Kathakagrihyasutra 57.9
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 57.9
- Language
- Sanskrit
57.9.1
vastraṃ dakṣiṇāmācāryāya dakṣiṇata upaviṣṭāya dadyāt| bhaktyā brahma vivartaṃ vā pariṇāmamupāśritān| ādhyātmikaikarūpārthānchrutuhotṝnnamāmyaham|| caturhotṝṇāmārṣam| indro devatā| ‘hu-dānādayoḥ’ juhvati dadatīti hotāraḥ| caturṇāṃ dharmārthakāmamokṣāṇāṃ dātāraścaturhotāraḥ pradyumnāniruddhavāsudevasaṅkarṣaṇaḥ prathamabrahmavivartāḥ| tathā ca brāhmaṇaṃ ‘brahma vai caturhotāraḥ’ iti, prajāpatirakāmayata bahu syāmityādi ca| evaṃ ca paramātmaiva yajñarūpaḥ stūyate| yajño vai prajāpatiriti, viṣṇuryajña ityādirapi śrutiḥ| ato'dhyātmayajñasvarūpaṃ rūpakeṇā''ha - cetanaṃ cittirjñānaṃ sruk| cittaṃ manaḥ svāntamantaḥkaraṇaṃ ceto mānasamiti paryāyaḥ, cittamājyaṃ, tathāhi srucā ājyaṃ prakṣipyate'gnau, tathā vivekajñānena manaḥ paramānandadhyānavahrau prakṣipyate| yathāhi kṣiptamājyaṃ dahyate, tadvanmano'pyadhyātmadhyāne prakṣiptaṃ sat svayaṃ vilīyate sarvāvidyābhedāntarāṇi ca vilāpayati katakaphalarajovat| vāgvedairyajñāśrayatvāt| yathāhi vedimāśritya, yajñapātrāṇi srugādīni .nijakāryeṣu vyāpriyante, tadvadvaidikīṃ vācamupaniṣadrūpāmāśritya, manaḥprabhṛti adhyātmayajñasādhanaṃ nijakāryaṃ janayati| ādhītaṃ barhiḥ, ādhyānamādhītiḥ cittadhyāttṝṇāṃ tat barhistadāśritatvānniścittisrugādīnāṃ ‘prastare juhūṃ sādhayati sarvāṃśca sucaḥ' iti śruteḥ| keto agniḥ 'citī-saṃjñāne' asun, chāndaso varṇavyatyayaḥ, ketaḥ prajñāviśeṣaḥ, sa evāgnistenaiva yogayogāṅgādisamidhāṃ sandīpanāt|
57.9.2
vijñātamagrit, viśiṣṭaṃ jñānaṃ vedārthagrāhi, agrit chāndaso hrasvaḥ, tathāhi ṛtvigviśeṣeṇaidhasāgniḥ sandīpyate, tathā vedārthajñānenottarottaramadhyātmacittāgniḥ| vācaspatirhotā, vācaspatirantarātmā, sa hotā cittisrugādipreraṇāt, athavā āhlātā manaḥprabhṛtīnāmṛtvijāṃ preṣayitā'dhvaryuḥ| mana upavaktā, manyate'numanyate iti mano'ntaryāmī, sa upavaktā brahmā| sa hi yat jīvātmā jānāti karoti vā, tat sarvamanuvadatyanupaśyatītyādirūpeṇa anumanyate| prāṇo haviḥ, sa hi paramātmānau hūyate, niruddhyātkrāntikāle brahmadvāreṇa parabrahmaṇi prakṣipyate| sāmādhvaryuḥ, sāmaśabdo vyānavacanaḥ, tathāhi adhvaryuḥ sarvartvijo nijanijakarmasu praiṣairniyacchati, tathā vyānākhyo vāyurnābherūpari daśasvaṅguleṣu puruṣasthāne sthitaḥ prāṇāpānau svamaryādāyāṃ sthāpayati parasparaviruddhagatī| etacca yogasāre nirṇītamasmābhiḥ| yadeva puruṣasya sthānam, tadeva vyānasya prāṇāpānayorniyantuḥ| yadā hotṛpadena āhlātā adhvaryuṃrucyate, tadā bhūtayajñāddhyātmayajñasya vailakṣaṇyapratītiḥ prayojanamadhvaryudvayapradarśanasya| itthaṃ prajāpatinā indrādiśabdavācyena pradyumnādyavasthācatuṣṭayavivartena caturhotrā ca daśavidhamātmānaṃ kṛtvā, paramātmani samarpaṇaṃ kṛtam| tadāha - indraṃ gaccha svāhā, he prāṇa indraṃ paramātmānaṃ gaccha, suhutamastu svāhutaṃ vā| āhvānasya ca śobhanatvamanuṣṭhāpanaparyavasānam| evamasmadādayo'pi brahmavivartā brahmapariṇāmā vā saṃsāranivṛttikāmā anutiṣṭhanti, karmakāṇḍasyāpi ca advaitaprāptau paryavasānamityuktamasmābhiḥ sāṅkhyasāraśārīrakayoḥ|
57.9.3
evaṃ tāvadekaścaturhotā vyākhyātaḥ| anena prajāpatirūpayajñasyā''dhidaivikāni yajñasādhanānyucyante| pṛthivī hotā, sā hi ādhibhautikayajñaprajāpaterannādihavirdānenāpyāyanaṃ karoti| dyauradhvaryuḥ vṛṣṭyādipreṣaṇāt| tvaṣṭā ādityaḥ agrit paktṛtvāt| mitro ha upavaktā brahmā trayyarthabodhenaiva nirmalenālaṅkṛtatvāt| he vācaspate prajāpate caturhotṛrūpa vāco mantrabrāhmaṇātmikāyā vīryeṇa arthatattvāvabodhabalena atiśayasambhūtena mayā tvamāyakṣyase pūjayiṣyase| sa tvamiṣṭaḥ san yajñapataye yajamānārthaṃ svaḥ svargamākaraḥ ābhimukhyena kuru| kīdṛśaṃ svargam| vāryaṃ varaṇārham| vācaspatiḥ prajāpatiḥ somaṃ pibatu somaśabdena havirmātramatra lakṣyate, pibatinā ca upayogaḥ| jajanadindram, anena cāturhautṛkeṇa karmaṇā prajāpatirjanitavānindramindravivartam| tathā ca śrutiḥ - 'te caturhotrāḥ somaṃ gṛhapataye nyaṣīdannindraṃ janayāma' iti, te pṛthivyādayaḥ somaṃ gṛhapatiṃ kṛtvā, caturhotrā mantreṇa niṣaṇṇā vedyāmindraṃ janayāyeti| indriyāmeti vratavīryasampattyarthamityarthaḥ| svāheti vyākhyātam| atha tṛtīyaḥ| kimarthaṃ caturhotā - somo latārūpaḥ, somasya candrasya purogāḥ agresaraḥ| śukraḥ pradarśyaḥ somo vā śukraḥ śukrasya grahasyāsuragurorvā purogāḥ| somāḥ śrātāḥ pakvāḥ āśritā vā| somaśabdo havirmātra upacārāt| upacāranimittaṃ tu vratasampattau krameṇa somayāgayogyatā''pattiḥ| he vātāpe vātāhāra havanaśrutaḥ āhvānasya śrotustava suhutaṃ svāhutaṃ vā astu| bahukarmaviniyogabhājo'mī caturhotāro yathāyogyaṃ bahvarthayujo yojyāḥ|
57.9.4
ayaṃ pañcahotā 'te pāñcahotrā varuṇabṛhaspatayo nyaṣīdannindraṃ janayāma' iti hyasya brāhmaṇam| atra cādhidaivikenādhiyajñiyānāmekatvamucyate mantre| agnirhotā, tathā ca śrutiḥ, 'agnirvai devānāṃ hotā' iti, mantraliṅgamapi 'agnimīḷe purohitam' iti| aśvinau devabhiṣajau adhvaryū adhvaryupratiprasthātārau| rudro'gnin, agnīdhro rudraḥ| bṛhaspatirupavaktā| he vācaspate hṛdvidhe nāman, hṛdi vidhirhṛdvidhirantaryāmī, tasya sambodhanaṃ he hṛdvidhe, nāman nāmnā antaryāmin tvaṃ vācaspatiḥ somamapāt somapaḥ ataḥ piba somamihāsmāsu asmabhyaṃ nṛmṇaṃ balaṃ ca dhāḥ dehi| ayaṃ ṣaḍḍhotā| adhyātmani yā vāk, saiva hotā| vāto'dhvaryuḥ, prāṇo'ntarikṣagatirvā| dīkṣā vratasiddhirūpā patnī| āpo'bhigaraḥ, śaṃsanamabhigarastatrāpa eva kartryo'nnādisampādanadvāreṇa| mano havirātmāgnau hūyamānatvāt tapasi brahmaṇi juhomi manaḥprabhṛtikaṃ brahmaṇi prakṣipāmi| he vācaspate'cchidrayā avināśinyā vācā antaḥprakāśarūpayā acchidrayā jihvayā he divi deva me mama īrayasva prerayasva sampādaya karma| kīdṛśyā vācā| avṛdhaddhotrā'dṛṣṭahomādisampādanabhūtayetyarthaḥ|
57.9.5
ayaṃ saptahotā mantraḥ| 'te saptahotrā aryamagṛhapatayo nyaṣīdansantarāmi' iti hyasya brāhmaṇaṃ, santaraṇaṃ brahmasamprāptiḥ| mahāhaviścandraḥ sarvairupajīvyamānatvādata evāsya kalākṣayaḥ kṛṣṇapakṣe, sa hotā devānāṃ havirdānenāpyāyakatvāt| satyahavirādityaḥ satatapreraṇāt, so'dhvaryuḥ| acittapājā agnid, cittaprajñāśūnyo'gnīddhāyuragnīdhra ityarthaḥ| evamacittamanā jñānamanovihīno vanyaphalaśākādirupavaktā| kīdṛśaḥ| anādhṛṣyaścāpratidhṛṣyaśca, anabhibhavanīyaḥ, atiśayāya bhūyo vacanam| abhigarāḥ, gṛṇātiḥ stutyarthaḥ| ayāsya udgātā, 'yasu-prayatne', aprayatnasiddho vedopaniṣadrūpa udgātā, sa udgāyati tattvam| he vācaspate vidhe nāman vidhema te tava nāma tvannāmārthaṃ yajñaṃ kurma ityarthaḥ| yataśca tvamevāsmākaṃ nāma svarūpaṃ, tenāsmākaṃ devānāṃ manuṣyāṇāṃ ca mā tantuśchedi santatiṃ mā cchetsīḥ| suhutamastu tava| bandhanaṃ kriyate| tasya punaḥ kuṇḍe samabhimantrya sthāpanaṃ pradarśitānuvākaiḥ| tataḥ śāntivimoko'vaśyakartavyaḥ| ete ca mantrā mantrarahasyādau sammārjane ca kuśalā apiha tāvacchāntibandhāya yojyante|
57.9.6
rudrasyārṣam| abhidheyo'rtho devatā| yā mantramayī vāk tasyai vāce namo'stu| vācaspataye vācāṃ vacanarūpāṇāṃ patistasmai uccārayitre namaḥ| yā vāgupadiśantī sūkṣmā ca tasyai vāce namo namaḥ| namaḥśabdasya punaruccāraṇamatiśayārtham| ābhyāṃ hi bhūyāṃsamarthaṃ manyante yathā aho ramaṇīyā aho ramaṇīyeti| ye ca ṛṣayo mantravido mantrakṛtaśca tebhyo namo namaḥ| tatra mantravido brahmavaktracatuṣṭayattūrṇavinirgatān mantrān sakṛdeva gṛhṇanti, granthato'rthataśca sanakādayaste mantravidaḥ| tathā cā'raṇyakam - ‘yathārdraidhāgnerabhyāhitasya pṛthagdhūmā viniścarantyevaṃ vā are'sya mahato bhūtasya viniḥśvasi tametadyadṛgvedo yajurvedaḥ sāmavedaḥ' iti|
57.9.7
anyatrāpi - 'ye sākṣātkṛtadharmāṇa ṛṣayo babhūvuste parebhyo'sākṣātkṛtadharmabhyo mantrān samprāduḥ' ityādi| mā māmṛṣayo mantrakṛto mantravidaḥ parādurdevīṃ vācam iti, ye mantrakṛto mantravidaśca ṛṣayaste devīṃ vācaṃ māṃ mā parāduḥ, māmiti pañcamyarthe dvitīyā, matsakāśāt parāṅmukhīṃ mā kārṣuḥ mantrarūpāṃ vācam| kintarhi| devīṃ vācamahamudyāsaṃ, 'yā-prāpaṇe', utkarṣeṇa prāpnuyāmityarthaḥ| śivāṃ śreyaskarīm, ajasrāṃ nityāṃ, juṣṭāṃ devebhyaḥ, devebhyaḥ prītijananīṃ, 'juṣī-prītisevanayoḥ'| svadhāvatīṃ pitṛbhyaḥ, pitṛbhyo'nnavatīm, mantrairhi devāḥ prīyante pitaraśca svadhāṃ bhajante| śuśrūṣeṇyāṃ manuṣyebhyaḥ, śravaṇārhāṃ śuśrūṣeṇyām| tamavambhūtaṃ māṃ stotāraṃ devā avantu, śobhāyai śobhayopalakṣitaṃ santaṃ pitaraścā'vantu anumadantu anumādyantu, śobhāyai devāḥ pitaraśca hṛṣṭā bhavantu| kiñca devapitṛprasādādahamakṣibhyāṃ sucakṣā bhūyāsamakṣibhyāṃ sudarśanaḥ syāmityarthaḥ, mukhena ca suvarcā sudīptirbhūyāsam| oṃbhūrbhuvaḥ svariti saṅkṣepeṇa vāgvibhava uktaḥ bhuvanatrayasya vāgvibhavavivartatvāt|
57.9.8
udakāvamarṣaṇapravṛtta eva tu chandaḥprabhṛtīnāmudakena sahābhinnatvamāropyodakamāha - he udaka, tvāṃ vasantartubhūtamahaṃ praviśāmi, prastutakarmaṇā tvāmārādhya tanmayaphalāni labheyetyarthaḥ| kena praviśāmi| prācyā diśāgninā devatayā gāyatreṇa chandasā| evamṛtupañcakapraveśe vākyāni yojayitavyāni| evaṃ gāyatrīṃ chandaḥ praviśāmītyādi| chandaḥ praveśavacanamātmādirakṣārthaṃ nirbhayasthānapraveśaparatvena yojayitavyam| tāni chandāṃsi no'smān pārayantu prastutasamāptiṃ kurvantu| tāni no'vantu rakṣantu tarpayantu ca| tāni sa ṛcchatu yo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ, yaṃ vayaṃ dviṣmo yaścāsmāndveṣṭi, sa tāni chandāṃsi ṛcchatu, tāni chandaḥprabhṛtīni prāpya, līyatāmityarthaḥ| āpaḥ asmān praviśantu, adhiṣṭhātrī devatā rakṣakatvena māmadhitiṣṭhatvityarthaḥ| āpo'smāsu jāgrata, he āpaḥ asmāsu jāgrata| āyurviśvāyurviśvamāyurvyaśnavai sarvamāyurvyaśnavai, apāṃ prasādāt āyurvyaśnavai viśeṣeṇa āpnuyāṃ viśvāyurviśvamāyurityādi punarvacanamatiśayārthaṃ pūrvavat| divi bhavo divyaḥ, gā raśmīndhārayatīti gandharvaḥ, sa eva rudraḥ iṣṭaḥ | sa eva bhuvanasya patiḥ | śrūyate hi - 'ime vai lokā bhuvanaṃ teṣāmeṣo'dhipatiryo rudra' iti | eka eva avati sarvaṃ rakṣatītyekāvyaḥ | manasā viśvavīḍyaḥ, vikṣu devasenāsu madhye sa eva īḍyaḥ stutyaḥ manasā mananadhyānādinā ārādhanīya ityarthaḥ, athavā vikṣviti vibhaktivyatyayaḥ viśāṃ manuṣyāṇāṃ manasaiveḍyaḥ, yo'sāvantarāditye puruṣa aupaniṣadaḥ |
57.9.9
he deva dyotanādikarmaka tamevambhūtaṃ tvā bhuvanādhipatibhūtatvāt ahaṃ yāmi prāpnomi, brahmaṇā mantrātmakena vedena vandamānaḥ stuvāna āyāmi vā prāptumicchāmītyarthaḥ | ato namaste'stu yasya te divi sadhasthaṃ sthānaṃ tasmai | 'divi-pṛṣṭaḥ' pravargyavratahomārambhārthamidamṛtvija uddiśyocyate | he ṛtvijaḥ divi svarge pṛṣṭabhūto'yamādityaḥ sarvadevottama ityarthaḥ | sūryatvak sūryasya tvagiva tvak yasya sa sūryatvak sūryāntarvartī puruṣa ityarthaḥ | avayāḥ bālyādyavasthāśūnyo brahmaṇo'nādyantatvāt | ato'sya divyasya harasastejorūpasya yajata he ṛtvijaḥ, ekāvyaḥ, manuṣyu manuṣyeṣu mumukṣuṣu sādhurmanuṣyaḥ, suśevaḥ, śeva iti sukhanāma, nityānandasvabhāva ityarthaḥ, sukhasevyo vā | chāndaso varṇavyatyayaḥ | suśevā iti kecitpaṭhanti | mṛḍāt mṛḍaṃ sukhamattīti mṛḍāt nityasukhasya bhoktā | gandharva iti vyākhyātam | kābhiryajata | anavadyābhirāhutibhiḥ samajagmābhiḥ samaṃ kṛtvā, agniṃ yāntībhiḥ | anekattvikkartṛkatvādbhāktaṃ yaugapadyam | apsu saratītyapsarāstāsvapi gandharva āditya āsīdasti | ayamatra vivekaḥ yadi kaścidāśaṅkate tretāyā abhāvādāhavanīyāḥ kathaṃ brahmacārivratāhutayastatredama uktam | jalacāriṇīṣvapyāhutiṣvā''dityosti sarvatrago'sāvityarthaḥ | ato he ṛtvija āsāṃ vo yuṣmākaṃ sambandhinīnāmāhutīnāṃ samudro mantrarūpo vedaḥ sadanamāśrayo gṛhamāhuḥ, atastadbalena laukikāgnau hūyantām | kāstāḥ | yā hutāḥ satyastata eva mantrabalātsadhryā ca sahaiva yajamānena parācaranti | kutra | abhriye'bhracchatre'ndhatamase avidyāvṛta ityarthaḥ |
57.9.10
nakṣaviye prakāśe tattvāloke jñāna ityarthaḥ | vidyut atiśayena dyotamānā ajñānābhrapaṭalamapasārayantya ityarthaḥ | viśvaṃ sarvaṃ vāsayati viśvāvasustaṃ gandharvamādityaṃ sasadhre gacchanta yūyamapi he ṛtvija iti protsāhanā| tābhyo vratāhutibhyo namo'stu mahāprabhāvābhyaḥ| tāścāsmān mṛḍayantu sukhayantu, tathā śarma sukhaṃ yacchantu| punarabhidhānaṃ niratiśayamuktisukhārtham| yaṃ vayaṃ dviṣmo yaścāsmāndveṣṭi, taṃ vayamāsāmāhutīnāṃ jambhe sthāne vahnau dadmaḥ kṣipāmaḥ|
57.9.11
atrāpi ca paramātmaiva rudrarūpa ādityo'śvinā'gnirūpeṇa stūyate| bhajanīyaḥ sevanīyo bhago rudraḥ paramātmā tasya sambodhanam, he bhaga, tava cakṣuṣī āhurvedavidaḥ cakṣuṣmantaṃ tvāṃ vedavida āhuḥ - ‘tasya sūryācandramasāveva cakṣuṣī' iti śrutestābhyāṃ cakṣurbhyāṃ viśeṣeṇa māmābhimukhyena cānukūlyena paśya, atiśayārthaṃ punarvacanam| saraghā madhumakṣikā| tāsāmidaṃ sāraghaṃ yadetatprasiddhaṃ madhu, tena tava rūpaṃ tejomayamanajmi, te iti kecit| sāraṃ dṛḍhaṃ saṃsāraṃ hantīti sāraghaṃ madhuraphalatvāt madhu taṃttvajñānam, tena te cakṣuṣī candrādityarūpe'najmi, kṛtāñjane saṃskṛte sampādayāmi tattvajñānaviṣayatvamāpādayāmītyarthaḥ| tena rūpamanagdhi me, tvamapi ca mayā viśodhitacakṣurjñānakarmabhirmama yadrūpaṃ pāramārthikabrahmatattvātmakaṃ tadanagdhi añjanena saṃkuru vilīnāvidyotplavaṃ kurvityarthaḥ| devasyeti| he rudra tvāmahamabhyañje devānāṃ sambandhibhirabhyañjanairdevairdyotanāḍuigaṇakaiḥ ṛṣibhirvedārthābhyāsakuśalairyestvamabhyakto jñānāhutiprabhṛtibhirityarthaḥ, devasya savituḥ prasave ājñāyāṃ vartamānaḥ, aśvinordevabhiṣajorbāhubhyāṃ, na tu svābhyāṃ carmamayābhyāṃ, sūryācandramasāvaśvinau aśvasthasañcāritvāt, pūṣṇaḥ ādityasya hastābhyāṃ devānāṃ ca| kratubhirāhutibhiḥ pravargyavratahomatsambandhinībhiḥ| krāmantīti kratavo nityakarmajñānānīti sādhāraṇī vyākhyā| he rudra bhagavannāmāsi sarvasyādhipatistvamityarthaḥ| tasyaivambhūtasya tava ṛca ṛgvedaḥ, yajūṃṣi yajurvedaḥ, sāmāni sāmavedo vāk vaktīti vāk trayī tava vācikā ityarthaḥ|
57.9.12
tvayā vā pratisargādisuptapratibuddhanayena smṛtatvāttava trayī, tathā vāk| agrā anyaccakṣuḥ sūrye cānyat, kāmyakarmāhutibhiḥ santarpyate'gnau yā dṛṣṭistava, sā'nyā svargādiphalasya dātrī| sūrye tu prakāśakaikasvarūpe dhyānādinā sākṣātkṛte'nyā mokṣasya dātrī yā'pi kāmyaniṣiddharahitanityanaimittikakarmāhutibhiḥ santarpyate'gnau tvadīyasvabhāvāntare dṛṣṭiḥ sūrye ca pūrvoktā sā'pyanyā, jñānakarmasamuccayādapi tvaṃ mokṣaṃ sādhayasi gṛhamedhināmityarthaḥ, naiṣṭhikabrahmacaryāpekṣayā tu kevalajñānakṛtā muktirvyaktatayoktā| ato'nena vratena bhagavānbhūyāsaṃ brahmabhūyaṃ prāpnuyāmityarthaḥ| airo'si, irā annaṃ tasyāyamairo'nnādhipatirasītyarthaḥ| cakṣurasi| śrotramasi| purāṇi lokatrayasamūhāndhārayatīti purandhristannāmikā vāgasi trayīmayo'sītyarthaḥ, yāvantaḥ prakāśakābhāvāstāvanta ityarthaḥ| he bhaga rudra tena mantreṇā'haṃ tvāmupahvaye āhvayāmi, yena śatakraturindro bhāgaṃ somādihaviṣo dānamupajuhve ‘hu-dānādanayoḥ’ dadau, cakhāda vetyarthaḥ| tadvāmiti tat tasmāt he narāvaśvinau sūryācandramasau vā kalpitabhedau sanaye vibhajanāya idaṃ bhāgarūpaṃ haviṣa āviṣkaromi| ugraṃ bahubalam| ka iva kim| tanyaturna vṛṣṭiṃ, na śabda upamāyām, tanyaturvāyurmeghādisantānabhedatvāt, yathā vāyurvṛṣṭimāviṣkaroti vaidyutāditejaḥsaṅkṣobhaṇena| dadhyaṅ ha yanmadhvātharvaṇa iti, atharvaṇo'patyaṃ dadhyaṅṅiti yasya saṃjñā, sa tathā vāṃ yuvāmaśvasya śīrṣṇā'śvaśīrṣo bhūtvā, āhūtavān sumatiyuktaḥ| kimartham|
57.9.13
madhu madhune mokṣāyetyarthaḥ, mokṣasya nityānandasundaramadhumamatvāt, tadvadahamapi sumatiravocat yuvāmāhvaye ityarthaḥ| agnirrīśa iti, agnirrvasavyasya īśaḥ, vasuni sādhu vasavyam hiraṇyaprabhṛtikaṃ tasyāgnirrīśvaraḥ svāmītyarthaḥ| agnimaṃhaḥ, saubhagasyeśa iti sambandhaḥ, mahataḥ saubhāgyasyāgniḥ prabhurityarthaḥ| tāni vasavyasaubhāgyāni asmabhyaṃ rāsati dadātyagniḥ| agne vratapate iti, tribhiragnimupatiṣṭhamāno vratamālabhate| he agne vratapate vratasya prakṛtasya gopāyitaḥ, asi tvaṃ samrāḍ samyagrājase, vratapā vratasya pālayitā| vratabhṛdasi vratasya poṣako bhavasi| vratapatirasi vratasya svāmī bhavasi| yata evambhūtastvamata ucyate - ahaṃ vratamālabhe ārabhe, tattasmātte prabravīmi, tadvrataṃ tvatprasādādāhaṃ kartuṃ śaknuyām, tena ca karmaṇaḥ samṛddhiṃ phalalakṣaṇāṃ prāpnuyām| vāyo vratapate0, sūrya vratapate0, ityetāvapi gatārthatvanenaiva| iyaṃ prathamā| samit pṛthvī pārthivatvāt| tāṃ samidhamagniḥ samindhe vyatyayenottamapuruṣaḥ samindhate| tāmahaṃ samindhe dīpayāmi| sā samiddhā suṣṭhu samiddhā satī māṃ brahmavarcasādibhiḥ samindhyāt samindhet| evaṃ dvitīyā antarikṣamiva, tṛtīyā dyauriveti samānam|
57.9.14
arthastūkta eva, kramamātrameva bhidyate sādhāraṇapadeṣu, tadacāriṣaṃ tadaśakamiti tu viśeṣaḥ| tadvrataṃ caritaṃ tvatprasādānmayā, śaktitaṃ ca, tat sampannaṃ sat rakṣāmātramevāpekṣate| tasmāt he sūrya vāyo agne tadvrataṃ no'smākaṃ gopāya rakṣa| vratavimoke samittrayadānaṃ kartavyam| tatrāpi ca mantrāḥ samidityādicūlikākrameṇeṣṭāḥ samidādānaṃ ca vratasāhacaryāttiṣṭhataḥ| sandhyopāsane vyākhyāteyam| pravocādityākhyāpane 'loḍarthe leṭ', 'itaśca lopaḥ parasmaipadeṣu' (3.4.97) itīkāralopaḥ, 'leṭo'ḍāṭau' (3.4.94)| ū ityanarthakaḥ, ṣu iti suśabda upasargaḥ, saniśabdena sambadhyate| he agne imaṃ homamasmabhyamasmākaṃ sambandhinaṃ gāyatram, anayā gāyanyā sampāditaṃ homaṃ tvaṃ deveṣu pravocāt prabrūhi, yaduta yuṣmākamayaṃ homo yuṣmadbhogya ityarthaḥ| susaniṃ 'vana-ṣaṇa-sambhaktau' śobhanasaṃvibhāgaṃ, navīyāṃsamatiśayena navam| he indra harivaḥ haritavarṇāśvayukta no'smākaṃ manasā saṃneṣi saṃnayasi saṃvibhajasi, śobhanamananadhyānādikaṃ samprayacchasītyarthaḥ| evaṃ gobhiḥ saṃnayasi, sūribhirvidvadbhiḥ ṛtvigbhiryajñasahāyaiḥ saṃnayasi, svastyā avināśena mokṣaprāptilakṣaṇena saṃnayasi, tathā brahmaṇā vedena paramātmanā ca saṃnayasi bahmabhūyaṃ gamayasi devakṛtaṃ yadanyadapyutkṛṣṭamasti tena saṃnayasi, devānāṃ bṛhaspatiprabhṛtīnāṃ sambandhinyā sumatyā śobhanayā buddhyā saṃnayasyasmākam| kīdṛśānām| yajñiyānāṃ yajñārhāṇām| yajñiyānāṃ devānāṃ sumatyā saṃnayasīti vā sambandhaḥ|
57.9.15
he indra vayaṃ tvatprasādādvarcasā dīptyā, payasā tanūbhiḥ śarīraiḥ svaputrādisambandhibhiḥ samaganmahi saṅgatāḥ bhūyāsma, śivena śāntena ca manasā samaganmahi| tathā tvaṣṭā rāyo dhanaṃ vidadhātu naḥ, sudatraḥ śobhanadātā suṣṭhu vā dātā, yastvaṣṭā anu anantaraṃ no'smākaṃ mārchu saṃśodhayatu anumārṣṭviti vā sambandhaḥ| kimanumārchu| yadanumārjanayogyaṃ kilbiṣamarthāt| kīdṛśam| viliṣṭaṃ vilagnamityarthaḥ iti kecit| ayaṃ tvatrārthaḥ, 'liśa-alpībhāve' nityanaimittikādyanuṣṭhānena yadviśeṣeṇālpībhūtaṃ, tadeva helyaivānumārchu tvaṣṭeti| agniḥ prathamo jātavedāḥ sargādāvutpanno vinā tadrūpeṇa jātadhano jātaprajñānaśca uṣasāṃ rātrīṇāmagramārambhamanvakhyadanuprakāśitavān nirmitavānityarthaḥ | tato'hāni divasānanvakhyat| tataḥ sūryasya raśmīnanvakhyatprakhyāpitavān| kīdṛśo'gniḥ| purutrā purūṇāṃ bahūnāṃ trātā, yadvā purureva purutrā ‘purudevamanuṣyebhyastrā’ (5.4.56) iti trāpratyayastaddhitaḥ| dyāvāpṛthivyau cānvātatantha vistāritavān| he aśvinau yā vāṃ yuvayoḥ kaśā vāk, sā hi kaśeva niyantrī cittāśvānāṃ, madhumatī madhupariṇāmā sūnṛtāvatī satyavatī tayā yajñaṃ vratāṅgabhūtaṃ mimikṣataṃ saṃmiśrīkurutamiti kecit| ayaṃ tvarthaḥ ‘miha-secane’ siñcatamāpyāyatamityarthaḥ| dhātā prajāpatirno'smabhyaṃ rayiṃ dhanaṃ dadhātu dhārayatu vā| sa hi īśānaḥ prabhuḥ jagato jaṅgamasya trilokyā vā, jagataspatirjagatāṃ pātā| sa dhātā no'smākaṃ pūrṇena anyūnena saṃvibhāgena vāvanat ‘vana-ṣaṇa-sambhaktau’ atiśayena saṃvibhajatu|
57.9.16
dhātā prajānāmīśiṣe īṣṭe| kiṃ vā alpoktyā dhātaivedaṃ viśvaṃ samagraṃ bhuvanatrayaṃ jajāna janitavān jātavāṃśca| dhātaiva dāśuṣe dattavate yajamānāya saṃkirati saṃdadāti| kim| bhūrivāṃsaṃ prabhūtameva saṃvibhajanīyaṃ yajñaphalādikam| ato dhātuḥ prasādādvayaṃ rayīṇāṃ dhanānāṃ patayaḥ syāma| yajñaṃ tanvanti ye te tantavo yajamānartvikprabhṛtayaḥ| trayastriṃśaditi tantraṃ yathāsambhavopalakṣaṇārthatvāt| yāniti vyatyayaḥ| ya imaṃ yajñaṃ tanvate svadhayā annena, ye dadate yajñaṃ, vyatyayena vā svadhāmantraṃ dadate devebhyo ye, teṣāṃ chidraṃ vratavighnavidhāyiphalācaritādikaṃ tatpratidadhmaḥ pratividadhmahe vinivārayāmo'nena homena, yadatra vrate kiñcidvighnakāri vastva'nena homena vinivārayāma ityarthaḥ| svāhā suhutamastu| ayamapi yajño devānetu gacchatu| viṣṇuḥ prajāpatiryajñādirūpamidaṃ trailokyaṃ vicakrame vikrāntavān| tredhā nidadhe padaṃ, tribhiḥ padaistrilokīrūpeṇa vivṛttaḥ pariṇato vetyarthaḥ| samūḍhamasya pāṃsure, caturthaṃ padaṃ caturthacaraṇarūpamavivṛttamapariṇataṃ ca yadasya tāttvikaṃ brahmaṇo rūpam, tat pāṃsure'vidyayā succhanne samūḍhaṃ samyag bruḍitaṃ nā'yogibhirgamyate ityarthaḥ| atra ca ‘vratāpavarge mā no gharma’ ityanuvākena pratyūcamekonatriṃśadāhutayo hotavyāḥ|
57.9.17
he gharma pravargyavrata no'smān vyathitaḥ san mā vivyathaḥ pramādajenāparādhena vaiguṇyamāpādito'pi sannasmākaṃ vyathāṃ mā kārṣīrityarthaḥ| mā naḥ paramadhāmāhuto naiḥ, ‘hva-kauṭilye’, ahutaḥ akuṭilaḥ san paramadhāma paramaṃ sthānaṃ mṛtyugṛhaṃ mā naiḥ mā naiṣīḥ| moṣvasmāṃstamasyantarādhāḥ, mā-u-su māśabdo niṣedhārthaḥ, uśabdaścārthe, suśabdaḥ tamaḥśabdena sambadhyate| mā cāsmānsutamasi andhatamase narake ādhāḥ kṣaipsīḥ antarmadhye| mā rudriyāso abhikurvato naḥ, rudriyāso rudrasambandhinyaḥ krūrāḥ śaktayo no'smākamabhikurvato'smadābhimukhyena svakāryāṇi mā kārṣuḥ, akrūrabhāvo'stu| rudraḥ prārthyate| no'smānye'bhidviṣo'bhimukhāḥ śatravaste ṛtubhirmā īḷate ṛtukaraṇe pravṛttāḥ santaḥ stutiṃ mā kārṣuḥ, yathā prahṛṣṭo rudrastacchatrutvādasmāsu virūpaṃ kañcidādadhītāniṣṭamityarthaḥ| asmaddviṣo yājñikā mā bhūvannityarthaḥ| kiṃ tarhi| kukarmācaraṇena svayaṃ kṣīyantāmityarthaḥ| asmānsunīte mā'parādhāḥ| he sunīte sunītiriti bahuvrīhiḥ, he śobhananayayukte'smān mā'parādhā aparādhyogino mā kṛthā ityarthaḥ| mā no agnimirityādi dvitīyā prathamārthe, no'smānagnirmā helate, 'heḍ-anādare', anādaraṃ kopamasmāsu mā kārṣīt| evaṃ nirṛtirarātirmā heḷate iti yojyam| evaṃ dyāvāpṛthivyau mā helayethāmiti samanvayaḥ kāryaḥ|
57.9.18
mitramahaḥ sarvaprāṇyupakāritvāt, varuṇo rātrikālaḥ varaṇāt tamasāvaraṇāt| iha vratasamāptikarmaṇi mitrāvaruṇāvanvavatāṃ rakṣatāṃ no'smākam| kīdṛśau| anudīdhyānau dīpyamānau tejasābhimukhau, asmākaṃ ca sakhāyau| tathā ādityānāṃ sambandhī prasṛtiḥ prasāraḥ karanikaro no'smākaṃ haviṣaḥ parivṛṇaktu haviṣyānnādi varjayatu, atidīptatvātsasyaprabhṛtīnmā dhākṣīdityarthaḥ| yato'sau hṛtiḥ, harati balaṃ tīvratayeti hṛtiḥ, śivā śāntā bhūyāt, yataḥ sā pāṣṭhā pṛṣṭhā pradhānabhūtā| 'pṛṣṭho'gragāmini' (8.3.92) ityanuśāsanāt, ataḥ ugrā'pi satī prārthanāviśācchāntā syādityarthaḥ| rudra evādityarūpeṇa stūyate| tasmādābhyāṃ juhuma iti śeṣaḥ| devasya dyotanādādityasya paśya kāvyaṃ krāntikarma mahitvā mahat, yadetadīyena vikrameṇa sahyaḥ sahanāhraḥ sahabhāvo vā samānaśca ojorūpeṇa candramāḥ dyāṃ divi mamāra prāṇatyāgaṃ kṛtavānamāvāsyāyām| tathā hyayamādityaḥ palito vṛddhaḥ parito vā sarvataḥ yuvānamapi kalāparipūrṇaṃ samarthaṃ jagāra bhakṣitavān candraṃ vidhuṃ vidhāvanakriyāyuktam ata eva dadrāṇaṃ gacchantaṃ satatagatim| samane bahūnāṃ, ādityaraśmīnāṃ svakalānāṃ saṅgame sati paurṇamāsyām| yuvānamapītyanvayaḥ| vyākhyāteyam| iyamapi vyākhyātā| he svadhvara śobhanādhvara pravargyavrata udu tiṣṭha, ut-u-tiṣṭha, uśabdaḥ pādapūraṇārthaḥ, uttiṣṭha, no'smān ava rakṣa devyā devasambandhinyā kṛpā sāmarthyena, bṛhatā mahatyā bhāsā dīptyā, dṛśe darśanāya| he agne tvamapi yāhi gaccha suśukmabhiḥ śobhanābhiḥ śauryādibhirjvālābhiḥ, suśastibhiḥ śobhanapraśaṃsāmuktābhiḥ śubhasūcikābhirupalakṣita ityarthaḥ|
57.9.19
he agne tvāṃ vayaṃ vihvayāmahe vividhamāhvayāmaḥ| kaiḥ | añjibhirabhivyaktairvākyaiḥ | kīdṛśaiḥ vāghadbhiḥ voḍhṛtamaiḥ saṃśodhanādisamarthairityarthaḥ| yaditi yasmārdathe| yata ūrdhvastiṣṭha ūrdhvo bhava| ū iti nipāto'narthakaḥ| suśabda upasargaḥ ūtaye ityanena sambadhyate| kimarthamūrdhvo bhava| sūtaye śobhanāvanāya no'smākam| devo na savitā, naśabda upamāyāṃ, deva iva savitā tvamūrdhvo vājasya annasya sanitā, 'vana-ṣaṇa-saṃbhaktau', saṃvibhaktā| he agne ūrjā ājyalakṣaṇena anneneṣṭaḥ sanpunarnivartasva, punarapi iṣā odanalakṣaṇena anneneṣṭaḥ sannivartasva āyuṣā yuktaḥ san haviṣā vṛddha ityarthaḥ, punarapi ca no'smān pāhi rakṣa aṃhasaḥ pāpāt || he agne nivartasva, samāpteṣvapi vrateṣu mā gāḥ rayyā dhanena saha, kiñca pinvasva asmān prīṇīhi| kayā| dhārayā dhārayitryā śaktyā| kīdṛśyā| viśvapsyā sarvasyotpattau sphītayā viśvataspari sarvasyopari sthitayā| ete sapta mantrāḥ vyākhyātāḥ| he vāyo yābhirniyudbhiraśvaistvaṃ prayāsa gacchasi, dāśvāṃsaṃ haviṣo dātāraṃ yajamānam| kimartham| iṣṭaye yajanāya, accheti nipāto'bhiśabdasyārthe vartate, abhiprāsi| tvaṃ tābhirniyudbhirduroṇe gṛhe no'smānniyuvasva 'yu-miśraṇe' niyojaya, rayiṃ dhanaṃ subhojasaṃ śobhanānnaṃ ca no gṛhe niyuvasva, vīraṃ ca putraṃ niyuvasva| kīdṛśam| gavyaṃ goṣu sādhum, tathā'śvyaṃ rādhaśca dhanamaśvyam| punarvacanamatiśayārtham| abhyāse hi bhūyāṃsamarthaṃ manyante yathāho ramaṇīyāho ramaṇīyeti| etāḥ ṣaṭ vyākhyātāḥ |
57.9.20
yaṃ krandasītyasyāḥ ayamarthaḥ - dyāvāpṛthivyābhidhānā prasiddheyaṃ yājñikānām| yatra sūra ādityo'bhyudito vibhāti, tasmai kasmai prajāpataye sarvātmane haviṣā vidhema havirdadhmaḥ, haviṣopacarāmastamityarthaḥ| yaṃ yatra krandasī krandanayukte ghanastanitavedādhyayanaśabdavatyau dyāvāpṛthivyāvapasā pāpavihīne'bhyaikṣetām yadadhiṣṭhāne satyau kāryāṇi nirūpayataḥ, manasā mananena tastabhāne'vaṣṭambhanayukte aremāne cākampamāne ca sthāvararūpe iti yāvat| yatra sarvaṃ pratiṣṭhitaṃ, tasmai prajāpataye havirājyalakṣaṇaṃ juhuma iti tātparyam| ata ūrdhvaṃ pravargyavrate śāntivimokaḥ siddhaḥ| sa ihāpi kartavyaḥ| taṃ vyākhyāsyāmaḥ - etāni sapta yajūṃṣi| saptānāmapi ca - 'āyuṣe naḥ punardehi' iti sādhāraṇo'nuṣaṅgaḥ| pravargyavrataṃ, sarvakarmako vā prajāpatirucyate| he pravargyavrata prajāpate vā, āyuṣo dātā tvam, ata āyurme mahyaṃ dehi| āyuṣe naḥ punardehi, āyuṣa iti tādarthyacaturthyantena āyulakṣaṇajīvananimittāni nityakarmāṇyupalakṣyante, nityanaimittikakarmānuṣṭhānārthaṃ punarāyurmahyaṃ dehītyarthaḥ| eṣāṃ ṣaṇṇāmapi yajuṣāṃ tulyā dik| ādityo'tra rudraḥ| ādityāya namaḥ| divi sīdatīti diviṣat tasmai| yasya varṣamiṣavaḥ, vṛṣṭirvarṣaṃ dhārāsāro yasya śarāstasmai punaḥpunarnamaskāro'stu| tena ca namaskāreṇa prasāditaḥ saṃstvaṃ rudro mā mā hiṃsīḥ māṃ mā vadhīḥ| dvitīyasya mā ityasya| yuṣmadādeśasya prayogo'smadīyopalakṣaṇārthaḥ, asmadīyāṃśca putraprabhṛtīn mā hiṃsīrityarthaḥ| samare saṃgrāme| samānaṃ pūrveṇa|
57.9.21
'brahmaṇa upastaraṇamasi' ityanuvākaṃ japanti| te japanto 'mitrasya carṣaṇī dhṛta' iti maitryā prathamayā''dityamavekṣante, abḷiṅgābhiścāpa upaspṛśanti| he udaka asi tvaṃ brahmaṇa upastaraṇaṃ, brahmā tvāmupastīrya bījabhūtamuptvā lokān sṛjati| yathoktam - 'apa eva sasarjādau tāsu vīryamathākṣipat ||' iti vīryaṃ śaktirudakasyaiva tu sarvakāryanimittatvam| brahmaṇe tvopastṛṇāmi, brahmapadaprāptaye tvāmahamupaspṛśāmi| iḷāyai ca tvāmupaspṛśāmi, iḷā annaṃ tacca brahmapadārthināpyabhyarthanīyaṃ taddhetukanityakarmādisādhyatvādapavargasya| vāstvasi gṛhamasi sarvāśrayatvāt, vāstumat brahmā hi tava gṛhāmāśrayabhūtaṃ vartate| vāstumān bhūyāḥ puruṣavyatyayo'tra| tvatprasādādahaṃ vāstumān bhūyāsam gṛhavānsyāṃ brahmabhūyaṃ prāpnuyāmityarthaḥ| avāstuḥ sa bhūyādyo'smāndveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ, so'pratiṣṭho bhūyāt| pratiṣṭhante yatra lokāḥ sa pratiṣṭhā asiṃ bhavasi, udaka tvamato mama pratiṣṭhā bhūyāt| yastu asmān dveṣṭi yaṃ ca vayaṃ dviṣmaḥ so'pratiṣṭho bhūyāt| he vāta bheṣajaṃ satkarmaphalaṃ brahmaprāptilakṣaṇamāvāhi prāpaya, yadrapaḥ pāpamavidyālakṣaṇaṃ tadvivāhi apasāraya| yatastvaṃ sarvasya bheṣajaḥ auṣadhaṃ saṃsāravyādhibādhakatvāt, tathā devānāṃ dūtaśca īyase sañcarasi karmānuṣṭhānarūpaiḥ phalairyojayasi| yata evambhūtastvaṃ tasmāducyase|
57.9.22
he vāta tava nidhihito nidhimato gṛhe nihitasya sarvakarmaphalasya yataḥ sambhavaḥ, tenātaḥ karmaṇo yadbhāgadheyaṃ, tannastato nidhehi| yatada iti dakārasya takāraśchāndasaḥ| kecittu yadata iti paṭhanti| śatādhyayanasyādhyetāraḥ nidhirhi sa ityapi paṭhanti| sa tava gṛhe tvanāśrayatvena vyavasthitaḥ prajāpatiḥ sarvaphalavidhānabhūta iti tatrārthaḥ| kimarthaṃ dehi bhāgadheyam| jīvase jīvanāya cirataropabhogyasvargādiphalopabhogāyetyarthaḥ| tato no'bhayaṃ kṛdhi, yadasmābhiḥ karma kriyate tato'smākamabhayaṃ kṛdhi saṃsāratamo'vidyāsmitārāgadveṣābhiniveśalakṣaṇakleśabhayanivāraṇaṃ kurvityarthaḥ| evamapi vyācakṣate - he vāta tava yatato yatamānasya gṛhe yadvyavasthitaṃ phalaṃ tato nidhehi kiñciñjīvanāya abhayāya iti| he aśvinau asmān paripātaṃ samantādrakṣatam| kaiḥ| dyubhirdivasaiḥ| kīdṛśaiḥ| aktubhirabhivyaktaiḥ nirabhrairata eva subhagaiḥ, riṣṭaṃ hiṃsakaṃ tadrahitairariṣṭaiḥ| yañca kiñcana vayaṃ kurmastanmāmahantāmatiśayena pūjayantu| ke te| mitro varuṇo'ditiḥ sindhurnadīsamudralakṣaṇaḥ pṛthivī uta dyauḥ| pṛthivī no'smākaṃ śāntiḥ 'astu' iti sarvatrā'nuṣaṅgaḥ| astvityasya cānuṣaktasya bahuvacanānteṣu vanaspatiprabhṛtiṣu vipariṇāmaḥ| he udaka tvayā śāntyātmakena sarvaśāntyātmakenāhaṃ 'śāntiyukto bhūyāsam' iti śeṣaḥ| ato'haṃ mahyaṃ svārthaṃ dvipade putrādyartham, catuṣpade gavādyarthaṃ śāntiṃ karomi| yato'si tvaṃ śāntirataḥ śāntirno astu, avidyādikleśāḥ śāmyantu naḥ ityarthaḥ| mumukṣuṃ prati śāntiḥ śāntiḥ śāntiriti abhyāso'tiśayārthaḥ saṃsārakleśaikamayatvapradarśanārthaḥ|
57.9.23
he vāk sarasvati yā tvamuditoccāritā vaikharīrūpā, yā ca anuditā antaḥsaṅkalpādirūpā madhyamā paśyantī sūkṣmā ca, sā no'smākaṃ śivā kṣemakāriṇī bhava, śaṃtamā sukhatamā, sumṛḷīkā śobhanasukhā| abhyāso'tiśayārthaḥ| mā te vyoma saṃdṛśi, vyoma chidraṃ te tava vyoma chedaṃ mā drākṣaṃ tvadvihīnaḥ kadācidapi mā bhūvamityarthaḥ, avicchinnasthitiṃ ca tvāṃ divyena cakṣuṣā jānīyāmityarthaḥ| he vāk tvāmahaṃ mitrasya cakṣuṣā prekṣe, mitrasya cakṣuṣānvīkṣe mitradṛṣṭyā anupaśyāmītyarthaḥ| evaṃ sūryasyeti vyākhyeyam| abhiśabda ābhimukhye'tra| mitrasya sarvaprītikāriṇa ādityasya śravo dhanaṃ raśmilakṣaṇam annādihetutvāt 'ahaṃ vīkṣe' iti śeṣaḥ| kīdṛśasya mitrasya| carṣaṇīdhṛtaḥ carṣaṇayo manuṣyāsteṣāṃ dhārakasya, devasya dyotanādidharmakasya| kīdṛśaṃ śravaḥ| sānasi snehakāri| uṇādiṣu snehārtha eva sānasiśabdo nipātitaḥ| dyumnaṃ dyotamānaṃ yaśoyuktamannayuktaṃ vā| tathā ca 'dyumnaṃ dyotateryaśo vā'nnaṃ vā' iti niruktakāraḥ| citraśravastamam āścaryabhūtatamadhanamityarthaḥ| ātmanevaitāṃ paṭhati| atra satyametāvanmātraṃ viśeṣaḥ|| he āpaḥ mama bheṣajaṃ hitakāri karma vedādhyayanādikaṃ karma pṛṇīta pūrayata| varūthaṃ tanvo mama, madīyāyāstanoḥ śarīrasya yūyameva varūthaṃ gṛhamāśrayaḥ| jyok cirakālaṃ ca tvatprasādādahaṃ sūrya dṛśe paśyan bhūyāsam| iti vyākhyātā| mitrādayo'smākaṃ sukharūpāḥ sukhakarā bhavanvityarthaḥ| viṣṇururukramaḥ trailokyasya kramaṇe vitatakrama ityarthaḥ| atrāstviti viśeṣo devatāviśeṣaśca ||
57.9.24
tyaṃ taṃ tārkṣyaṃ garuḍamiha svasannidhau āhvayema āhvayāmaḥ, ū iti nipāto'narthakaḥ| ṣu iti suśabdaḥ, suvājinaṃ śobhanakampaṃ devajūtaṃ devānāṃ prītikāraṇamabhimataṃ, sahovānaṃ, saha iti balanāma, balavantaṃ, rathānāmapi tarutāraṃ tārayitāramariṣṭanemimahiṃsitagatiṃ, pṛtanājaṃ pṛtanānāṃ parasenānāṃ jetāram, āśuṃ śīghragatim | kimarthamāhvayāmaḥ, svastaye'vināśāya| he indra kayā vṛtā vartanena karmaṇā ūtiravanaṃ saṃsārakleśanivāraṇamābhuvat ā samantādbhavati | citraḥ, citrā āścaryabhūtā parapuruṣārtharūpetyarthaḥ| sadāvṛdhaḥ sarvakālāśca samṛddhayaḥ kayā vṛtā bhavanti | sakhā, etadūrterviśeṣaṇam | śaciṣṭhayeti vṛtetyasya viśeṣaṇaṃ śaktatamayetyarthaḥ| he indra tvā tvāṃ, muktvā ityadhyāhāraḥ, tvāṃ varjayitvā kaḥ satyaḥ satyasaṅkalpaḥ| madānāṃ maṃhiṣṭhaḥ nityānandātmakaharṣayogyatayā hṛṣṭānāṃ madhye maṃhiṣṭho'tiśayena pūjanīyaḥ| atastvāṃ muktvā kaḥ satyaḥ, yo aṃhasaḥ matsadaṃhasaḥ mādyatapāpasya saṃsārakleśakāriṇaḥ sambandhi vasu dhanamanādyavidyāvāsanātmakaṃ sāmarthyam āruje ārujati vināśayati, dṛḍhā cit, sudṛḍhayā citā caitanyena vidyārūpeṇetyarthaḥ| he indra no'smākaṃ sukhasīnāṃ śobhanasamānakhyānānāmavitā, jaritṝṇāṃ stotṝṇāmabhyavitā ābhimukhyena rakṣitā bhavāsi bhava ūtibhiḥ, śataśabdo'tibāhulyalakṣaṇārthaḥ, atibahvībhirūtibhiravanakriyābhiravitā bhavetyarthaḥ | bhavāsīti loḍarthe leṭ|
57.9.25
sa sūryo vipaścidvidyāmayo manasā mananenā'nudhyānena māṃ punātu pāvayatu, yaḥ purastātpūrvasyāṃ diśi udagāduditaḥ mahato'rṇavātsamudrāt| viśeṣeṇa bhrājamāno dīpyamānaḥ sarirasya saraṇamārgasyā'ntarikṣasya madhye| vṛṣabhaḥ kāmānāṃ varṣayitā, vṛṣabho vā sarvajyotiṣāmukṛṣṭaḥ| rohitākṣaḥ lohitalocanaḥ kanakanayanaḥ| yadbrahma vedamavādiṣma paṭhitavanto vayaṃ tanmā hāsīnmā tyākṣīt| sūryāya viśeṣeṇa bhrājamānāya punaḥ punaḥ namaskāro'stu | śāntivimokaḥ| aupaniṣadāḥ paramarahasyamantrā amī paramāḥ pāvanāḥ saṃsāraghorasāgarasantaraṇopāyāḥ prāyaḥ sarvatra samarthāḥ, pravargyavrate'pi śāntiprastāveopayogina āpamāpamityādaya itīhāvaśyaṃ vivaraṇīyāḥ| apaḥ pātre vidhāyopastauti - sarvā apa ahamāpamāpaṃ prāptavān| abhyāso'tiśayārthaḥ| asmādasmādito'mṛtaḥ, asmāditi pratyaksanadyādijalāśayanirdeśaḥ, amṛta iti parokṣādhārābhidhānam | abhyāsaḥ sākalyārthaḥ| etā apaḥ sarvā agnivāyusūryāḥ sañcaskaruḥ saṃskṛtavantaḥ| dhiyā prajñayā| vāyuvadaśvā vyāpakāḥ| ke| raśmipatayaḥ| raśmayaśca te patayaḥ pālakāḥ apāṃ, raśmaya eva hyabagarbhāḥ santo meghā bhavanti | ataśca marīcyātmānaḥ, āpo marīcyantarvartitvena sthitā ityarthaḥ| adruhaḥ sūkṣmarūpeṇa marīcimadhyagatā api drohaśūnyā anupahiṃsikā ityarthaḥ| devīḥ devya āpaḥ| bhuvanasya bhuvanānāṃ sūvarīḥ sūvaryaḥ prasavaśīlāḥ | ime imān lokān asuvaḥ sūtavatyaḥ| putravattvai putrāṇāṃ jīvātmanāmavatvai avanāya saṃsārakleśaśāntaye|
57.9.26
mahānāmnībhirṛgbhirudakamucyate| ṛcaśca mahānāmnyaḥ tadabhidhānādāpastathā, mahaddhyato nāma āsāmapāmiti, mahāprabhāvā ityarthaḥ| ata eva ca mahāmānā, bṛhatyā pūjayā yuktāḥ| mahāyāmā mahāparimāṇāḥ| tathā mahāsomāḥ, tābhireva hyabhiṣrutaḥ somo yāgayogyo bhavati| evambhūtāśca parjanyasūvarīḥ parjanyasya meghasya savitryaḥ| putravattvā imaṃ suva, imaṃ brahmacāriṇaṃ putravattvāya suva putrajananayogyaṃ sampādaya| apa iti ṣaṣṭhībahuvacanasya supāṃ subityādeśaḥ| sruṣṭirekadeśaḥ| spṛśāmītyadhyāhāraḥ| apāmekadeśaṃ spṛśāmītyarthaḥ| uddhṛtya hi jalaikadeśo'trābhimantryata ityuktam| evamapāṃ rakṣakamaṃśamuddhṛtaṃ spṛśāmi, apāṃ rasaṃ sāram| apāghamanujāvarti, apāmaghaṃ pāpaṃ spṛśāmyapasārayāmi| sadbhāve'psu pāpasya pramāṇamāha - anujāvarti, apāmanujā jīvātmānastajjanyatvāt, teṣvāvartamānamaghamaśucitvaṃ kāraṇe'pyanuvṛttiṃ gamayati, ghaṭādigatamiva gandhādi mṛtpiṇḍādike| ato vartamānam agham āsāmuddhṛtya mantraiḥ pāvanaṃ śāntyādau| mama devīrṛte hitāḥ, mama ṛte hitā mama ṛte yajñe satye ca hitāḥ| athavā mama devyo hitā āpaḥ, yathā ṛto yajño hito mama, ṛtaḥ satyaśabdo vā| yūyaṃ pāpanivāraṇāya vajramivoditāḥ stha bhavata| yato varuṇasya doṣanivārakasya devasya sūvaryo yūyam| ādityānuditaṃ karma vratādikaṃ kāmyaṃ ca, tasya kartāraṃ he devya ūrdhvamudīṣata sarvotkṛṣṭaṃ sampādayetetyarthaḥ, yoninā svajanmanimittena parabrahmaśaktyetyarthaḥ| evamādayo mantrā bahuśaktayaḥ śāntivimoke'pyupayoginaḥ|
57.9.27
evamādayo japamantrāḥ śāntyupayoginaḥ| he devā vayaṃ karṇerbhadraṃ bandhanīyaṃ kalyāṇaṃ śṛṇuyāmaḥ brahmaprāptiparyavasāyi vedāntādikam | he yajatrāḥ yaṣṭṛṇāṃ trātāro'kṣibhirnetrairbhadraṃ paśyema| tathā sthirairavināśibhiraṅgaiḥ karacaraṇādibhirupalakṣitāḥ santastuṣṭuvāṃsastuvanto devahitaṃ deveṣu nihitaṃ yadāyuḥ, tat vyaśema viśeṣeṇāśnuvāma tanūbhiḥ śarīraiḥ| indro vṛddhaśravāḥ vṛddhadhanaḥ bahudhano no'smabhyaṃ svastiṃ avināśaṃ dadhātu dadātu dhārayatu vā| evaṃ pūṣā ādityo viśvavedāḥ sarvajñaḥ svasti no dadātu| tārthyo garutmānariṣṭanemiḥ, 'riṣṭa-hiṃsākarmā', ariṣṭo'nupahiṃsitaḥ nemirāspadaṃ sthānaṃ yasya saḥ, anupahiṃsitāspadaḥ| prānto vā nemirahiṃsitamaryādaḥ kenāpyanulaṅghita ityarthaḥ| bṛhaspatirdevaguruścāsmabhyaṃ svasti dadhātu dhārayatu vā| ketusaṃjñakā aruṇavarṇā jñātāro vātamekhalā śatadhāya samāhitāḥ samāśritāḥ pratiṣṭhāṃ samādhisthairyādikaṃ śarīragateṣvanubhūya tato mokṣaṃ gatā ityarthaḥ| śatadhāyeti yakāro'narthakaḥ| atho sahasradhāyasaṃ, sahasradhā ityarthaḥ, cirataralabhyo mokṣa ityarthaḥ| tathā ca smṛtiḥ - 'mahāyajñaiśca yajñaiśca brāhmīyaṃ kriyate tanuḥ|' iti| no'smākaṃ śivāḥ kṣemakāriṇyaḥ śaṃtamāśca sukhatamā yūyaṃ bhavatha| anena bhūmimālabhate | he sarasvati udakavati sumṛḷīkā susukhadā bhava, mā te tava vyoma vicchedaviplavaṃ dasyuprabhṛtikṛtaṃ drākṣam| || ityaruṇamantravivṛtiḥ ||
57.9.28
naiṣṭhikabrahmacāriṇo vratamuktamadhunā mantrārtho vivriyate| tatra śatādhyayana upaniṣattvena prasiddheṣvanuvākeṣu pañcadaśasu prathamaukādaśadvādaśānāmihopayogo'sti | prathamasya vighnaśāntau, ekādaśasya śiṣyānuśāsane, dvādaśasyāpi śāntau | tatra prathamadvādaśau tāvat - mitrādayo'trādhyātmikyo devatāḥ| tathā ca śrutiḥ - 'prāṇo vai mitro'pāno varuṇaḥ' iti| paramātmavivarttāstatpariṇāmā vā jagatsūtraprāṇaprabhṛtayastadadhiṣṭhātryo devatā mitrādayaḥ| evaṃ cakṣuṣo'dhiṣṭhātā devatāviśeṣaḥ aryamā| arīn svādhyāyādivirodhinaḥ niyacchati yaḥ so'ryamā| no'smākaṃ mitraḥ śaṃ sukhaṃ bhavatu, sukhamasmākaṃ bhāvayatvityarthaḥ| evaṃ varuṇādiṣvapi yojyam| viṣṇurvyāpako'ntaryāmī urukramo bṛhatkramaḥ| namo brahmaṇe, paramātmane namaskāro'stu| evaṃ vāyave vāyurūpāya jagatsūtrabhūtāya namaskāro'stu| he vāyo namaste'stu| parokṣeṇa stutvā, pratyakṣeṇa stauti - he vāyo tvameva pratyakṣaṃ brahmāsi bhavasi, nābherūtthitastvameva vedarūpeṇa pratyakṣeṇa vivarttase vipariṇamase vetyarthaḥ| atastvāmeva pratyakṣaṃ brahma vadiṣyāmi, yatastvameva pratyakṣaṃ brahma| tvāmeva ṛtaṃ vadiṣyāmi satyaṃ ca| iha samuccīyamāne mokṣopāyabhūte jñānakarmaṇī ṛtaśabdenokte, taditikarttavyatā tu satyaśabdena| athavā ṛtasatyaśabdayorekārthatvātpunarvacanamatiśayārtham| taddataṃ ca satyaṃ ca māmavatu, vaktāramavatu| punarvacanaṃ pūrvavat| athavā māmavatu vaktāraṃ, pravaktāraṃ copādhyāyam| śāntiḥ śāntiḥ śāntirityastu vighnānāmiti śeṣaḥ| trivaṃcanaṃ saṃsārasya vighnabhūyastvādatiśayārtham| eṣa prathamo'nuvākaḥ|
57.9.29
atra prathamāddevatāmātraṃ viśiṣyate'tītakālatā ca| idaṃ śiṣyopādhyāyau saha brūtaḥ, anyatra tu dampatī api| mitrādidevatāgaṇau nau āvāṃ śiṣyopādhyāyau karmabhūtāvavatu rakṣatu saha sthitau, tathā bhunaktu pālayatu bhojayatu vā nityānandarūpamapavargaphalam| sahaiva ca sthitau vīryaṃ vedābhyāsasamudbhūtamatinairmalyalakṣaṇaṃ karavāvahai kurvahe| tejasvinau abhibhavituṃ kenāpyaśakyau| yadadhītaṃ, tadāvayorastu sthiram| mā vidviṣāvahai, āvayoranyonyaṃ vidveṣo mā bhūt| śāntiriti vyākhyātam| evamāvāpasthāne śāntiṃ kṛtvā, śiṣyaṃ medhāvitvamanirākariṣṇutvaṃ ca kāmayamānamācāryo vācayedgadvayam|
57.9.30
mantravarṇājjapamātrādeva medhādiphalaṃ dhāraṇaśaktiranirākariṣṇutā tāṃ ca prāpnoti| yaḥ chandasāṃ vedānām ṛṣabho varṣitā kāmānāṃ pradhānabhūto vā oṃkāraḥ viśvavedāḥ sarvajñaḥ sarvadhano vā, chandobhyo vedāntebhyo'mṛtarūpo'dhibabhūva| avidyāvaśena dvaitāpanno vedāntārthānuṣṭhānena sarvavedārthānuṣṭhānena vā jñānakarmasamuccayenādhikāmṛtarūpo nityānandādvaitarūpo bhavatītyarthaḥ| sa indraḥ prajāpatiḥ mā māṃ medhayā spṛṇotu prīṇātu| amṛtasyāmṛtatvāya mokṣāyāhaṃ vedadhāraṇaśaktiyuktaḥ syām| anirākariṣṇutāpyatroktā| tathā mama śarīraṃ vicakṣaṇaṃ mokṣopāyānuṣṭhānacaturaṃ bhūyāt| vāk ca vedyuktā madhumat madhurarasayuktaṃ karmaphalaṃ duhe dogdhu| karṇābhyāṃ bhūri bahu ciraṃ suśruvaṃ śobhanaṃ śṛṇuyāṃ vedāntarūpam| brahmaṇo vedasyāhaṃ kośo vedārthajñānaratnanicayabhāṇḍāgāraṃ bhūyāsam| bhāṇḍāgāraṃ ca pidhānena sthagitaṃ bhavatītyāha - medhayā prajñājanitasaṃskāreṇa pihita ācchādito rakṣitaḥ dṛḍhasaṃskāravaśena vedārthasyāvismaraṇāt| śrutaṃ me gopāya, mama śrutaṃ ca rakṣa paraprayojanayuktaṃ kurvityarthaḥ| śrīkāmaḥ ‘āvahantī vitanvānā’ ityādibhirjuhuyāt|
57.9.31
ṛgyajuṣābhyāmābhyāṃ dve āhutī juhuyāt| ekāmityeke, ṛgyajuṣānta ekasvāhākārāt| anyāścāhutayo'tra pūrvavyākhyātaiḥ strīliṅgakairmantrairhotavyāḥ| he śrīḥ mama vāsāṃsi gāścā'nnapānena saha vardhaya| kiṃ kurvatī| āvahantī prāpayantī ḍhaukayantī| vitanvānā vividhaṃ viśeṣeṇa vā vistārayantī| ātmanaśca varaṃ kurvāṇā varaṇīyaṃ varamutkṛṣṭaṃ maṇikanakādikamātmasambandhitayā kurvāṇā| ato me śriyamāvaha, yasmātsamyagadhītavedo'hamupādhyāyāvaśyadeyadakṣiṇāyogyatopanatārthiviśeṣo vā, tato hetorlomaśāṃ lomaśājāviprabhṛtibhirvibhūṣitāṃ paśubhiraśvādibhiḥ saha| upakurvāṇakasyaitaduktamityāhuḥ| yaśaskāma ‘ā mā yantu’ ityaṣṭābhirjuhuyāt| yadyācāryo juhoti, athāpi brahmacārī, ubhayathā brahmacāriṇaḥ phalaṃ taduddeśena karmakaraṇāt|
57.9.32
ye brahmacāriṇo dharmāḥ siddhayaśca te mā mām āyāntu| prajāpatirevamabhyarthyate| tadarthaṃ ca suhutamastu| evaṃ samyagāyāntu māṃ ye brahmacāriṇaḥ sambandhino yamaniyamādayaḥ| tapoyaśoyaśāni svāhā, tapāṃsyeva yaśaḥprakārāḥ tapoyaśoyaśāni tapoyaśoyaśāṃsi samāyāntu, 'prakāre guṇavacanasya' (8.1.12) iti dvirvacanam| tadarthaṃ ca suhutamastu| tapoloke vā svargaviśeṣe ye yaśaḥprakārāste samāyānvityarthaḥ| evaṃ janoyaśoyaśāni svāheti vyākhyeyam| taṃ tvā bhageti, he bhaga bhajanīya brahman tvāmahaṃ praviśāmi| sa mā bhageti, sa tvaṃ he bhaga māṃ praviśa| śreyānvaso yaśoyaśāni svāhā, he vaso vāsayitaḥ dhanada tvaṃ śreyān praśasyo'tiśayena, atastvatprasādānmāṃ yaśāṃsi praviśantu tadarthaṃ ca suhutamastu| asminsahasreti, asminbahuśākhe yajurvede brahmavibhavopaniṣatpathe vā vibhaja vibhāgayoginaṃ kuru| ahaṃ tvayi viṣayabhūte he brahman mṛje ātmānaṃ śodhayāmi, vigatanikhalamalaṃ sampādayāmi brahmaṇi kṣīṇaṃ, tadarthaṃ tu suhutamastu| āraṇyakavratapaddhatiparyavasāne tvidaṃ kāryam| vedamanūcyā''cāryo'ntevāsinamanuśāsti idaṃ kartavyamidamakartavyamityaupaniṣadaikādaśānuvākena| ekādaśānuvākastu -
57.9.33
upaniṣatsaṃhitāmadhītyaivedamūcyate| ācārya ekādaśānuvākābhihitāṃ nītimupaniṣadadhyayanānte grāhayati, ata eva 'vedādhyayanānantarameva dharmajijñāsā kartavyā' iti, jaiminimuninā nigaditam| yata ekādaśānuvākārambha eva 'vedamanvṛcya' iti śrutirapyasti mūlabhūtā| vedasamuttha eva hi nyāyaḥ pramāṇam| yatrocyate - 'ārṣaṃ dharmopadeśaṃ ca vedaśāstrāvirodhinā| yastarkeṇānusandhatte sa dharmaṃ veda netaraḥ||' iti| avedamūlastu mānuṣamatimātrakalpitaḥ kutarko dharmādharmau prati na pramāṇaṃ, yathā saugatabārhaspatyakalpaḥ| yatredamūcyate - 'purāṇaṃ mānavo dharmaḥ sāṅgo vedaścikitsitam| ājñāsiddhāni catvāri na hantavyāni hetubhiḥ||' 'tarko'pratiṣṭhaḥ smṛtayo vibhinnā nāsāvṛṣiryasya mataṃ na bhinnam| dharmasya tattvaṃ nihitaṃ guhāyāṃ mahājano yena gataḥ sa panthāḥ||' ‘hastasparśādivānvena’ iti| he brahmacārin satyaṃ vada, satyaṃ punaḥ paropakāraparyavasāyi, asatyamapi satyaphalaṃ kadācidvaktavyaṃ yena brāhmaṇavadhādikaṃ rakṣyate| yathoktam - ‘satyaṃ brūyāt priyaṃ brūyāt na brūyātsatyamapriyam| asatyaṃ na priyaṃ brūyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ||' dharmaṃ cara, vihitakarmācarāsaṅgagrahādikamanutiṣṭha| svādhyāyānmā pramada, svādhyāyaviṣayaṃ pramādamālasyādinānadhyayanaṃ mā kṛthāḥ| ācāryadakṣiṇārthamabhimataṃ dhanamāhṛtya putrapautrādisantānavicchedaṃ mā kārṣīḥ, gurave dakṣiṇāṃ dattvā vivāhaṃ kuryādityarthaḥ| satyasyāsatyabhāṣaṇaṃ pramādaḥ| dharmasya nityanaimittikalakṣaṇasyākaraṇaṃ pramādaḥ| kāmyasya tu viguṇasya karaṇamakaraṇaṃ ca| evaṃ yajñasya pramādaḥ, ālasyādyupahatatā|
57.9.34
kuśalaṃ śarīrarakṣādikaṃ tatra pramādaḥ, svāsthye'pyabhayena tacchāntyādikaraṇaṃ, svastyayanaṃ hi pratyahaṃ śāntirūpaṃ vaiśvadevādāvāmnātam| svādhyāyapramādo na kartavyaḥ, pravacane cādhyāpane āvṛtto'pi vedo guṇitavyo'dhyāpayitavyaśca| evaṃ yajñeṣu pākayajñādiṣu pramādo'nanuṣṭhānalakṣaṇo na kartavyaḥ| mātā deva iva yasya sa mātṛdevo bhava| tvayā'navadyāni agarhitānyeva karmāṇi kartavyāni, na kadāciditarāṇi| śrutismṛtivihitānyapi lokavigarhitāni varjanīyāni purāṇamokṣaniveśanādīni| asmākaṃ ca gurutadbhāryā'patyaprabhṛtīnāṃ śobhanānyeva caritāni karmāṇi ācaritavyāni, netarāṇi| gurubhirapi sadbhiryāni vyāmohadāni caritāni anuṣṭhitāni, tāni śraddhayā nānuṣṭhātavyāni, yathā viśvāmitrācaritaśvajaghanyāśanacaṇḍālayājanādīni| tathā ye kecanāsmatsakāśādatiśayena jyāyāṃso bahuvidyattvādināṃ brāhmaṇa āgaccheyusteṣāṃ tvayā''sanena praśrayitavyam, āsanadānapādasaṃvāhanāt praśvasanaṃ khedāpanodanalakṣaṇaṃ kartavyam, na tu darpeṇodgrāhaṇikādikamārabdhavyamityarthaḥ, śraddhā āstikyabuddhistayaiva deyam| kadācittvaśraddhayā'pi deyaṃ lokavigarhāparihārāya| bahujaneṣu saṅghaṭiteṣu gāyanādiviṣayeṣu samudāyadāne prastute karmaṇyaprasiddhiparihārāyā'śraddhayā'pi deyamityarthaḥ| athavā'śraddhayā'deyamityakārapraśleṣaḥ| saṃvit bhṛtyādibharaṇāya pratijñā - idaṃ mayā deyamiti| tayā deyamityarthaḥ|
57.9.35
asaṃvidā'pyapratijñātamapi karmakauśalamavalokya deyam| daurgatye'pi sambandhibāndhavārthijanāyābhyāgatāya vākbhūmitṛṇodakādi yathāśakti hiyā deyam| nāgavināyakadurgādyugradevatābhyaḥ pūrvatarasaṅkalpitaṃ balyupahārādi tadākramaṇabhiyā deyam| vittaṃ prayojanaṃ yatrāsti sā vittistadarthaṃ deyam| avityai ca deyaṃ kadācit| bhūtyai vibhavāya deyamabhūtyai api kadācit| śraddhayā deyamityasyaiva sarvo'nuvādaḥ stutyarthatvena vā| evaṃ vedārthe vartamānasya yadi kadācitkarmasu vaidikeṣu saṃśayaḥ syāt keṣucit, vṛttau vā jīvanopāyadhanārjane kimasmādādeyam uta neti, tadā ye tatra tvannivāsadeśe brāhmaṇāstebhyaḥ sandeho'pasārayitavyaḥ| kīdṛśā brāhmaṇāḥ| samyagvimarśakuśalāḥ, yuktāḥ avikalkaraṇāḥ, āyuktāḥ anuṣṭhānasaktāḥ alakṣāḥ akrūramatayaḥ, arūkṣā iti pāṭhe'pyayamevārthaḥ, alubdhāḥ alobhino lobhaśūnyāḥ| dharmakāmā vā syuḥ, dharmakāmā eva yadi syuḥ yathā te tatra karmavṛttyādau pravartante, tathaiva tvaṃ pravartethāstata eva nirṇayaṃ kuryā ityarthaḥ| anyācāryapṛṣṭena ca yathārthopadeśinā bhavitavyamarthāt| ye tu tatra abhyākhyātā ābhimukhyena asambhinnabuddhayasteṣāṃ buddhisambhedaṃ virodhaṃ ca mā kārṣīḥ| kiṃ tarhi| yathā te pūrvoktaguṇakā brāhmaṇāḥ pravarteran, tathā vartethāḥ saṃvṛttimattvena| abhyākhyātāḥ ābhimukhyena khyātāḥ mantriprabhṛtayaḥ| yadetanmadīyaṃ śāsanam, eṣa ādeśaḥ, dhārmikasya rājāderājñā| upadeśo vaidiko hitaparyavasāyī vā viśeṣopaniṣadrahasyāmityarthaḥ| pratyavāyābhāvena balena lobhena rahasyasambodhanena cānuṣṭhātavyamevametadityarthaḥ||
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit