pāśā vitatā mahāntaḥ| tebhirno adya savitota viṣṇurviṃśave muṃcaṃtu marutaḥ svarkāḥ svāhā idaṃ varuṇāya savitre viṣṇave viśvebhyo devebhyaḥ0| oṃ uduttamaṃ varuṇa pāśamasmadvādhamaṃ vimadhyamam̐ śrathāya| athā vayamāditya vrate tavānāgaso aditaye syāma svāhā idaṃ varuṇāya0| iti sarvaprāyaścittam| oṃ prajāpataye svāhā idaṃ prajāpataye0| iti manasā| iti prājāpatyam| atha saṃvatsaraprājñānam

3.7-2.5

oṃ bhūḥ svāhā idamagnaye0| oṃ bhuvaḥ svāhā idaṃ vāyave na0| oṃ svaḥ svāhā idaṃ sūryāya na0| etā mahāvyāhatayaḥ| oṃ tvanno agne varuṇasya vidvān devasya heḍo ava yāsisīṣṭhāḥ| yajiṣṭho vahnitamaḥ śośucāno viśvā dveṣām̐si pramumugdhyasmatsvāhā idamagnīvaruṇābhyāṃ0| oṃ sa tvanno agne'vamo bhavotī nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau| ava yakṣva no varuṇam̐ rarāṇo vīhi mṛḍīkam̐ suhavo na edhi svāhā idamagnīvaruṇābhyāṃ0| oṃ ayāścāgne'syanabhiśastipāśca satvamitvamayā asi| ayāno yajñaṃ vahāsyayāno dhehi bheṣajam̐ svāhā idamagnaye0| oṃ ye te śataṃ varuṇa ye sahasraṃ yajñiyāḥ pāśā vitatā mahāntaḥ tebhirno adya savitota viṣṇurviṃśave muṃcaṃtu marutaḥ svarkāḥ svāhā idaṃ varuṇāya sāvitre viṣṇave viśvebhyo devebhyo marudbhyaḥ svarkebhyaśca0| oṃ uduttamaṃ varuṇapāśamasmadavādhamaṃ vimadhyamam̐ śrathāya| athā vayamāditya vrate tavānāgaso aditaye syāma svāhā idaṃ varuṇāya0| iti sarvaprāyaścittam| oṃ prajāpataye svāhā idaṃ prajāpataye0| iti
tata ācamya omadya kṛtaitadannaprāśanahomakarmaṇikṛtākṛtāvekṣaṇarūpabrahmakarmapratiṣṭhārthamidaṃ pūrṇapātraṃ prajāpatidaivatamukagotrāyāmukaśarmaṇe brāhmaṇāya brahmaṇe dakṣiṇāṃ tubhyamahaṃ saṃpradade iti dakṣiṇāṃ dadyāt| oṃ svastīti
prativacanam| tataḥ praṇītāvimokaḥ| oṃ sumitriyā na āpa oṣadhayaḥ
saṃtu iti paṭhitvā pavitrābhyāṃ praṇītājalamānīya tena śiraḥ saṃmṛjya oṃ
durmitriyāstasmai saṃtu yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ ityejñānyāṃ praṇītānyunjīkaraṇam tatastaraṇakrameṇa bahirutthāpyājyenābhighārya hastenaiva

3.7-2.6

juhuyāt| oṃ devā gātuvido gātuṃ vitvā gātumita manasaspata| imaṃ
deva yajñaṃ svāhā vāte dhāḥ svāhā| iti barhirhomaḥ atha sarvān kaṭumadhuralavaṇādirasānsarvāṇi ca śālyādīnyannāni yathāsaṃbhavamudvṛtyaikasmin
manasā| iti prājāpatyam
oṃ tamapātre kṛtvākṛtasnānādiralaṃkārādiyuto bālastūrṇīṃ oṃ hanta
iti maṃtreṇa vā annapate'nnasya no dehyanamīvasya śuṣmiṇaḥ pradātāraṃ
tāriṣa ūrjjano dhehi dvipade catuṣpade ityanena vā prāśanīyam | atha
kumārasya vākprasaraṇakāmena bharadvājamāṃsena annādyakāmena kapiñjalamāṃsena matsyena javanakāmasya āyuḥkāmena kukkuṭāsamāṃsena brahmavarcasakāmena āṭimāṃsaṃ sarvaphalakāmena kathitasarvamāṃsa kapiñjalaḥ kaṭuā
gauratittira iti kecit | alābhe piṣṭakamayānāṃ bharadvājaprabhṛtīnāmekadeśaḥ prāśayitavyaḥ | tata ācamyotthāya phalamūlapuṣpasamanvitaghṛtena sruvaṃ paripūryaṃ oṃ mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā vaiśvānaramṛta ājātamagnim | kaviṃ samrājamatithiṃ janānāmāsannā pātraṃ
janayaṃta devāḥ svāhā | iti maṃtreṇa pūrṇāhutiṃ dadyāt | tata upaviśya bhasmānīya dakṣiṇānāmikāgragṛhītabhasmanā oṃ tryāyuṣaṃ jamadagneriti lalāṭe oṃ kaśyapasya tryāyuṣyamiti grīvāyāṃ oṃ yaddeveṣu tryāyuṣamiti dakṣiṇabāhumūle oṃ tanno astu tryāyuṣamiti hṛdi | anenaiva krameṇa kumārasya lalāṭādāvapi tanno ityatra tatte astitvati viśeṣaḥ | tato dūrvākṣatādidānaṃ brāhmaṇānāṃ bhojanaṃ ca | ityatrānnaprāśanam

4.1

atha cūḍākarma
tacca pūrṇavarṣe tṛtīye vā asaṃpūrṇe upanītyā saha vā yathācāraṃ ugadyanaāpūryamāṇapakṣe śuklāstādidoṣarahitariktādidoṣarahitasomagurubudhasamrājamatithiṃ janānāmāsannā pātraṃ janayaṃta devāḥ svāhā 'itra mantrase pūrṇāhuśukrānyatamavāravihitanakṣatrasamanvitāyāṃ tithau kṛtanityakriyo yajamāno
mātṛpūjābhyudayikādi kṛtvā maṃḍape pariṣkṛtabhūmau kuśakaṃḍikāmārabhet
tatra kramaḥ | kuśairhastamitāṃ bhūmiṃ parisamūhya tānaiśānyāṃ parityajya
gomayodakenopalipya dhruvamūlena prādeśamātraṃ trirullikhya ullekhanakrameṇānāmikāṃguṣṭhābhyāṃmṛdamuddhṛtya vāriṇā taṃ deśamabhyukṣya kāṃsyapātreṇāgni
nīya pratyaṅmukhamagnerupasamādhānaṃ kuryāt | tato'gneḥ paścimato yajamānadakṣiṇādiśi sthāpitamahatavāsaḥ paridhāpya kumāramaṃke nidhāya mātā
upaviśāti | tataḥ puṣpacaṃdanatāmbūlavāsāṃsyādāya oṃ adya kartavyacūḍākaraṇahomakarmaṇi kṛtākṛtāvekṣaṇarūpabrahmakarma kartumamukagotramamukaśarmāṇaṃ brāhmaṇabhyaḥ puṣpacaṃdanatāmbūlavāsobhirbahlatvena tvāmahaṃ vṛṇe iti
brahmāṇaṃ vṛṇuyāt oṃ vṛto'smīti prativacanam oṃ yathāvihitaṃ karma
kurviti yajamānenokte oṃ karavāṇīti prativacanam | tato yajamāno'gredakṣiṇataḥ śuddhamāsanaṃ dattvā tadupari prāgagrān kuśānāstīryāṃgni pradakṣiṇaṃ kārayitvā asminkarmaṇi tvaṃ me brahmā bhavetyabhidhāya oṃ bhavānīti tenokte brahmāṇamudaṅmukhaṃ tatropaveśya praṇītāpātraṃ purataḥ kṛtvā
vāriṇā paripūryaṃ kuśairācchādya brahmaṇo mukhamavalokyāgneruttarataḥ kuśopari nidadhyāt | tataḥ paristaraṇaṃ bahiṃṣaścaturthabhāgamādāyāgneyādīśānāntaṃ
brahmaṇo'gniparyaṃtaṃ nairṛtyādvāyavyāṃtaṃ agnitaḥpraṇītāparyaṃtaṃ tato'gneruttarataḥ
paścimadiśi pavitracchedanārthaṃ kuśatrayaṃ pavitrakaraṇārthaṃ sāgramanaṃtargarbhitakuśapatradvayaṃ prokṣaṇīpātraṃ ājyasthālī saṃmārjanakuśāḥ sāmidhāstisraḥ
sruvaḥ ājyaṃ ṣaṭpaṃcāśaduttaraśataṃ yajamānamuddiśya tadyāvacchinnataṃḍulapūrṇapātraṃ
pavitracchedanakuśānāṃ pūrvapūrvadiśi krameṇāsādanīyaṃ agnīṣomottarottarataḥ
sādhāraṇavastūnyupakalpanīyāni tatra śītodakamuṣṇodakaṃ ghṛtadadhinavanītatānyatarasya piṃḍaḥ triśvetaśaṅkukīkaṃṭakaṃ sāmrasatviṃśatikuśapatrāṇi
lohakṣuraḥ nāpitaḥ vṛṣabhagomayapiṃḍaḥ anyadapyācārāntaralinīdalādi
tataḥ pavitracchedanakuśāḥ pavitre chitvā sapavitrakareṇa praṇītodakaṃ triḥ
prokṣaṇīpātre nidhāya dvābhyāmanāmikāṃguṣṭhābhyāmuttarāgre pavitre gṛhītvā
trirutpavanaṃ tataḥ prokṣaṇīpātraṃ vāmahaste kṛtvā anāmikāṃguṣṭhagṛhītapavitrābhyāṃ prokṣaṇījalaṃ trirutkṣipya praṇītodakena prokṣaṇīpātramabhyukṣya prokṣaṇījalenāsāditavastūnyabhiṣicyāgnipraṇītayormadhye prokṣaṇīpātraṃ nidadhyāt
ājyasthālyāmājyaṃ kṛtvādhiśritya ujyabhṛṇādikamādāyājyasthālyorupari
pradakṣiṇaṃ bhrāmayitvā bahistat kṣipet| tatastriḥ sruvapratapanaṃ saṃmārjanakuśānāmagreṃ'tarato mūlairbahistaḥ sruvaṃ saṃmṛjya praṇītodakenābhyukṣya pūrvavat
triḥ pratapya dakṣiṇato nidadhyāt| tataḥ agnitaḥ pradakṣiṇakrameṇājyabhavatāryāgrato nidadhyāt| tataḥ prokṣaṇīpātrirajyotpavanaṃ avekṣya satyapadravye tatpirasanaṃ pūrvavatprokṣaṇītpavanaṃ tata utthāya upayamanakuśānādāya
vāmahaste kṛtvā prajāpatiṃ manasā dhyātvā tūṣṇīmagnau ghṛtāktāḥ samidhaḥ
kṣiptvāḥ prākṣipet| tata upaviśya sapavitraprokṣaṇudakena pradakṣiṇakrameṇāgniṃ
paryukṣya praṇītāpātre pavitre kṛtvā brahmaṇānvārabdhaḥ pātitadakṣiṇajānuḥ
samiddhame'gnau juhuyāt | tatra pratyāhutyanaṃtaraṃ dhruvāvāsthitahutaśeṣaghṛtasya prokṣaṇīpātre prakṣepaḥ | oṃ prajāpataye svāhā idaṃ prajāpataye

4.2

iti
manasā | oṃ iṃdrāya svāhā idamiṃdrāya

4.3

ityāghārau | oṃ agnaye
svāhā idamagnaye

4.4

oṃsomāya svāhā idaṃ somāya

4.5

ityājyabhāgau
oṃ bhūḥ svāhā idamagnaye

4.6

oṃ bhuvaḥ svāhā idaṃ vāyave

4.7

oṃ svaḥ svāhā idaṃ sūryāya

4.8

etā mahāvyāhṛtayaḥ | oṃ tvanno
agne varuṇasya vidvān devasya heḍo ava yāsisīṣṭhāḥ | yajiṣṭho vahnitamaḥ
śośucāno viśvā dveṣāṃsi pramumugdhyasmatsvāhā idamagnīvaruṇābhyāṃ

4.9

oṃ sa tvanno agne'vamo bhavotī nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau | ava yakṣva
no varuṇaśrarāṇo vīhi mṛḍīka || suhavo na edhi svāhā idamagnīvaruṇābhyāṃ

4.10

oṃ ayāścāgnesyanabhiśāstipāśca satvamitvamayā asi
ayāno yajñaṃ vahāsyāyāno dhehi bheṣaja || svāhā idamagnaye

4.11

oṃ ye te śataṃ varuṇa ye sahasraṃ yajñiyāḥ pāśā vitatā mahāntaḥ | tebhirno adya savitā viṣṇurviśve muñcantu marutaḥ svarkāḥ | svāhā idaṃ varuṇāya savitre viṣṇave viśvebhyo devebhyo marudbhyaḥ svarkebhyaśca

4.12

oṃ uduttamaṃ varuṇa pāśamasmadavādhamaṃ vimadhyamaṃ śrathāya | athā vayamāditya vrate tavānāgaso aditaye syāma | svāhā idaṃ varuṇāya

4.13

iti sarvaprāyaścittam | oṃ prajāpataye svāhā idaṃ prajāpataye

4.14

iti prājāpatyam | oṃ agnaye sviṣṭakṛte svāhā idamagnaye sviṣṭakṛte

4.8-2.1

iti sviṣṭakṛt | atha saṃkalpaprāśanam | tata ācamya oṃ adyāmuṣya kumārasya kṛtaitacūḍākaraṇahomakarmaṇi kṛtākṛtāvekṣaṇarūpabrahmakarmapratiṣṭhārthamidaṃ pūrṇapātraṃ prajāpatidaivatamamukagotrāyā'mukaśarmaṇe brāhmaṇāya brahmaṇe dakṣiṇāṃ tubhyamahaṃ saṃpradade | iti brahmaṇe dakṣiṇāṃ dadyāt | oṃ svastīti prativacanam | tato brahmagranthivimokaḥ
tataḥ oṃ sumitriyā na āpa oṣadhayaḥ saṃtu iti pavitrābhyāṃ
praṇītājalamānīya tena śiraḥ saṃmṛjya oṃ durmitriyāstasmai saṃtu yosmāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ | ityaiśānyāṃ praṇītānyubjīkaraṇam
tatastaraṇakrameṇa barhirutthāpyājyenābhighārya oṃ devā gātuvido gātuṃ
vitvā gātumita manasaspata imaṃ deva yajñañca svāhā vāte dhāḥ svāhā
iti maṃtreṇa barhihomaḥ | atha śītodakamuṣṇodakena oṃ uṣṇena vā ya
udakenehyadite keśānvapa iti maṃtreṇābhiṣicya takramiśritodake navanītājyanyatamapiṃḍaṃ cūrṇāṃ prakṣipya dakṣiṇapaścimottarakrameṇa pūrvādiśāvadkumārakeśajūṭikātraye dakṣiṇajūṭikām | oṃ savitrā prasūtā devyā āpa
uṃdaṃtu te tanu dīrghāyutvāya varcase | iti maṃtraṃ paṭhitvā tenaiva miśritavāriṇā
prakṣālya tato dakṣiṇabhāgasthitajūṭikābhāgatrayaṃ kuryāt tatra ekaikāṃ
jūṭikāṃ prati kuśapatratrayasaṃyojanaṃ kuryāt śāṅkīkaṃṭakena tūṣṇīṃ vivaraṇaṃ
kṛtvā bhāgatrayaṃ kuryāt tataḥ saptaviṃśatikuśapatraḥpatratrayamānīya tatkeśāmbūlasaṃūmāyajūṭikāprathamabhāgamadhyāṃtaritaṃ kuryāt oṃ oṣadhe trāyasva
svadhite mainaḥ hiṃsīḥ śivo nāmāsi svadhitiste pitā namaste astumā
mā hiṃsīḥ iti maṃtreṇa kṣuraṃ gṛhītvā oṃ nivartayāmyāyuṣennādyāya

4.8-2.2

prajananāya rāyaspoṣāya suprajāstvāya suvīryāya iti maṃtreṇa jūṭikābhāgaṃ kuryāt tataḥ kuśapatratrayasahitāṃ jūṭikāṃ chinatti| oṃyenāvapatsavitā
kṣureṇa somasya rājño varuṇasya vidvān| tena brahmāṇo vapatedamasyāyuṣyaṃ
jaradaṣṭiryathā sat| iti maṃtreṇa paścimajūṭikāchedanaṃ kuryāt| tatastān
dūnakuśapatratrayasahitān anaḍudgomayapiṃḍopari uttarasyāṃ nidadhyāt
evaṃ pūrvaprakṣālitaparabhāgadvaye kuśapatratritayāṃtanidhānādi ca chedavarjaṃ
sarvaṃ pūrvavadeva cchedanaṃ tūṣṇīm tataḥ paścimajūṭikāyāṃ pūrvavattenaiva
maṃtreṇa prakṣāḷanaṃ tūrṇī kṣurakīkaṃṭakena bhāgatrayakaraṇaṃ keśamūlacchadyāgrake śāṃtaritamadhyakuśapatratrayadhāraṇakṣuragrahaṇatatsaṃyojanāni tattanmaṃtreṇaiva | tatra prathamajūṭikācchedane maṃtraḥ oṃ tryāyuṣaṃ jamadagneḥ kaśyapasya tryāyuṣaṃ yaddeveṣu tryāyuṣaṃ tanno astu tryāyuṣaṃ iti maṃtreṇa
chittvā tataḥ pūrvavadgomayapiṃḍopari nidadhyāt | tatrāvaśiṣṭabhāgadvaye
kuśapatratrayaṃ keśāṃtaniṃghānādi cchedanavarjaṃ sarvaṃ pūrvavadeva cchedanaṃ tūṣṇīmeva cchūnakuśapatratrayakeśānāṃ gomayapiṃḍopari dhāraṇaṃ ca | tata uttarabhāgajūṭikāyāṃ prakṣāḷanādikṣurasaṃyojanāṃteṣu pūrvavattattanmantraṃ prayojya
prathamabhāgajūṭikāyāṃ chedane maṃtraḥ oṃ yena bhūriśravā divaṃ jyokca paścāddhi
sūryaṃ tena te vapāmi brahmaṇā jīvātave jīvanāya suślokāya svastaye

4.8-2.3

tataḥ keśān gomayapiṃḍopari nidadhyāt | tato'vaśiṣṭabhāgadvaye kuśāpratraye keśāṃtanidhānādi cchedanavarjaṃ sarvaṃ pūrvavadeva cchedanaṃ tūṣṇīṃ gomayapiṃḍopari dhāraṇamapi | tataḥ samastaṃ śiraḥ prakṣyālya triḥ keśopari kṣuraṃ pradakṣiṇakrameṇānukeśān āmayāti | oṃ yat kṣureṇa majjatā supeśasā vaptvā vapati keśāṃśchādhi śiromāsyāyuḥ pramoṣīḥ | iti maṃtreṇa | tatastābhirevādbhiḥ samastaṃ śiraḥ prakṣyālya oṃ akṣaṇvanparivapa iti nāpitāya kṣuraṃ prayacchati atha nāpitaḥ śikhāṃ dhṛtvā samastaśirovapanaṃ yathākuladharmaṃ kuryāt | tāṃśca keśānūtanavastreṇa pratīkṣya mātā dādhibhaktadugdhasamanvitagomayapiṃḍopari nidadhyāt | iti samācāraḥ | pūrvavat pūrṇāhutiḥ oṃ mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā vaiśvānaramṛta ājātamagnim | kaviṃ samrājamatithiṃ janānāmāsannā pātraṃ janayanta devāḥ svāhā iti maṃtreṇa
pūrṇāhutiḥ | tata upaviśya huveṇa bhasmānīya dakṣiṇānāmikāgragṛhītabhasmanā tryāyuṣaṃ kuryāt oṃ tryāyuṣaṃ jamadagneriti lalāṭe oṃ kaśyapasya
tryāyuṣamiti grīvāyāṃ oṃ yaddevānāṃ tryāyuṣamiti dakṣiṇabāhumūle oṃ
tanno astu tryāyuṣamiti hṛdi anenaiva krameṇa kumāraslalāṭādāvapi tatra
tatte astu iti viśeṣaḥ | tato dūrvākṣatādigrahaṇam | tatastān keśān
sagomayapiṃḍān goṣṭhe sarittīre vā anyasminnudakāṃtare vā nidadhyāt
tata ācārādbhojyādikam || iti cūḍākaraṇam

4.9-2

atha karṇavedhaḥ
tatra tṛtīye varṣe paṃcame vā puṣyeṃducitrāharirevatyanyatamanakṣatrasamanvitariktātithipūrvāhe pitānyo vā pūrvābhimukhopaviṣṭaḥ kumārasya madhuraṃ
dattvā oṃ bhadraṃ karṇebhiḥ śṛṇuyāma devā bhadraṃ paśyemākṣabhiryajatrāḥ
sthirairaṅgaistuṣṭuvām̐sastanūbhirvyaśema devahitaṃ yadāyuḥ || iti maṃtreṇa dakṣiṇakarṇamabhimaṃtrya oṃ vakṣyantī vedā ganīgaṃti karṇa priyam̐ sakhāyaṃ pariṣvajānā | yoṣeva śiṃkte vitatādhi dhanvanjyā iyam̐ samane pārayantī || iti maṃtreṇa vāmakarṇamabhimaṃtrayet | tato madhyaṃ vīkṣya nāpitadvārā vedhayet | tasmin samaye madhurādidānamācārāt | tato brāhmaṇabhojanam || iti karṇavedhaḥ

5.2.1

athopanayanam
tatra śuddhasamaye ravigurucaṃdratārādiśuddho janmato garbhāṣṭame'bde vānukūlye ṣoḍaśasaṃvatsarābhyaṃtare brahmavarcasakāmasya paṃcame'pyudagayana āpūryamāṇapakṣe'nadhyāyaṣaṣṭhīriktādyātiriktatithau raviguruśukānyatamavāre madhyāhnādarvāk kumārapitrābhyudayike kṛte tadabhāve ācāryeṇaiva kṛte brāhmaṇānmāṇavakaṃ ca bhojayitvā saśikhakṛtakṣoraṃ snānānantaraṃ yathāśaktyalaṃkṛtvā bahiḥ
śālāyāṃ tuṣakeśaśarkarādiśūnyapariṣkṛtabhūmau ācāryo'gnisthāpanaṃ kuryāt| tatra hastamātra parimita caturasrabhūmikuśakaraṇakasamūhanānantaraṃ gomayodakenopalipya sruvamūlena prāgagraprādeśamātramuttarottarakrameṇa trirullikhya
ullekhanakrameṇā'nāmikāṃguṣṭhābhyāṃ mṛdamuddhṛtya jalenābhyukṣya navīna kāṃsyapātreṇāgni chargenmukhaṃ nidadhyāt | tataḥ kumāramācāryaḥ śiṣyadvārāgneḥ paścāddakṣiṇapārśve'vasthāpayati tataḥ kumāraṃ baddhāṃjaliṃ saṃbodhayati
oṃ brahmacaryyamāgāmiti brūhi iti praiṣānantaraṃ oṃ brahmacaryyamāgāmiti kumāra
āha | tataḥ oṃ brahmacāryasānītibrūhītyācāryeṇokte oṃ brahmacāryasānīti
kumāra āha | atha māṇavakamācāryo vāsaḥ paridhāpayati tatra ācāryapaṭhanīyo maṃtraḥ | oṃ yenendrāya bṛhaspatirvāsaḥ paryadadhādamṛtaṃ tena tvā paridadhāmyāyuṣe dīrghāyutvāya balāya varcase | tato māṇavakasya dvirācamanam
atha māṇavakasya veṣṭanatrayeṇa tatpravaragraṃthitāṃ mekhalāmācāryo badhnāti tatra
māṇavakapaṭhanīyo maṃtraḥ | oṃ yaṃ duruktaṃ paribādhamānā varṇaṃ pavitraṃ punatī ma
āgāt | prāṇāpānābhyāṃ balamādadhānā svasā devī subhagā mekhaleyam

5.2.2

oṃ yuvā suvāsāḥ parivīta āgāt sa u śreyānbhavati jāyamānaḥ
taṃ dhīrāsaḥ kavaya unnayaṃti svādhyo manasā devayaṃta iti vā | tata
ācāryāyyajñopavītasahitabhāṃḍāṣṭatayaṃ brāhmaṇebhyo dattvā tatsadadyāmukagotraḥ svakīyopanayanakarmaviṣayakasatsaṃskāraprāptyarthaṃ idaṃ bhāṃḍāṣṭakayaṃ
sayajñopavītaṃ sadakṣiṇaṃ yathānāmeti | tato yajñopavītaṃ paridadhāti: māṇasaṃkalpaḥ | amukagotraḥ svakīyopanayanakarmaviṣayakasatsaṃskāraprāptyarthe
vakaḥ | oṃ yajñopavītamiti maṃtrasya parameṣṭhī ṛṣirliṃgoktā devatā triṣṭup
chaṃdo yajñopavītaparidhāne viniyogaḥ | oṃ yajñopavītaṃ paramaṃ pavitraṃ prajāpateryatsahajaṃ purastāt | āyuṣyamagryaṃ pratimuṃca śubhraṃ yajñopavītaṃ balamastu tejaḥ | iti maṃtreṇa | tata aiṇeyamajinaṃ tūṣṇīṃ paridhatte | tato māṇavakeśaparimitapālāśadaṃḍamācāryastūṣṇīṃ tasmai prayacchati | taṃ ca yo me
daṃḍa itiprajāpatirṛṣirdaṃḍo devatā yajurdaṃḍagrahaṇe viniyogaḥ | oṃ yo me
daṃḍaḥ parāpatedvāyaso'dhibhūmyām | tamahaṃ punarādada āyuṣe brahmaṇe brahmavarcasāya | iti maṃtreṇa māṇavako gṛhṇāti | tata ācāryo vāriṇā svamañjaliṃ pūrayitvā kumārasyāṃjaliṃ tenaivāṃjalinena pūrayati | oṃ āpo
hiṣṭhā mayobhuvastā na ūrje dadhātana | mahe raṇāya cakṣase oṃ yo vaḥ
śivatamo rasastasya bhājayatehanaḥ | uśatīriva mātaraḥ | oṃ tasmā'araṃ
gamāma vo yasya kṣayāya jinvatha | āpo janayathā ca naḥ |iti ṛgbhiḥ |tataḥ
sūryamudīkṣasveti ācāryapreṣānaṃtaraṃ oṃ taccakṣurdevahitaṃ purastācchukramuccarat

5.2.3

paśyema śaradaḥ śataṃ jīvema śaradaḥ śata 5 śṛṇuyāma śaradaḥ śataṃ prabravāma śaradaḥ śatamadīnāḥ syāma śaradaḥ śataṃ bhūyaśca śaradaḥ śatāt itya
nenādityaṃ paśyati | atha kumārasya dākṣiṇāṃsaṃ hṛdayaṃ dākṣiṇahastena
spṛśatyācāryaḥ | oṃ mama vrate te hṛdayaṃ dadhāmi mama cittamanucittaṃ te
astu | mama vācamekamanājuṣasva bṛhaspatistvā niyunaktu mahāṃ iti
maṃtreṇa | tataḥ kumārasya dākṣiṇahastaṃ gṛhītvā taṃ pṛcchati ko nāmāsi
śrīamukaśarmāhaṃ bhoḥ iti kumāra āha | kasya brahmacāryasītyācāryaḥ
bhavata iti kumāra āha | punarācāryo bhāṣate oṃ iṃdrasya brahmacāryasyaśirācāryastatvāhamācāryaḥ śrīamukaśarman| atha māṇavakaṃ baddhāñjaliṃ
pūrvādidikṣu pradakṣiṇamupasthānaṃ kārayāti| athācāryo māṇavakaṃ bhūtebhyaḥ
paridadāti tatra ācāryasya maṃtrapāṭhaḥ| oṃ prajāpataye tvā paridadāmīti
prācyāṃ oṃ devāya tvā savitre paridadāmi iti dākṣiṇasyāṃ oṃ adbhayastvoṣadhībhyaḥ paridadāmi iti pratīcyāṃ oṃ dyāvāpṛthivībhyāṃ tvā paridadāmi iti udīcyāṃ oṃ viśvebhyastvā devebhyaḥ paridadāmi ityadhaḥ

5.2.4

oṃ sarvebhyastvā bhūtebhyaḥ paridadāmyariṣṭacai ityūrdhvam| tato'gni pradakṣiṇīkṛtya ācāryaḥ dakṣiṇadiśī upaviśāti māṇavakaḥ| tataḥ puṣpacaṃdanatāṃbūlavāsāṃsyādāya tataḥ oṃ adya kartavyopanayanahomakarmaṇi kṛtākṛtāvekṣaṇarūpabrahmakarma kartumamukagotramamukaśarmāṇaṃ brāhmaṇamebhiḥ puṣpacaṃdanatāṃbūlavāsobhirbrahmatvena tvāmahaṃ vṛṇe iti brahmāṇaṃ vṛṇuyāt | oṃ vṛto'smīti vacanam | puṣpacaṃdanatāṃbūlavastrāṇyādāya adya kartavyopanayanakarmaṇi hotṛtvakarma kartumamukagotramamukaśarmāṇaṃ brāhmaṇamebhiḥ puṣpacaṃdanatāṃbūlavāsobhirhotṛtvena tvāmahaṃ vṛṇe iti hotāraṃ vṛṇuyāt oṃ svastīti
prativacanam | oṃ yathāvihitaṃ karma kurvityācāryeṇokte oṃ karavāṇīti
brāhmaṇo vadet | tato'gnerdakṣiṇataḥ śuddhamāsanaṃ dattvā tadupari prāgagrān
kuśānāstīrya brāhmaṇamagnipradakṣiṇaṃ kārayitvāsminkarmaṇi tvaṃ me brahmā
bhavetyābhidhāya bhavānīti tenokte tadupari brāhmaṇamudaṅmukhamupaveśya tataḥ
praṇītāpātraṃpurataḥ kṛtvāvāriṇā paripūrya kuśairācchādya brahmaṇo mukhamavalokyāgneruttarataḥ kuśropari nidadhyāt tataḥ paristaraṇam | barhiṣaścaturthabhāgamāddāyāgneyādīśānāṃta brahmaṇo'gniparyaṃtaṃ nairṛtyādvāyavyāṃtaṃ agritaḥ
praṇītāparyaṃtaṃ tato'gneruttarataḥ paścimadiśi pavitracchedanārthaṃ kuśatrayaṃ
pavitrārthau ācamanaṃtargarbhaṃ kuśapatradvayaṃ prokṣaṇīpātraṃ ājyasthālī saṃmārjanārthe kuśāḥ upayamanakuśāḥ samidhastrayaḥ dhruvaḥ ājyaṃ ṣaṭpaṃcāśaaduttarācāryamuddiśyatadyāvacchinnāmataṃḍulapūrṇapātraṃ pavitracchedanakuśānāṃ pūrvapūrvadiśi krameṇāsādanīyam | tataḥ pavitracchedanakuśoḥ

5.2.5

pavitre chittvā sapavitrakareṇa praṇītodakaṃ triḥ prokṣaṇīpātre nidhāya
anāmikāṃguṣṭhābhyāṃ gṛhītapavitrābhyāṃ tajjalaṃ kiṃcitrirutkṣipya praṇītodakena prokṣaṇīṃ trirabhiṣicya prokṣaṇījalenāsāditavastusecanaṃ kṛtvā'agnipraṇītayormadhye prokṣaṇīpātraṃ nidadhyāt | ājyasthālyāmājyānirvāpyaḥ
ādhiśrayaṇaṃ tataḥ kuśāṃ prajvālyājyopari pradakṣiṇaṃ āmāyitvā vahno
tatrāsnipya bhuvaṃ triḥ paritapya saṃmārjanakuśānāmagrerantarato mūlervā
ghṛtaḥ bhuvaṃ saṃmṛjya praṇītodakenābhyukṣya punastriḥ pratāpya dakṣiṇato
nidadhyāt | tata ājyamagneravatārya triḥ prokṣaṇavidutpūyāvekṣya srutyapadravye tāntrirasanaṃ kuśā punaḥ prokṣaṇayutpavanaṃ tata utthāyopayamanakuśānvāmahaste kṛtvā prajāpatiṃ manasā dhyātvā tūrṇīṃ ghṛtāktāstitraḥ sāmidhaḥ prakṣipet | upaviśya sapavitraprokṣaṇyudakena pradakṣiṇakrameṇāgniṃ paryukṣya praṇītāpātre pavitre nidhāya pātitadākṣiṇajānurbrahmāṇvārabdhaḥ samiddhatame'gnau
huveṇājyāhutīrjuhotitatra tattat āhutyanantaraṃ sruvāvasthitaghṛtaśeṣasya prokṣarṇāpātre prakṣepaḥ | oṃ prajāpataye svāhā idaṃ prajāpataye | iti manasā
oṃ iṃdrāya svāhā idamiṃdrāya | ityāghārau | oṃ agnaye svāhā idamagnaye | oṃ somāya svāhā idaṃ somāya | ityājyabhāgau | oṃ bhūḥ svāhā
idamagnaye | oṃ bhuvaḥ svāhā idaṃ vāyave | oṃ svaḥ svāhā idaṃ sūryāya
etā mahāvyāhatayaḥ | oṃ tvanno agne varuṇasya vidvān devasya heḍo'dha va
yāsisīṣṭāḥ | yajiṣṭho vahnitamaḥ śośucāno viśvā dveṣāṃsi pramumugdhasmat svāhā idamagnīvaruṇābhyāṃ | oṃ sa tvanno agne'vamo bhavotī

5.2.6

nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau | ava yakṣvano varuṇam̐ rarāṇo vīhi
mṛḍīkam̐ suhavo na edhi svāhā idamagnīvaruṇābhyāṃ | oṃ ayāścāgne
syanabhiśastipāśca satvamitvamayā asi | ayāno yajñaṃ vahāsyayāno
dhehi bheṣajam̐ svāhā idamagnaye | oṃ ye te śataṃ varuṇa ye sahasraṃ yajñiyāḥ
pāśā vitatā mahāṃtaḥ | tebhirno adya savitota viṣṇurviśve muṃcaṃtu marutaḥ
svarkāḥ svāhā idaṃ varuṇāya savitre viṣṇave viśvebhyo devebhyo marudbhyaḥ
svarkebhyaśca0| oṃ udttamaṃ varuṇa pāśamasmadavādhamaṃ vimadhyamaśra śrathāya
athā vayamāditya vrate tavānāgaso aditaye syāma svāhā idaṃ varuṇāya0
etāḥ sarvaprāyaścittasaṃjñakāḥ| oṃ prajāpataye svāhā idaṃ prajāpataye0
iti manasā| iti prājāpatyam| oṃ agnaye sviṣṭakṛte svāhā idama-gnaye sviṣṭakṛte0| iti sviṣṭakṛddhomaḥ| tataḥ saṃnavaprāśanam ācamanaṃ ca
tato brahmaṇe dakṣiṇādānam| oṃ ametasminnupanayanahomakarmāṇi kṛtā-kṛtāvekṣaṇarūpatra karmapratiṣṭhārthamidaṃ pūrṇapātraṃ prajāpatidaivatamamukago-trāyāmukaśarmaṇe brāhmaṇāya brahmaṇe dakṣiṇāṃ tubhyamahaṃ saṃpradade iti dakṣiṇāṃ da-dyāt| oṃ svastīti prativacanam| tato brahmagranthivimokaḥ| tataḥ oṃ śu-mitriyā na āpa oṣadhayaḥ saṃtu iti pavitrābhyāṃ jalamānīya tena śiraḥ saṃmṛjya oṃ durmitriyāstasmai saṃtu yo'smān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ ityeṣānyāṃ praṇītānvujīkaraṇam| tataḥ staraṇakarmeṇa bahirhutvā ghṛte
nābhighāryaṃ hastenaiva juhuyāt| oṃ devā gātuvido gātuṃ vitvā gātvamitaṃ
manasaspata idaṃ deva yajña̍ svāhā vāte dhāḥ svāhā iti barhihomaḥ| tata
ācāryaḥ kumārasyānujñāsanaṃ karoti| oṃ brahmacāryasītyācāryaḥ oṃ

5.2.7

āsānīti brahmacārī| oṃ apośāna ityācāryaḥ oṃ aśānīti kumāra
āha| oṃ karma kurviṃtyācāryaḥ oṃ karavāṇīti māṇavakaḥ| oṃ mā
divā suṣupsva ityācāryaḥ na svapānīti kumāraḥ| oṃ vācaṃ yaccha
ityācāryaḥ oṃ yacchānīti kumāraḥ| oṃ samidhamādhehītyācāryaḥ oṃ
ādadhānīti māṇavakaḥ| oṃ apośānetyācāryaḥ oṃ aśānīti kumāraḥ
athāgneruttarataḥ pratyaṅmukhāyopaviṣṭāyācāryacaraṇopasaṃgrahaṇapūrvakamupasamācāryaṃ samīkṣyamāṇāyācāryaḥ| svayamapi samīkṣitāyāsmai nivāritatra śaṃkhatūryādiśabdaiṣṭāṃśeka sāvitrīmanvāha tatra prathamāvṛtto oṃ bhūrbhuvaḥ
svaḥ tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi dhiyo yo naḥ pracodayāt
oṃ punarvāradvayaṃ atra tu sahapāṭho viśeṣaḥ | atha māṇavaka ācāryadakṣiṇadiśi agnipaścimopaviṣṭo ghṛtātkaśuṣkakaniṣiddhetareṃdhanena juhuyāt
tataḥ oṃ agne suśravaḥ suśravasaṃ māṃ kuru | oṃ yathā tvamagne suśravā asi
oṃ evaṃ māṃ suśravaḥ sauśravasaṃ kuru | oṃ yathā tvamagne devānāṃ yajñasya
nidhipā asi | oṃ evamahaṃ manuṣyāṇāṃ vedasya nidhipo bhūyāsam | tataḥ
pradakṣiṇamagniṃ vāriṇā paryukṣya utthāya svaprādeśamitāṃ ghṛtātkapalāśāsamidhāmādāya oṃ agnaye samidhamāhārṣaṃ bṛhate jātavedase yathā tvamagne
samidhā samadhyasa evamahamāyuṣā medhayā varcasā prajayā paśubhirbrahmavarcasena samidhe jīvaputro mamācāryo medhāvyahamasānyanirākariṣṇuryaśasvī
tejasvī brahmavarcasvyannādo bhūyāsaśca svāhā iti mantreṇa juhuyāt| evaṃ
sāmidaṃtaradvayaṃ juhuyāt| oṃ agne suśravaḥ suśravasaṃ mā kuru| oṃ yathā
tvamagne suśravaḥ suśravā asi| oṃ evaṃ mā suśravaḥ sauśravasaṃ kuru| oṃ yathā

5.2.8

tvamagne devānāṃ yajñasya nidhipā asi| oṃ evamahaṃ manuṣyāṇāṃ vedasya
nidhipo bhūyāsam| tataḥ pradakṣiṇamagniṃ paryukṣya tūṣṇīṃ pāṇī pratapya mukhaṃ
pratimaṃtrānte'vamṛśati| oṃ tanūpā agne'si tanvaṃ me pāhi| oṃ āyurdā agnesyāyurme dehi| oṃ varcodā agnesi varco me dehi| oṃ agne
yanme tanvā ūnaṃ tanma āpṛṇa| oṃ medhāṃ me devaḥ savitā ādadhātu
oṃ medhāmaśvinau devāvādhattāṃ puṣkarasrajau tataḥ sarvagātrādiṣu dakṣiṇapāṇinā sparśaḥ atra pratyekaṃ maṃtraḥ| oṃ aṃgāni ca ma āpyāyatāṃ iti sarvaṃgātrālaṃbhane | oṃ vākca ma āpyayatāmiti mukhālaṃbhane | oṃ prāṇaśca maṃ āpyāyatāmiti nāsikayoḥ | oṃ cakṣuśca ma āpyāyatāmiti cakṣuṣoḥ | oṃ
śrotraṃ ca ma āpyāyatāmiti śrotrayoḥ | oṃ yaśo balaṃ ca ma āpyāyatāmiti maṃtrapāṭhamātram | tato dakṣiṇakarānāmikāgragṛhītabhasmanā lalāṭe
śrīvāyāṃ dakṣiṇabāhumūle hṛdi ca tryāyuṣaṃ kuryāt | tatra yathāsaṃkhyena maṃtracatuṣṭayam | oṃ tryāyuṣaṃ jamadagneḥ iti lalāṭe | oṃ kaśyapasya tryāyuṣaṃ iti grīvāyām | oṃ yaddeveṣu tryāyuṣam iti dakṣiṇabāhumūle | oṃ tanno astu tryāyuṣam iti hṛdi | tato vyastapāṇibhyāṃ pṛthivīṃ spṛśannabhivādanaṃ kuryāt | tatra
prakāraḥ oṃ amukagotro'hamamukapravaro'hamamukaśarmāhaṃ bho vaiśvānara tvāmaḥ
bhivādaye| tato'nenaiva krameṇa saṃbodhya varuṇamabhivādyācārya tathaivābhivādayet| tataḥ āyuṣmān bhava saumyetyācāryo brūyāt| tato bhikṣāpātramādāya prathamaṃ mātuḥ sakāśāt oṃ bhavati bhikṣāṃ me dehi iti
prārthanānantaraṃ taddattāṃ cādāyācāryāya nivedayet tathaiva bhikṣāntaraṃ yāceta

5.2.9

tata ācāryeṇa oṃ bhuṃkṣvetyanujñāto bhikṣāṃ svīkuryāt| tataḥ phalapuṣpacaṃdanaghṛtapūrṇāñjalinā brahmacāridakṣiṇakaraspṛṣṭenācāryaḥ pūrṇāhutiṃ dadyāttatatra maṃtraḥ
oṃ mūrdhānaṃ divo aratiṃ pṛthivyā vaiśvānaramṛta ājātamagnim| kaviṃ ★
samrājamatithiṃ janānāmāsannā pātraṃ janayaṃta devāḥ svāhā idamagnaye0| tataḥ
huveṇa bhasmānīya dakṣiṇānāmikāgragṛhītabhasmanā oṃ tryāyuṣaṃ jamadagneḥ iti lalāṭe| oṃ kaśyapasya tryāyuṣaṃ iti grīvāyām| oṃ yaddeveṣu
oṃ jyāyuṣam iti dakṣiṇabāhumūle | oṃ tanno astu jyāyuṣaṃ iti hṛdi
iti jyāyuṣaṃ kuryāt | kumārapakṣe tanno ityasya sthāne tatte iti viśeṣaḥ
atha kṣāralavaṇamadhumāṃsādinivṛttiḥ uddhṛtajalasnānadaṃḍakṛṣṇājinadhāraṇaḥ
vṛkṣārohaṇaviṣamabhūmilaṃghananagnastrīnirīkṣaṇastrīsaṃbhogadyasanavyāvṛttirūpā
brahmacāriṇo niyamāḥ | tadine brahmacārī vāgyato'iḥ śeṣaṃ sthita eva gamayet | tataḥ sāyaṃsaṃdhyāṃ kṛtvā tasminnevāgnau pūrvavatparyukṣaṇaparisamūhane
kṛtvāgyaṃ visṛjet | parisamūhanāṃte śuṣkaniṣiddhetareṃdhanasyāgnau prakṣepaḥ
tataḥ saṃdhyāmupāsya pratidinaṃ sāyaṃprātarapi brahmacāriṇākartavyā
ityupanayanasaṃskāraḥ
atha vedāraṃbhaḥ
tatra kṛtanityakriya ācāryaḥ kuśairhastamātraparimitāṃ bhūmiṃ parisamuhya tānkuśānaiśānyāṃ parityajya gomayodakenopalipya dhruvamūlena uttarottarataḥ prāgyaprādeśamātraṃ trirullikhya ullekhanakameṇānāmikāṅguṣṭhābhyāṃ

5.2.10

mṛdamuddhṛtya jalenābhyukṣya kāṃsyenāgnimānīyābhighārya puṣpacaṃdanatāmbūlavastrāṇyādāya oṃ adya kartavyavedāraṃbhahomakarmāṇi kṛtākṛtāvekṣaṇarūpabrahmakarmakartumukagotramukaśarmāṇaṃbrāhmaṇamobhiḥ puṣpacaṃdanatāmbūlavāsobhirbrahmatvena tvāmahaṃ vṛṇe iti brāhmaṇaṃ vṛṇuyāt | oṃ vṛto'smīti prativacanaṃ oṃ yathāvihitaṃ karma kurvityācāryaḥ oṃ karavāṇīti tenokte
agnerdakṣiṇataḥ śuddhamāsanaṃ dattvā tadupari prāgagrānkuśānāstīrya brahmāṇamagnipradakṣiṇakrameṇa āmayitvā asminkarmaṇi tvaṃ me brahmā bhavetyabhidhāya oṃ bhavānīti tenokte brahmāṇamudaṅmukhaṃ tatropaveśya praṇītāpātraṃ
purataḥ kṛtvā vāriṇā paripūrya kuśairācchādya brahmaṇo mukhamavalokayāgruttarataḥ kuśopari nidadhyāt| tataḥ paristaraṇaṃ barhiṃṣaścaturthabhāgamādāya
āgneyādrīśānāṃtaṃ brahmaṇo'gniparyaṃtaṃ nairṛtyādvāyavyāṃtam agnitaḥ
praṇītāparyaṃtam| tato'gneruttarataḥ paścimadiśi pavitracchedanārthaṃ kuśadvayaṃ
pavitrakaraṇārthaṃ sāgramanaṃtargarbhaṃ kuśapatradvayaṃ prokṣaṇīpātramājyasthālī saṃmārjanakuśāḥ upayamanakuśāḥ samidhatisraḥ sruvaḥ ājyaṃ pūrṇapātraṃ pavitracchedanakuśānāṃ pūrvapūrvadiśi krameṇāsādanīyam| tataḥ pavitracchedanakuśoḥ
pavitre chittvā sapavitrakareṇa praṇītodakaṃ triḥ prokṣaṇīpātre nidhāya dbhābhyāmanāmikāṃguṣṭhābhyāmuttarāgre pavitre gṛhītvā trirutpavanaṃ tataḥ prokṣaṇīpātraṃ

5.2.11

vāmahaste gṛhītvā dakṣiṇahastānāmikāṃguṣṭhābhyāṃ trirudiṃganam | tatapraṇītodakena prokṣaṇīpātramabhyukṣya prokṣaṇījalena yathāsāditavastūnyabhiṣicyāgnipraṇītayormadhye prokṣaṇīpātraṃ nidadhyāt | tata ājyasthālyāmājyaṃ nirūpyādhiśrayaṇam | tataḥ kuśè pranvālājyasyāgneśvopari pradakṣiṇamāmayitvā agnau tatkṣepaḥ tatastriḥ dhruvapratapanaṃ saṃmārjanakuśānāmagreṃtarato mūlairvāgrataḥ dhruvaṃ saṃmṛjya praṇītodakenābhyukṣya punastriḥ pratapya
dakṣiṇato nidadhyāt | tataḥ ājyamagnipradakṣiṇaṃ āmayitvā'vatāryāgre
nidadhyāt | tataḥ ājye prokṣaṇīvidutpavanaṃ avekṣya satyaṃpadravye tannirasanaṃ tataḥ prokṣakyutpavanaṃ tata utthāyopayamanakuśānādāya
prajāpatiṃ manasā dhyātvā tūṣṇīmagnau ghṛtāktāḥ samidhastisraḥ kṣipet
tataupaviśya sapavitraprokṣakyudakenapradakṣiṇakrameṇāgniṃ paryukṣya praṇītāpātre
pavitre nidhāya brahmāṇanvārabdhaḥ pātitadakṣiṇajānuḥ samiddhatame'gnau juhu.yāt | tatra prathamāhuticatuṣṭayena sruvāvasthitahutaśeṣaghṛtasya prokṣaṇīpātre
prakṣepaḥ | oṃ prajāpataye svāhā idaṃ prajāpataye0 | iti manasā | oṃ iṃdrāya
svāhā idamiṃdrāya0 | ityāghārau | oṃ agnaye svāhā idamagnaye0
oṃ somāya svāhā idaṃ somāya0 | ityājyabhāgau | tataḥ prākṛto'nanvārabdhakartṛko homaḥ | oṃ aṃtarikṣāya svāhā idamaṃtarikṣāya0 | oṃ vāyave
svāhā idaṃ vāyave | oṃ brahmaṇe svāhā idaṃ brahmaṇe | oṃ chaṃdobhyaḥ
svāhā idaṃ chaṃdobhyaḥ | etāḥ sāmānyāhutayaḥ | oṃ prajāpataye svāhā
idaṃ prajāpataye | iti manasā | oṃ devebhyaḥ svāhā idaṃ devebhyaḥ

5.2.12

oṃ ṛṣibhyaḥ svāhā idaṃ ṛṣibhyaḥ | oṃ śraddhāyai svāhā idaṃ śraddhāye | oṃ medhāyai svāhā idaṃ medhāyai | oṃ | sadasaspataye svāhā idaṃ
sadasaspataye | oṃ anumataye svāhā idamanumataye | tato'nvārabdhakartṛko homaḥ tattadāhutyanaṃtaraṃ dhruvāvasthitahutaśeṣaghṛtasya prokṣaṇīpātre
prakṣepaḥ | oṃ bhūḥ svāhā idamagnaye | oṃ bhuvaḥ svāhā idaṃ vāyave
oṃ svaḥ svāhā idaṃ sūryāya | etā mahāvyāhṛtayaḥ | oṃ tvanno agne
varuṇasya vidvāndevasya heḍo ava yāsisīṣṭhāḥ | yajiṣṭho vahnitamaḥ
śośucāno viśvā dveṣām̐si pramumugdhyasmatsvāhā idamagnīvaruṇābhyāṃ
oṃ sa tvanno agne'vamo bhavotī nediṣṭho asyā uṣaso vyuṣṭau | ava
yakṣvano varuṇaśca rarāṇo vīhi mṛḍīkam̐ suhavo na edhi svāhā idamagnīsvāhā idaṃ vāyave | oṃ brahmaṇe svāhā idaṃ brahmaṇe | oṃ chandobhyaḥ svāhā
idaṃ chandobhyaḥ | etāḥ sāmānyāhutayaḥ | oṃ prajāpataye svāhā idaṃ prajāpataye | iti manasā | oṃ devebhyaḥ svāhā idaṃ devebhya | oṃ ṛṣibhyaḥ svāhā
idaṃ ṛṣibhyaḥ | oṃ śraddhāyai svāhā idaṃ śraddhāyai | oṃ medhāyai svāhā idaṃ
medhāyai | oṃ sadasaspataye svāhā idaṃ sadasaspataye | oṃ anumataye svāhā
idamanumataye | tato'nvārabdhakartṛko homaḥ
varuṇābhyāṃ0 | oṃ ayāścāgnerayanābhiśāstipāśca satvamitvamayā asi
ayāno yajñaṃ vahāsyayāno dhehi bheṣajam̐ svāhā idamagnaye0 || oṃ ye te
śataṃ varuṇa ye sahasraṃ yajñiyāḥ pāśā vitatā mahāṃtaḥ tebhirno adya
savitota viṣṇurviśve muṃcaṃtu marutaḥ svarkāḥ svāhā idaṃ varuṇāya savitre
viṣṇave viśvebhyo devebhyo marudbhyaḥ svarkebhyaśca0 || oṃ uduttamaṃ varuṇa

5.2.13

pāśamasmadvādhamaṃ vimadhyamam̐ śrathāya | athā vayamāditya vrate tavānāgaso aditaye syāma svāhā idaṃ varuṇāya0 || iti sarvaprāyaścittasaṃjñakāḥ
oṃ prajāpataye svāhā idaṃ prajāpataye0 || iti manasā || iti prājāpatyam
oṃ agnaye sviṣṭakṛte svāhā idamagnaye sviṣṭakṛte0 || iti sviṣṭakṛddhomaḥ
tataḥ saṃsravaprāśanam | tata ācamya oṃ adya kṛtaitaddhedāraṃbhahomakarmaṇi
kṛtākṛtāvekṣaṇarūpabrahmakarmapratiṣṭhārthaṃ idaṃ pūrṇapātraṃ prajāpatidaivatamamukagotrāyāmukaśarmaṇe brāhmaṇāya brahmaṇe dakṣiṇāṃ tubhyamahaṃ saṃpradade iti dakṣiṇāṃ
dadyāt| oṃ svastīti prativacanam| tato brahmagranthivimokaḥ| oṃ sumitriyāna āpa oṣadhayaḥ saṃtu iti pavitrābhyāṃ praṇītājalamānīya tena
śiraḥ saṃmṛjya oṃ durmitriyāstasmai saṃtu yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ
iti maṃtreṇa aiśānyāṃ praṇītāṃ nyuñjīkuryāt| tata āstaraṇabarhirānīya
ghṛtenābhighārya krameṇa hastenaiva juhuyāt| oṃ devā gātuvido gātuṃ
vitvā gātumita manasaspata imaṃ deva yajñaṃ svāhā vāte dhāḥ svāhā| iti
barhirhomaḥ| tataḥ kāśmīragamanam| tata iṣṭāṃśake vedāraṃbhaṃ guruḥ kārayet tatra kramaḥ| oṃ bhūrbhuvaḥsvaḥ tatsaviturvareṇyaṃ bhargo devasya dhīmahi
dhiyo yo naḥ pracodayāt oṃ iti praṇavāṃtaṃ paṭhitvā paṃkti namaskāraṃ ca
kārayitvā oṃ samidhāgniṃ duvasyata ghṛtairbodhayatāṃ tithim| asminhavyā
juhotana| oṃ samiddhāya śociṣe| iti kaṃḍikāṃtaraṃ vā phakkikā vā pāṭhayet | tataḥ samāpanaṃ svasti vācayitvā utthāya phalapuṣpasamanvitaṃ brahmacāridakṣiṇakaraḍapṛṣṭhena ghṛtapūrṇena pūrṇāhutiṃ dadyāt oṃ mūrddhānaṃ divo

First 78 of 131 passages. Read on

Commentaries (1)

See also: more in Manuals of the domestic ritual