Kathakagrihyasutra 10.20
Commentary of Devapāla 10.20
- Language
- Sanskrit
10.20.1
sarvā devatāḥ sādhāraṇanāmnā yajeta| ijyāni ca yaṣṭavyāni yajñā ityarthaḥ | sarvadevatābhyaḥ svāhā, yajñebhyaḥ svāheti | ijyāni haviṣyadravyāṇi sarvāṇi sarvadevatoddeśena prakṣipedityapi kecidvyācakṣate | idānīṃ yatheṣṭaprayogānusāreṇa yājyānuvākyāmantrānudāharaṇārthaṃ katicidvyākhyāsyāmaḥ, aśakyā hi āgneyādayo mantrā vikalpayogyāḥ sarve granthaikadeśe'nusartumativaitatyaprasaṅgāt tatra pradhānamantroktāvāgneyodāharaṇabhāṣyaṃ tāvat | āgneyī | gāyatrī | trilokagato'gnirvaiśvānara ādityavaidyutabhaumatejorūpeṇa sthito'tra stūyate | ayamagnirmūrdhā divo mūrdheva mūrdhā, yathā sarvatra gātre1 mūrdhā pradhānaṃ, tathaiṣo'gnirdivo dyusthānadevatānām | atrāgniriti sambadhyate, antarikṣasya cādhyāhriyate | agnirantarikṣasya kakudiva vidyudādirūpeṇa avasthitaḥ2 | darpadyotanatvena kakuttvam | patiḥ pṛthivyā ayaṃ, ayaṃ bhaumāgniḥ pṛthivyāḥ patiḥ pālayitā pākādyupakāreṇa | apāṃ retāṃsi jinvati | retāṃsi prajananaśaktayaḥ, tā agnirjinrvati prīṇātyupacinotītyarthaḥ | sa hi yajñādvṛṣṭipraṇālikayāṅkurādijanikāḥ śaktīrabhivyanakti ||
10.20.2
he agne bhuvaḥ pṛthivīlokāt yajñasya yajñajanitasya apūrvasya tvaṃ netā prāpayitā, rajasaśca rasasārasya | kutra netā | yatra niyudbhirvāyubhiḥ sacase 'ṣaca samavāye' sambadhyase'ntarikṣādāvityarthaḥ | vāyusahāyo hyagniḥ sūkṣmatejorūpeṇāpūrvarasādikaṃ svargādike vartayatītyarthaḥ | śivābhiriti niyudviśeṣaṇam, lokahitakāriṇībhirityarthaḥ | tvaṃ hi divi svarge mūrdhānamādityarūpaṃ dadhiṣe dhārayase, tathā svarṣāṃ jihvāṃ cakaṣe havyavāham, tava hi jihvā jvālārūpā havyaṃ vahati svargādisthāndevādān prāpayati | tādarthyena ca tāṃ jihvāṃ svarṣāṃ svargasambandhayogyāmatidīrghāṃ cakaṣe karoṣi | svargaṃ sīdati gacchati iti svaṣī, svaḥśabde rephasya prakṛtibhāvaḥ, ṣatvaṃ ca sīdatisakārasya, svaśca supāṃ patya iti (?) || āgneyāgnīṣomayorantarāle'jāmitvāyopāṃśuyāja ājyena kriyate | tatra ‘viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyo'jāmitvāya’ iti vākyaśeṣādviṣṇvādyā devatā gamyante | taddevatāmantrā udāharaṇārthaṃ vyākhyāyante || he agnīṣomau imaṃ mama sambandhinaṃ havamāhvānaṃ suśraṇutaṃ suṣṭhu ākarṇayatam | he vṛṣaṇau kāmyamānārthaprāhyā sektārau vṛṣṭidāyinau vā, ‘tāveva varṣataḥ’ iti śrutiḥ | ‘agnīṣomāvidaṃ sarvaṃ yadannaṃ cānnādaśca somo'nnamagnirannādaḥ’ iti, agnerannakṛtā vṛṣṭiryajñadvāreṇa | vṛṣaṇeti ‘supāṃ suluka’ iti dvivacanasyākārādeśaḥ | tathā sūktāni pratiharyatamabhinandatam | kiṃca dāśuṣe dānaśīlāya yajamānāya mayaḥ sukhaṃ bhavataṃ sukhakarau yajamānāya bhavatamityarthaḥ ||
10.20.3
agnīṣomayorekamanyaṃ mātariśvā vāyurdivaḥ svargādādityādājabhāra āhṛtavān | 'hṛgrahorbhaśchandasi' (pā0 vā0) iti hasya bhatvam | tathāca liṅgadarśanaṃ 'ā dūto agnimabhavaddivasvato vaiśvānaraṃ mātariśvā parāvataḥ' iti| anyaṃ somaṃ adrermeghāt maṃdaragirervā śyena indraḥ pari samantādāmathnāt mathit Node:otpāditavān | ammayatvāddhi somo meghājjātaḥ, ammayatvaṃ ca somasya bhārate khyātam | athavā 'amṛtādutthitaḥ somaḥ' iti liṅgātsamudranirmathanādutpannaḥ somaḥ| he agnīṣomau yuvāṃ brahmaṇā vedenā'nnena ca vāvṛdhānau vṛddhiṃ gatau tenoruṃ mahāntaṃ phalaviśeṣaṃ yajñāya yajamānāya cakrathuḥ kṛtavantau, u lokaṃ ca svargādikaṃ phalaviśeṣopabhogāya cakrathuḥ || idaṃ trilokīrūpaṃ viṣṇurvyāpakatvāddhicakrame viśeṣeṇākrāntavān vijigye, tredhā triṣu sthāneṣu divi antarikṣe kṣitau padaṃ nihitavān, caturthaṃ padaṃ pāṃsavo vidyante yatra tat pāṃsuraṃ tatra samūḍhamajñānayogyaṃ saṃjātaṃ, avidyārajasi nimagnamityarthaḥ | vaikharī, madhyamā, paśyantī, sūkṣmā ceti catvāraścaraṇāḥ śabdabrahmātmano viṣṇoḥ | tatrāvidyākalpitavibhāgarūpeṇa vaikharyādayaḥ pratibhānti aviduṣāṃ, na sūkṣmātmakaścaturthaḥ ||
10.20.4
viṣṇuḥ prajāpatistatsarvaṃ karma jagadvā prastavate stauti, vikaraṇasyātrāluk ‘bahulaṃ chandasi’ iti bāhulakatvāt, ārabhate ityarthaḥ | vīryeṇa sāmarthyena | na-śabda ivārthe, mṛga iva bhīmaḥ prasahya karoti siṃhādivadityarthaḥ | kau carati, kva vā na caratīti kucaraḥ | giriṣu tiṣṭhatīti giriṣṭhā vyāpakatvādeva | yasyoruṣu mahatsu vikramaṇeṣu viśvāni sarvāṇi bhuvanānyadhikṣiyanti upari nivasanti, taṃ yajāmahe iti śeṣaḥ | viśveti 'śeśchandasi bahulam' iti śerluk || he agnīṣomau savedasau samānadhanau tulyahaviṣkau, sahūtī samānāhvānau ca santau vanataṃ bhajataṃ giraḥ stutirūpā vācaḥ | saṃ devatrā babhūvathuḥ | devatrā sambhavataṃ sambhāvayatam | deva eva devatrā 'purudevamanuṣyebhyastrrā' yathā yajamāno devo bhavati, tathā kurutamityarthaḥ || he soma tvamagniśca dvau yuvāṃ divi svarge rocanāni jyotīṃṣi vyadhattamāhitavantau yuṣmatsādhanakarmaṇaiḥ svargasaṃpatteḥ | kīdṛśau yuvām | sakratū anubhūyamānakarmāṇau samānayajñau vā | kiṃca he agnīṣomau yuvāmeva sindhūn syandanāni amuñcataṃ vṛṣṭiṃ sampādyatam | kutaḥ | abhiśasteravadyāt | abhiśāso'bhiśastiḥ avadyaṃ codyaṃ, tadāśrayatvānmeghābhiśastiravadyaṃ meghasthi- tānāmapāmanujīvitvādevamuktam (?) | athavā avadānīyaḥ khaṇḍanīyo vāyurmegho'vadyaḥ sa cābhiśasta ityuktam | ato havirgṛhītaṃ, tacca suhutamastu ||
10.20.5
he indrāgnī divaḥ svargasya prarocanau dīpanau yena vīryeṇa vājeṣu saṃgrāmeṣu paribhūṣathaḥ paribhavitumicchathaḥ śatrūn | tadvīryaṃ vāṃ yuvayoḥ sambandhi praceti, loḍarthe leṭ, prakarṣeṇa no yajñaṃ cinotu vardhayatu rakṣatvityarthaḥ || triṣṭup | he indrāgnī vāṃ yuvāmubhau dvāvāhvayāmīti śeṣaḥ | kimartham | āhuvadhyai āhotum, yuvābhyāmāhūtābhyāṃ homaṃ sampādayiṣyāmīti buddhyā | kiṃca ubhāvapi sahabhūtau rādhaso mādayadhyai āhvayāmi havirlakṣaṇasya mādayitum | ubhāvapi dātārau iṣāmannānāṃ rayīṇāṃ ca dhanānām, ubhāvapi vājasya sātaye dānāya huve āhvayāmi | 'ṣaṇu dāne' ityasya ktini 'ūtiyūtijūtisātihetikīrtayaśca' (3| 'ṛtutithinakṣatradevatāśca, yajeta' (13sū0) iti vyākhyātam | ṛtvādidevatānāṃ jyotiḥśāstrādvikānniścayaḥ kāryaḥ| atra sthāne ṛtūnāmityādiko grantho'māvasyāśrāddhabhāṣyātparamasti, ṛtutithinakṣatradevatāśca ṛtvādīnāmeva sānnidhyāt | sāpekṣatve vāpi doṣaḥ (deśaḥ?) pradhānasya | tathāca maitrāyaṇīyānāmānnāyaḥ—ṛtumiṣṭvā ṛtudevatāṃ yajeta tithimiṣṭvā tithidevatāṃ yajeta nakṣatramiṣṭvā nakṣatradevatāṃ yajeta | iha ca sūtre juhotyartho yajatiśabdo yāgasya homārthatvāt || ihottarasyāṃ ca śiśuśaiśavayorārṣam | he gāva iha yajamāne prajāyadhvam | evaṃ he aśvāḥ he puruṣā iti samānam | iha u iti nipātastathāśabdasyārthe | tathā iha yajamāne rāyaspoṣo dhanapuṣṭiḥ prajāyatām | kīdṛśaḥ | sahasradakṣiṇaḥ sahastrayajñasaṃpattiyogyaḥ, yāvatā sahasradakṣiṇāḥ kratavaḥ sampadyante, tatpramāṇaḥ ||
10.20.6
ayaṃ prastuto yajño gobhiraśvaiśca vardhatāṃ yajamānadvāreṇa, tathā iyaṃ vediḥ svapatyā śobhanaputrā yajamānadvāreṇa, tathā suvīrā vikramayuktaputrayutetyarthaḥ| vistīrṇaṃ barhistadanyāni barhīṣyatikramya vartatām | imaṃ yajñaṃ viśve sarve devā avantu rakṣantu āgacchantu prīṇayantu vā || ṛṣiputrāṇāmārṣam | ā ityupasargasya dadhātvityanena saṃbandhaḥ | dhātā prajāmasmākamādadhātu, garbhādhānaṃ dhātā karotu | prajāpatiśca prajāṃ putrādikaṃ janayatu | sumanasyamāna ityubhayatrāpi sambadhyate prasannamanāḥ san | saṃvatsaraśca mayi asmāsu puṣṭiṃ poṣaṃ vṛddhiṃ dadhātu karotu vā | kiṃ kurvāṇaḥ | ṛtubhirvasantādibhiścākḷpānaḥ ṛturūpeṇa vivartamānaḥ pariṇato vā | cākḷpāna iti liṭaḥ kānajādeśo dvivaicanaṃ ca | yasmādasau puṣṭipatistadadhīnā sthāvarajaṅgamānāṃ puṣṭiḥ, sa hyārtavaiḥ svabhāvaiḥ puṣṇāti jagat || dhūrbhirupadhūrbhiścoktam | tatra dhura iti agnirmūrdheti catasṛṇāmeva brāhmaṇaviditā saṃkhyā, tathāca brāhmaṇaṃ ‘yāsau^1 dhuraṃ gāyati’ iti | upadhura ityupaśabdayogāt upaprayanta ityādyāścatasro yājñikyāḥ khyātāḥ | ubhā vāmiti triṣṭubapi kṛtabhāṣyā || āgneyī, jagatī | ayamagnirasmin loke dhātṛbhiḥ prajāpatibhirdhāyi āhitaḥ pratiṣṭhāpitaḥ, prathamaḥ sargādisamaye | dhāyīti ‘bahulaṃ chandasi’ ityamāṅyoge'pyaḍāgamābhāvaḥ| aṅgupasthāne cāsyārthavādo'sti ‘ayamiha prathamo dhāyīti garbhamevaitaṃ dadhāti’ iti | kīdṛśo'gniḥ| hotā ‘agnirvai devānām’ iti śruteḥ, hotā ṛtvi- gviśeṣaḥ āhlātā vā, atiśayena yaṣṭā yajiṣṭhaḥ | ‘turiṣṭhemeyaḥsu’ (6|
10.20.7
tena ca nijagotrakṣayakāriṇo vairiṇo hehayānvināśayituṃ mahānkopāgnirutthāpitaḥ, tataḥ svargatairapravānaprabhṛtibhiḥ pratyakṣībhūya nivārito'sāvaurvaḥ 'bhagavanmā tapaḥkṣatiṃ kṛthā hehayavadhena, nacaitairvarākaḥ kiṃcidasmākaṃ kṛtaṃ, nimittamātramete yataḥ svakarmaphalenaiva vayaṃ jīrṇaśarīrāṇi vāsāṃsīva vihāya svargaṃ bhoktuṃ parityaktamānuṣaśarīrāḥ saṃjātāḥ'| tato hehayebhyo nivārito'sau vahniḥ pralayāgninirviśeṣastrilokīṃ dagdhuṃ pravṛttaḥ, anantaraṃ bhṛgubhiḥ sāgare prakṣipto vaḍavāgnimukho'sāvadyāvajjaladhijalaṃ pralayīkurvannāste iti | sa eva ca dadhikrāvā prasiddha ṛgantareṣu | anyāpi ca ṛgasti- 'aurvabhṛguvacchucimapravānavadāhuve | agniṃ samudravāsasam' iti || he agne tavāyaṃ yoniḥ pṛthivīlakṣaṇo'raṇirūpo vā asmatpratyakṣagamyo yoniḥ kāraṇam | ayamiti liṅgavyatyayaḥ, yadvā puṃsyapi yoniśabdaḥ kvaciddṛśyate | ṛtuḥ prāpto'sya ṛtviyaḥ, yonirhi ṛtau garbhaṃ gṛhṇāti striyādyudare | yato yonerjātaḥ san arocathā viśeṣeṇa rocase dīpyase prīyase haviṣā santarpyamāṇaḥ, ato he agne taṃ yoniṃ jānan buddhyamāna āroha, āruhya cāraṇiṃ pṛthivīṃ vā tato'nantaraṃ no'smākaṃ rayiṃ dhanaṃ vardhaya || catasṛṇāmapyupadhurāṃ devānāmārṣam | vayamagnaye mantraṃ vocema vadāmaḥ | kiṃ kurvantaḥ | adhvaraṃ yajñamupaprayanta upagacchanto'gnidvāreṇa | kīdṛśāyāgnaye | asmākaṃ sambandhinaṃ mantramāre nikaṭe vartamānānāṃ śṛṇvate || homadhenudohe'pīyaṃ viniyukteti gamyate ‘ūdha evaitayā karoti’ ityarthavādāt | asyāgnerupayogārthe śukraṃ śuklaṃ payaḥ kṣīraṃ duduhre duhanti |
10.20.8
pratnāṃ purāṇamanudyutaṃ dyotamānaṃ ‘tejo vai ghṛtam’ ityarthavādāt | ke duhanti | ahrayaḥ na vidyate hrīrlajjā yeṣāṃ te'hrayaḥ, nityasatkarmapravṛttyā yeṣāṃ na kadācidapi loke kukarmakṛtinibandhanā lajjā bhavati, te vedārthāvagamānuṣṭhānayuktā ityarthaḥ| kīdṛśaṃ payaḥ | sahasrasāṃ ‘vana ṣaṇa saṃbhaktau’ sahasraśo vibhajyamānam | ‘ṛ gatau’ iyartīti ṛṣiḥ, gantāraṃ liṅgavyatyayena || aindrī | bṛhatī | dvitīyā tu gāyatrī vakṣyamāṇā | agnerārṣam | he indra tvaṃ kadācidapi starīḥ hiṃsakaḥ san na dāśuṣe dānaśīlāya yajamānāya saścasi gacchasi | upopeti samīpārtho nipātasamudāyaḥ | samīpaṃ hiṃsraḥ san na gacchasi yajamānasya | śiṣṭā nipātāḥ pādapūraṇārthāḥ| it nu iti abhyastau | yataśca hiṃsraḥ san na yajamānamupasarpasi, taitastava devasyānyavilakṣaṇasya bhūyo bahu dānaṃ yajamānena dīya- mānaṃ pṛcyate 'pṛcī samparke' sampṛcyate yujyate tvayā saṅgacchate, bhūyobhūyaḥ punaḥpunariti vīpsārtho vā draṣṭavyaḥ || he indra te tava yo dūḍabho ratho, raṃhaṇādrathaḥ, duṣṭān dambhāti hinasti, duḥkhena vā dabhyate parairiti dūḍabhaḥ| 'ḍaśca ṛtadāmeṣu' ityupasaṃkhyānāddasya ḍatvaṃ pūrvasya ca dīrghaḥ | so'smān paryaśnotu sarvato vyāpnotu rakṣārtham | viśvataḥ sarvato yena rathena dāśuṣo yajamānān rakṣasi || he agne iḍāmannaṃ sādha sādhaya | kasmai | havamānāya homamāhvānaṃ ca kurvāṇāya yajamānāya | kīdṛśīmiḍām | purudaṃsaṃ | puruśabdo bahuparyāyaḥ, daṃsasśabdaḥ karmanāma, bahukarmāṇaṃ bahusiddhiyogyāmityarthaḥ | saniṃ goḥ
10.20.9
‘vana ṣaṇa saṃbhaktau’ gavāṃ saṃvibhāgasya kartrīm | śaśvadatiśayena bhavatīti śaśvattamamavicchinnām | kiṃca syānnaḥ sūnustanayo vijāvā, asmākaṃ sūnuḥ putro bhavatu | vijāyate iti vijāvā kranip | punastanayagrahaṇaṃ bahuputrārtham , vijāvetyavicchinnasaṃtānārtham | he agne sā te tava śobhanā matiḥ bhūt bhavatvasme'smāsu, yayā'nnādikaṃ sādhayasi| purudaṃsamiti chāndaso varṇalopaḥ| goriti vyatyayenaikavacanam | bhūditi tiṅvyatyayaḥ | ‘bahulaṃ chandasyamāṅyoge'pī’tyaḍāgamābhāvaḥ | asme iti ‘supāṃ sulrugi’ti śe ādeśaḥ || dve apyāgnivāruṇyau triṣṭubhau | he agne no'smākaṃ karmavaiguṇyāt yo varuṇasya heḷo'nādaraḥ kopaḥ saṃbhāvyate, taṃ tvamavayāsisīṣṭhā apasāraya | devasya dyotanādiguṇakasya | tvaṃ hi vidvānabhijñastathā yajiṣṭho yaṣṭṛtamo vahnitamo voḍhṛtamo haviṣām | śośucāno dedīpyamāno'to viśvā viśvāni dveṣāṃsi pāpāni pramumugdhi mocayā'pasārayā'sme asmat || chandodevate pūrvavat | he agne sa tvaṃ no'smākaṃ avamo nikaṭavartī rakṣitā vā bhava | ūtī ūtyai rakṣārtham | avateḥ ktini vakārasyoṭhi nipātita ūtiśabdaḥ, avanamūtiḥ ‘ūtiyūtijūtisātihetikīrtayaśca’ (3| rādeśe ‘hujhalbhyo herdhiḥ’ (6|
10.20.10
āgneyī | viṣṭāratriṣṭup | 'he agne ayaunāmāsi anabhiśastiḥ abhiśāso'bhiśastiḥ pāpaṃ tatpratiṣedho'nabhiśastiḥ apāpastvamayā asi bhavasi ityetatsatyaṃ, yatastvamayāsā gatyātiśayayuktena manasā prajāpatinā kṛto janitaḥ | kiṃca tvamayāḥ san havyamūhiṣe havirvahasi devānāṃ prāpayasi haviḥ | nahyagatiyuktasya haviḥprāpaṇamupapadyate | tasmādyā bhavasītyarthaḥ | ato'yāḥ san asmabhyaṃ dhehi bheṣajaṃ, karmavaiguṇyāpasāreṇa yadauṣadhaṃ taddehītyarthaḥ || prajāpaterārṣam | bhūrityanena bhūstadadhiṣṭhānāḥ sarvā devatāḥ kathyante | evaṃ bhuva ityanenānta- rikṣāśrayā vāyvādyāḥ, svarityanena svargādhārā ādityādyāḥ | bhūrbhuvaḥsvarityanena samuditāḥ | 'ayā bhūriti ca' ityatra bhūrādīnāmitiśabdena pratīkaḥ | tatreyamaṃpi sambhavati-tvaṃ no agne varuṇasya vidvān | vyākhyāteyam || yannyūnaṃ mayā kṛtaṃ karma, tasyātirikte'tiriktatvanimittaṃ pūrṇatvanimittaṃ juhomi | yaccatiriktaṃ kṛtaṃ, tasya nyūne nyūnatvanimittaṃ sāmyanimittaṃ juhomi | yatsamaṃ kṛtaṃ, tasyāpi sāmyasthitaye viplavanivāraṇāya juhomi || ā samantāt jñātamājñātaṃ, tatpratiṣedhenānājñātaṃ sarvathā na buddhamityarthaḥ| ājñātaṃ ṭvīṣajjñātaṃ yanmayā kriyate mithaḥ ekāntato, he agne tatsarvaṃ tvaṃ kalpaya pūraya, yasmāt tvameva vettha jānāsi yathāyathaṃ yathāsvam| yathāsve yathā-
10.20.11
yatham | tvameva hi pradhānaṃ kārakamataratvadīyenaiva kṛtena kṛtakṛtyatvāt kāsmadādigataṃ jñātamupayujyate ityarthaḥ | athavā ajñātamanājñātaṃ vā guruṇeti yojyam | adhītavedena gurvanujñātenaiva kriyāḥ kartavyā yataḥ, tatra cānājñātamityanavaklṛptyoktaṃ tava doṣābhāvena samādhānāya nyāyyatvāt || śobhanā iṣṭiḥ sviṣṭiḥ | duṣṭā iṣṭirduriṣṭaṣṭiḥ | asyāṃ yajñādirakṣāyām asāmarthyātsamādhānārthā prāyaścitteṣṭiḥ duriṣṭiriṣṭā | sviṣṭairyajñamabhirakṣatu duriṣṭiśca | aparathā vyākhyā śobhanā iṣṭiryasyāḥ sā sviṣṭiḥ devatā, evaṃ duriṣṭiḥ, sā yajñaṃ rakṣatu sarvathā yajñarakṣāṃ karotu aparādhaṃ mā grahīdityarthaḥ | evaṃ svarānyatvaṃ prasajyate, tasmāt sviṣṭiṭṭuriṣṭiyogāddevatāpratipattiḥ samarthanīyā | pūrvavyākhyāne hīṣṭiriṣṭaṃ rakṣatvityarthaḥ syāt naitat yujyate | athavā so'pyupapādanīyaḥ ‘yajño vai prajāpatiḥ’ iti prajāpatireva jñeyaḥ (yajñaḥ?)| ātmanaivātmānaṃ rakṣati prajāpatiravidyāyāḥ sakāśādvidyārūpatvāt | prayājānanyā pātu, tayormadhyādekā prayājān rakṣatu | anyā yajñamavatu || atrāvasare'nāmnātāḥ prāyaścittamantrāḥ sapta sādhu prasiddhāḥ santi ‘mano jyotiḥ’ ityādayaḥ || manaḥ prajāpatirjyotiḥ svaprakāśarūpam ājyaṃ juṣatām | ājyasyeti vyatyayena ṣaṣṭhī, ājyasyāṃśamiti vā'vayavāvayavisambandhe | imaṃ yajñaṃ saṃtanotu | kīdṛśaṃ yajñaṃ saṃtanotu | ariṣṭaṃ riśatirhiṃsārtho'hiṃsitam | kiṃca imaṃ yajñaṃ devā āyāntu tataṃ vistāritaṃ, saptatantuṃ sapta cchandāṃsi tantava iva hotrā vā | sumanasyamānāḥ prasannamanasaḥ ||
10.20.12
svāhākāraḥ sarvahomeṣu sthitaḥ svāhākārapradhānatvājjuhotyarthasyeti svāhākāramadhyapraveśena gamyate | trayastriṃśattantavo devāḥ, te hi devā yajñaṃ tanvanti | ata evāha-imaṃ yajñaṃ svadhayā'nnena ye dadante vitanvate teṣāṃ devānāṃ yadatra yajñe cchidraṃ yajñavidhvaṃsakāriṇāṃ praveśasthānaṃ samyagvidhānavaiguṇyāt tatpratividdhmahe nivārayāmo vayam | kena | svāhā svāhākāreṇa | anayā nirdiṣṭaviśiṣṭaprāyaścitteṣṭyā'to nivāritavighno'yaṃ yajño devānapyetu āgacchatu apiśabdānmāṃ śubhaphalaṃ prāpayatu pūrvaḥ san || yanme mama manasaśca chidraṃ vaiguṇyaṃ, yacca vāco mandarūpāyāḥ, yacca hṛdo jīvātmanaḥ, tatsarvamayaṃ bṛhaspatirdevo rādhasā annenājyalakṣaṇena saṃsiñcatu nivārayatu prakṣālayatu || viśvakarmā prajāpatirimaṃ yajñaṃ saṃtanotu vistārayatu samyak, idaṃ havirājyalakṣaṇaṃ santānaiḥ pravāhairjuṣāṇaḥ sevamānaḥ piban vā | yā uṣaso rātripaścimabhāgā vyuṣṭāḥ ‘uṣa dāhe’ atītāḥ, yāśca nimruco ‘mruca mluca gatau’ āgandhyaḥ, tā ghṛtena haviṣā saṃdadhātu tatsthāni karmāṇi viguṇānyapi pūrṇāni karotvityarthaḥ | kaḥ | prakṛto bṛhaspatireva || ayāścāgna iti vyākhyātā | tvaṃ no agne itīyamapi kṛtabhāṣyā, sa tvaṃ no agne ityapi vivṛtā || imāmaṣṭamīṃ sarvānte juhvati prāyaḥ, kecittu saptabhyaḥ prāk | āśrāvitamīṣatsrāvitaṃ nyūnaṃ hutamityarthaḥ | yaccātyāśrāvitamatiriktaṃ srāvitaṃ pātrātirekāt | vaṣaṭkṛtamityatrāpīṣadartha ākāro'pekṣaṇīyaḥ | yadīṣat vaṣaṭkṛtam | atiśabda-
10.20.13
śrāpekṣaṇīyaḥ, yaccātivaṣaṭkṛtaṃ, tathā yanna vaṣaṭkṛtam | ananūktamanuvākyāvihīnam, yaccātiriktaṃ karmaṇo yacca hīnam, tāni sarvāṇi vaiguṇyānyagniḥ prakalpayan samādadhat etu, āgacchatu | pravidvan jānan ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit