Kathakagrihyasutra 64
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 64
- Language
- Sanskrit
Contents
- 64.20 — 14 parts
64.1
sarvatra rāṣṭrabhṛtāṃ devānāmārṣam| rāṣṭrabhṛtaśca ādityāgnicandravāyudivasarātriyajñadakṣiṇātmakāḥ, ye bodhapratibodhetyanuvāke vyākhyātāḥ| agniratra devatā| ṛtaṃ jalaṃ sahate prasahate'bhibhavati kāṣṭhasāgarādigataṃ dahati bhaumabāḍabādiko yataḥ, ata ṛtāṣāṭ 'nahivṛtivṛṣivyadhirucisahitaniṣu kau' (6.3.116) iti dīrghaḥ| 'saheḥ pṛtanartābhyāṃ ca' (8.3.119) iti ṣatvam| ṛtadhāmā dhāmaśabdasya trayo'rthāḥ - nāma sthānaṃ tejaśceti, ṛtaśabdasyāpi - satyaṃ jalaṃ yajñastejaśceti catvāraḥ| satyatejāḥ utkaṭabalaḥ, yajñasthānaḥ, jalasthānaśca baḍabāgnau darśanāt ārdrandhane ca, sthirasthititvāt satyanāmā ca| aṅgati gacchati sarvānarthānityagniḥ, nahi agniśūnyaṃ kiñcidasti sarvatra coṣmadarśanāt| agniriti nāmadheyamitaraviśeṣaṇaniveśanirdeśāya| gāṃ svargaṃ dhārayati yajñasampattidvāreṇeti gandharvaḥ| so'gnirno'smākaṃ sambandhi idaṃ pratyakṣaprāptaṃ brahma vardhanaṃ paśvādivedasampadāṃ cayanaṃ kṣatraṃ kṣaratpātu rakṣatu| svāheti nipātasya sampradānārthīyasya suhutamastu iti sarvatra arthaḥ| vaḍiti ‘vī gati...........' ityasya varṇāgame varṇaviparyaye ca rūpam, vahateḥ kvibantasya vā, tena vetu vahatu vetyarthaḥ| suhutamastu, tañcāgniraśnātu prāpnotu vetyarthaḥ|
64.2
tasyāgneroṣadhayaḥ patnya ityarthaḥ| apsaraso'psu sarantītyapsarasaḥ rūpaviśeṣayuktā vā kāntimatya iti vā| mudā iti nāmnā prasiddhāḥ, modayanti vyādhinivṛttidvāreṇa janān, svayaṃ ca modanta iti mudāḥ| tābhyaḥ suhutamastviti pūrvavat |
64.3
sumnamiti sukhanāmasu paṭhyate, susukhāḥ sūryādraśmayo yasya sa sūryaraśmiḥ| yathoktam - 'ammayatve'pi candrādeḥ sāvitrā eva raśmayaḥ| prāpya pratihatāstatra netrasaṃsargabhāginaḥ||' iti| candramā iti nāma āhlādananimittam| tulyamanyat |
64.4
tasya candramasaḥ patnyo bhekurayo nāma nakṣatrarūpāḥ | spaṣṭamanyat |
64.5
sūrya iti nāma | viśvasāmā sarvatejāḥ | saṃhitaḥ samyagdhitaḥ, prajābhyaḥ saṃhitaḥ |
64.6
tasya sūryasya marīcayaḥ patnyaḥ | ā samantāt yauti miśrībhavatīti āyuvaḥ | mūlavibhujāditvāt kaḥ |
64.7
yajño yāgaḥ | suparṇaḥ supatanaḥ śobhanagamanaḥ svargādāvativyavahite'pi phalārambhāt | bhogo bhuk bhujamicchati bhujyuḥ 'kyācchandasi' (3.2.170) ityupratyayaḥ, svargādiphaladvāreṇa |
64.8
yajñasya dakṣiṇā patnī |
64.9
viśvaṃ sarvaṃ yasya karma kāryaṃ sa viśvakarmā | manyate iti manaḥ |
64.10
eṣṭayo nāma patnyaḥ | ā samantādiṣṭya eṣṭayaḥ |
'iṣu-gatau' iṣiro gamanaśīlaḥ | 'vyaca-sambhave' viśvavyacāḥ sarvasambhavaheturvṛṣṭyādidvāreṇa |
rāṣṭrabhṛdanantaraṃ vārtraghnāvājyabhāgau juhoti| ubhayatra cobhau paurṇamāsyāmamāvāsyāyāṃ ca| anyeṣu pākayajñeṣu ājyameva bhāgo yayostau ājyabhāgau agnīṣomau| vṛtrahaṇau vṛṇoti āvṛṇoti jīvātmānaṃ vṛtraṃ pāpaṃ tamaśca, tasya hantārau vṛtrahaṇāveva vārtraghnau| ājyaśabdo'trāpi dharmāṇāṃ grāhakaḥ, tena caturgṛhītena homaḥ| āgneyasyāgneyau yājyānuvākye dvitīyasya saumye| anye tvāhuḥ - na yājyaivānuvākyā bhavitumarhati, anuvākyayā praiṣaḥ, yājyayā haviṣprakṣepaḥ| tatra gāyatryo'nuvākyāstriṣṭubho yājyā iti prāyikaḥ, ata evātra vārtraghnaśabdo'nuvākyāyā grāhaka ityāhuḥ| tathā coktaṃ, 'yatra vṛtrastatrānuvākyā' iti|
ṛṣiputrāṇāmārṣam| agnirāhutaḥ prakṣiptahaviṣkaḥ san vṛtrāṇi pāpāni tamāṃsi śatrūṃśca jaṅghanat hanti, arthādyajamānasya| samiddhaḥ prajvalitaḥ san, ata eva śukno dedīpyamāno draviṇasyurdraviṇaṃ dhanam icchati yajamānasya draviṇasyuḥ| kayā vipaṇyayā viśiṣṭastutyā| yadvā 'mana-jñāne' ityasya mavarṇasya vyatyaye viparyāse viśiṣṭaprajñayā ityarthaḥ, anekārthatvāddhāttūnām|
he soma tvaṃ satpatiḥ satāṃ patiḥ pālako'si bhavasi| tvaṃ rājā 'soma oṣadhīnāṃ rājā' iti śruteḥ| rājate dīpyate iti rājā| uteti tathārthe| vṛtrahā ca pāpādernāśakaḥ, tathā tvaṃ bhadro bhandanīyaḥ kalyāṇaḥ sukhakārī asi bhavasi| kratuḥ krāntadarśanastathā tvameva| athavā kraturyajñaḥ somasya prajāpatirūpatvāt prājāpatyātmakatvācca yajñasya| agnīṣomāvidaṃ 'sarvaṃ yadannaṃ cānnādaśca' iti brahmaṇo dvitīyasyāgnīṣomātmakatvaśravaṇāt, 'prajāpatirvai yajña' iti cāmnānāt| etadājyabhāgāntaṃ karmopasamādhānaśabdenocyata ityāhuḥ| 'agnimupasamādhāyājyabhāgāntaṃ hutvā', ityarthāt|
64.12
āpastasya vāyoḥ patnya ūrjo'nnavatyo balavatyaśca |
etā dvādaśāhutayo mithunā ucyante patipatnī yugalasampratyayāt, tathā agnicayana ete mantrāḥ paṭhyante | tatra ca 'ete rāṣṭrabhṛtaḥ' ityupakramya, 'mithunā āhutayaḥ prajātyai dvādaśa' iti śrūyate | tāścāgnau, trayodaśī tu rathamukhe |
āgneyasthālīpākasyā'gnaye svāheti nāmadheyena juhuyāt, parvaṇi sthālīpākasyāgnaye svāhā, agnīṣomābhyāṃ svāheti| taddevatayā vā ṛcā iti pakṣāntaram| ūhavidhānādṛkpakṣo'bhimatatara ityāhuḥ| ṛcamapyanuvākyāmeva kvacidāhuḥ| evameva hi svāhākārāntatvamupapadyate| yājyāyāṃ hi vaṣaṭkārāntatvaṃ bhavet| yājyayaiva tu āryadeśeṣvanuṣṭhānaṃ dṛśyate| prāyaḥ kāmacāra iti tu vyākhyātāraḥ| tatra 'aśanakhādanānliṅgakāḥ yājyāḥ, āhvānaliṅgakāstvanuvākyāḥ' iti lakṣaṇamāhuḥ| yadyapi cānuvākyayaiva homastatra ca svāhākārāntatā, yājyayaiva yāgastatra ca vaṣaṭkārāntatā, 'yājyā api vaṣaṭkaroti' iti śruteḥ, tathāpi yājyayā yadā pākayajñastadā darśapūrṇamāsadevatābhyo juhuyāditi codanayā svāhākāro bhavatītyāhuḥ |
64.13
prajāpatirdevatā yaḥ saptarathaḥ śrutaḥ 'ya eṣa saptarathaḥ prajāpatirevaiṣa' iti| he bhuvanasya bhūrādisatyāntasya pate rakṣaka| virāṭpate virājaḥ pate utpattyādiheto| tathā ca manuḥ - 'dvidhā kṛtvā''tmano dehamardhena puruṣo'bhavat| ardhena nārī tasyāṃ sa virājamasṛjatprabhuḥ||' iti| sa tvaṃ mahi mahat śarma sukhaṃ yaccha yajamānāya, asmai brahmaṇe'smai ca kṣatrāya, etebhyo brāhmaṇebhya etebhyaśca kṣatriyebhyaḥ| yasya te upari gṛhā yadāśritā lokā ityarthaḥ| eṣā trayodaśī āhutī rathamukhe|
āgneye sthālīpāke tāvadāgneyī yuktā, yadā na nāmadheyena yāgaḥ| deśakālakulabhedena nāgavināyakagrāmayakṣaprabhṛtīnāṃ yāgāḥ prasiddhāḥ| yaddevatābhidhānasamarthā vede mantrā nā'mnātāḥ, teṣvapīṣṭeṣu darśapūrṇamāsayoriti nayenātideśaprāptā āgneyādimantrāḥ smārtādiṣvevohanīyāḥ, tasmādṛkṣu nohet iti ṛkṣūhaniṣedhādvahuvacanamarthavat| tatraikadevateṣvāgneyīmatideśaprāptāmūhèt| dvidevateṣvagnīṣomīyāmaindrāgnīṃ vā| prakṛtāvagnīṣomīyamekādaśakapālaṃ nirvapet, aindrāgnamekādaśakapālaṃ nirvapet paurṇamāsyāmiti ca śākhābhedena paṭhyate| bahudevateṣu tu vaiśvadevīṃ viśvedevaprakāśanasamarthāmatideśaprāptāmṛcamūhèt| bahudevatānāṃ vaiśvadevaprakṛtitvasya nyāyyatvāt |
64.14
viśvāḥ sarvā āśāḥ kāmanā avidyāvāsanāḥ, tāḥ patnyaḥ brahmaṇa āyattāstattvajñānāṃśena, avidyāṃśena tu bhāryāḥ| iha patnīnāṃ parijñānameva kevalaṃ, na tu homaḥ āhutitvānavagamāt| yathā 'sa no bhuvanasya' iti pūrṇāṃ srucaṃ juhuyāt, ekaivā'hutirucyate| yathā 'mithunā āhutayaḥ prajātyai dvādaśa' iti dvādaśānāṃ mithunatvamuktaṃ na tu trayodaśyāḥ| sūtramapi caturdaśamantrasya patnīparijñānamātraparyavasāyitvaṃ dyotayati, evamapi eṣo'pi rathākhyo gandharvaḥ sapatnīko vidito bhavati| rathaḥ saptarathaḥ|
ṛtavo vasantādyāstāṃstadadhiṣṭhātṛbhūtāśca devatā nāmadheyena yajeta| evaṃ tithīstadadhiṣṭhātṛbhūtāśca devatā yajeta| tathā nakṣatrāṇyaśvinyādīni, taddevatāśca| tāśca śāntivimokamantreṣu paṭhitāḥ, vyākhyātāśca| pradhānadeśā vā prādhānyamiti vijñeyam| sviṣṭakṛdājyabhāgamadhyaṃ hi pradhānasthānam, prācīnāvārcīnavargau ca sādhāraṇau| prayājānuyājāstu gṛhamedhatvena pākayajñeṣu niṣiddhāḥ| 'gṛhamedho vai pākayajño na prayājānuyājā ijyante, nānuyājasāmidhenīranvāha' iti śrutiḥ |
64.15
iha gāva ityādaya upahomāḥ, teṣāṃ sviṣṭakṛtaḥ pūrvatvaṃ niyamyate tadbhaktatvapradarśanāya| kathaṃ nu nāma sviṣṭakṛnniṣedhena niṣedhaḥ utkarṣāccotkarṣaḥ syāditi |
64.16
yajetetyanuṣaṅgaḥ| iha gāva ityādīnupahomān hutvā, madhyātpūrvārdhāñcāvadāya, sviṣṭakṛtaṃ yajeta iḍāmagna iti mantreṇa |
64.17
tata etadāhutidvayaṃ juhuyādityarthaḥ |
64.18
juhuyādityanuṣajyate |
64.19
uktayorājyabhāgayorbhaviṣyataḥ sviṣṭakṛtaśca madhye āvāpaḥ kartavyaḥ| āvāpaśabdena sthālīpākayajñā āgneyādaya ucyante dravyadevatāviśeṣayogena ye coditā vyaktacodanikāḥ| athavā sviṣṭakṛdājyabhāgā antareṇāvāpaḥ pradhānakarmaṇāṃ kartavya ityādhyāhāreṇa pūrayitavyam|
sūktavākyena prastaraṃ praharatīti prakṛtāvāmnātam | tatpākayajñeṣu kecidicchanti, kecinnecchantītyarthaḥ |
64.20.1
sarvā devatāḥ sādhāraṇanāmnā yajeta| ijyāni ca yaṣṭavyāni yajñā ityarthaḥ| sarvadevatābhyaḥ svāhā, yajñebhyaḥ svāheti | ijyāni haviṣyadravyāṇi sarvāṇi sarvadevatoddeśena prakṣipedityapi kecidvyācakṣate | idānīṃ yatheṣṭaprayogānusāreṇa yājyānuvākyāmantrānudāharaṇārthaṃ katicidvyākhyāsyāmaḥ, aśakyā hi āgneyādayo mantrā vikalpayogyāḥ sarve granthaikadeśe'nusartumativaitatyaprasaṅgāt tatra pradhānamantroktāvāgneyodāharaṇabhāṣyaṃ tāvat | āgneyī | gāyatrī | trilokagato'gnirvaiśvānara ādityavaidyutabhaumatejorūpeṇa sthito'tra stūyate | ayamagnirmūrdhā divo mūrdheva mūrdhā, yathā sarvatra gātre mūrdhā pradhānam, tathaiṣo'gnirdivo dyusthānadevatānām | atrāgniriti sambadhyate, antarikṣasya cādhyāhriyate | agnirantarikṣasya kakuddiva vidyudādirūpeṇa avasthitaḥ| darpadyotanatvena kakuttvam | patiḥ pṛthivyā ayam, ayaṃ bhaumāgniḥ pṛthivyāḥ patiḥ pālayitā pākādyupakāreṇa| apāṃ retāṃsi jinvati | retāṃsi prajananaśaktayaḥ, tā agnirjinvati prīṇātyupacinotītyarthaḥ | sa hi yajñādvṛṣṭipraṇālikayāṅkurādijanikāḥ śaktīrabhivyanakti |
64.20.2
he agne bhuvaḥ pṛthivīlokāt yajñasya yajñajanitasya apūrvasya tvaṃ netā prāpayitā, rajasaśca rasasārasya| kutra netā| yatra niyudbhirvāyubhiḥ sacase ‘ṣaca-samavāye’ sambadhyase'ntarikṣādāvityarthaḥ| vāyusahāyo hyagniḥ sūkṣmatejorūpeṇāpūrvaṃ rasādikaṃ svargādike vartayatītyarthaḥ| śivābhiriti niyudviśeṣaṇam, lokahitakāriṇībhirityarthaḥ| tvaṃ hi divi svarge mūrdhānamādityarūpaṃ dadhiṣe dhārayase, tathā svarṣāṃ jihvāṃ cakṝṣe havyavāham, tava hi jihvā jvālārūpā havyaṃ vahati, svargādisthāndevādin prāpayati| tādarthyena ca tāṃ jihvāṃ svarṣāṃ svargasambandhayogyāmatidīrghāṃ cakṝṣe karoṣi| svargaṃ sīdati gacchati iti svarṣā, svaḥśabde rephasya prakṛtibhāvaḥ, ṣatvaṃ ca sīdatisakārasya, svaśca supāṃ patya iti| āgneyāgnīṣoma yorantarāle'jāmitvāyopāṃśuyāja ājyena kriyate| tatra ‘viṣṇurupāṃśu yaṣṭavyo'jāmitvāya’ iti vākyaśeṣādviṣṇvādyā devatā gamyante| taddevatāmantrā udāharaṇārthaṃ vyākhyāyante| he agnīṣomau imaṃ mama sambandhinaṃ havamāhvānaṃ suśṛṇutaṃ suṣṭhu ākarṇayatam| he vṛṣaṇau kāmyamānārthaprāptyā sektārau vṛṣṭidāyinau vā, ‘tāveva varṣataḥ’ iti śrutiḥ| ‘agnīṣomāvidaṃ sarvaṃ (svargaṃ) yadannaṃ cānnādaśca somo'nnamagnirannādaḥ’ iti, agnerannakṛtā vṛṣṭiryajñadvāreṇa| vṛṣaṇeti ‘supāṃ suluk’ iti dvivacanasyākārādeśaḥ| tathā sūktāni pratiharyatamabhinandatam| kiñca dāśuṣe dānaśīlāya yajamānāya mayaḥ sukhaṃ bhavataṃ sukhakarau yajamānāya bhavatamityarthaḥ|
64.20.3
agnīṣomayorekamanyaṃ mātariśvā vāyurdivaḥ svargādādityādājabhāra āhatavān| ‘hagrahorbhaśchandasi’ (pā.vā.) iti hasya bhatvam| tathā ca liṅgadarśanam ‘ā dūto agnimabhavadvivasvato vaiśvānaraṃ mātariśvā parāvataḥ’ iti| anyaṃ somam adrairmeghāt mandaragirervā śyena indraḥ pari samantādāmathnāt mathit hisvotpāditavān| ammayatvāddhi somo meghāñjātaḥ, ammayatvaṃ ca somasya bhārate khyātam| athavā ‘amṛtādutthitaḥ somaḥ’ iti liṅgātsamudranirmathanādutpannaḥ somaḥ| he agnīṣomau yuvāṃ brahmaṇā vedenā'nnena ca vāvṛdhānau vṛddhiṃ gatau tenoruṃ mahāntaṃ phalaviśeṣaṃ yajñāya yajamānāya cakrathuḥ kṛtavantau, u lokaṃ ca svargādikaṃ phalaviśeṣopabhogāya cakrathuḥ| idaṃ trilokīrūpaṃ viṣṇurvyāpakatvādvicakrame viśeṣeṇākrāntavān vijigye, tredhā triṣu sthāneṣu divi antarikṣe kṣitau padaṃ nihitavān, caturthaṃ padaṃ pāṃsavo vidyante yatra tat pāṃsuraṃ tatra samūḍhamajñānayogyaṃ sañjātam, avidyārajasi nimagnamityarthaḥ| vaikharī, madhyamā, paśyantī, sūkṣmā ceti catvāraścaraṇāḥ śabdabrahmātmano viṣṇoḥ| tatrāvidyākalpitavibhāgarūpeṇa vaikharyādayaḥ pratibhānti aviduṣāṃ, na sūkṣmātmakaścaturthaḥ|
64.20.4
viṣṇuḥ prajāpatistatsarvaṃ karma jagadvā prastavate prastauti, vikaraṇasyātrāluk ‘bahulaṃ chandasi’ iti bāhulakatvāt, ārabhate ityarthaḥ| vīryeṇa sāmarthyena| na śabda ivārthe, mṛga iva bhīmaḥ prasahya karoti siṃhādivadityarthaḥ| kau carati, kva vā na caratīti kucaraḥ| giriṣu tiṣṭhatīti giriṣṭhā vyāpakatvādeva| yasyoruṣu mahatsu vikramaṇeṣu viśvāni sarvāṇi bhuvanānyadhikṣiyanti upari nivasanti, taṃ yajāmahe iti śeṣaḥ| viśveti ‘śeśchandasi bahulam’ iti śerluk| he agnīṣomau savedasau samānadhanau tulyahaviṣkau, sahūtī samānāhvānau ca santau vanataṃ bhajataṃ giraḥ stutirūpā vācaḥ| saṃ devatrā babhūvathuḥ| devatrā sambhavataṃ sambhāvayatam| deva eva devatrā ‘purudevamanuṣyebhyastrā’ yathā yajamāno devo bhavati, tathā kurutamityarthaḥ| he soma tvamagniśca dvau yuvāṃ divi svarge rocanāni jyotīṃṣi vyadhattamāhitavantau yuṣmatsādhanakarmaṇaḥ svargasampatteḥ| kīdṛśau yuvām| sakratū anubhūyamānakarmāṇau samānayajñau vā| kiñca he agnīṣomau yuvāmeva sindhūn syandanāni amuñcataṃ vṛṣṭiṃ sampādayatam| kutaḥ| abhiśasteravadyāt| abhiśāso'bhiśastiḥ avadyaṃ codyaṃ, tadāśrayatvānmeghābhiśastiravadyaṃ meghasthitānāmapāmanujīvitvādevamuktam| athavā avadānīyaḥ khaṇḍanīyo vāyurmegho'vadyaḥ sa cābhiśasta ityuktam| ato havirgṛhītaṃ, tacca suhutamastu| he indrāgnī divaḥ svargasya prarocanau dīpanau yena vīryeṇa vājeṣu saṅgrāmeṣu paribhūṣathaḥ paribhavitumicchathaḥ śatrūn| tadvīryaṃ vāṃ yuvayoḥ sambandhi praceti, loḍarthe leṭ, prakarṣeṇa no yajñaṃ cinotu vardhayatu rakṣatvityarthaḥ|
64.20.5
triṣṭup| he indrāgnī vāṃ yuvāmubhau dvāvāhvayāmīti śeṣaḥ| kimartham| āhuvadhyai āhvātum, yuvābhyāmāhūtābhyāṃ homaṃ sampādayiṣyāmīti buddhyā| kiñca ubhāvapi sahabhūtau rādhaso mādayadhyai āhvayāmi havirlakṣaṇasya mādayitum| ubhāvapi dātārau iṣāmannānāṃ rayīṇāṃ ca dhanānām, ubhāvapi vājasya sātaye dānāya huve āhvayāmi| 'ṣaṇu-dāne' ityasya ktini 'ūtiyūtijūtisātihetikīrtayaśca' (3.3.97) ityantodātto nipātitaḥ| 'ṛtutithinakṣatradevatāśca, yajeta' (13 sū.) iti vyākhyātam| ṛtvādidevatānāṃ jyotiḥśāstrādikānniścayaḥ kāryaḥ| atra sthāne ṛtūnāmityādiko grantho'mā vasyāśrāddhabhāṣyātparamasti, ṛtutithinakṣatradevatāśca ṛtvādīnāmeva sānnidhyāt| sāpekṣatve vā'pi doṣaḥ pradhānasya| tathāca maitrāyaṇīyānāmānnāyaḥ - ṛtumiṣṭvā ṛtudevatāṃ yajeta, tithimiṣṭvā tithidevatāṃ yajeta, nakṣatramiṣṭvā nakṣatradevatāṃ yajeta| iha ca sūtre juhotyartho yajatiśabdo yāgasya homārthatvāt| ihottarasyāṃ ca śiśuśaiśavayorārṣam| he gāva iha yajamāne prajāyadhvam| evaṃ he aśvāḥ he puruṣā iti samānam| iha u iti nipātastathāśabdasyārthe| tathā iha yajamāne rāyaspoṣo dhanapuṣṭiḥ prajāyatām| kīdṛśaḥ| sahasradakṣiṇaḥ sahasrayajñasampattiyogyaḥ, yāvatā sahasradakṣiṇāḥ kratavaḥ sampadyante, tatpramāṇaḥ| ayaṃ prastuto yajño gobhiraśvaiśca vardhatāṃ yajamānadvāreṇa, tathā iyaṃ vediḥ svapatyā śobhanaputrā yajamānadvāreṇa, tathā suvīrā vikramayuktaputrayutetyarthaḥ| vistīrṇaṃ barhistadanyāni barhīṃṣyatikramya vartatām| imaṃ yajñaṃ viśve sarve devā avantu rakṣantu āgacchantu prīṇayantu vā|
64.20.6
ṛṣiputrāṇāmārṣam| 'ā' ityupasargasya dadhātvityanena sambandhaḥ| dhātā prajāmasmākamādadhātu, garbhādhānaṃ dhātā karotu| prajāpatiśca prajāṃ putrādikaṃ janayatu| sumanasyamāna ityubhayatrāpi sambadhyate prasannamanāḥ san| saṃvatsaraśca mayi asmāsu puṣṭiṃ poṣaṇaṃ vṛddhiṃ dadhātu karotu vā| kiṃ kurvāṇaḥ| ṛtubhirvasantādibhiścākḷpānaḥ kraturūpeṇa vivartamānaḥ pariṇato vā| cākḷpāna iti liṭaḥ kānajādeśo dvirvacanaṃ ca| yasmādasau puṣṭipatistadadhīnā sthāvarajaṅgamānāṃ puṣṭiḥ, sa hyārtavaiḥ svabhāvaiḥ puṣṇāti jagat| dhūrbhirūpadhūrbhiścoktam| tatra dhura iti agnimūrdheti catasṛṇāmeva brāhmaṇaviditā saṅkhyā, tathāca brāhmaṇaṃ 'yāsau dhuraṃ gāyati' iti| upadhura ityupaśabdayogāt upaprayanta ityādyāścatasro yājñikyāḥ khyātāḥ| ubhā vāmiti triṣṭubapi kṛtabhāṣyā| āgneyī, jagatī| ayamagnirasmin loke dhātṛbhiḥ prajāpatibhirdhāyi āhitaḥ pratiṣṭhāpitaḥ, prathamaḥ sargādisamaye| dhāyīti 'bahalaṃ chandasi' ityamāṅyoge'pyaḍāgamābhāvaḥ| agnyupasthāne cāsyārthavādo'sti 'ayamiha prathamo dhāyīti garbhamevaitaṃ dadhāti' iti| kīdṛśo'gniḥ| hotā 'agnirvai devānām' iti śruteḥ, hotā ṛtvigviśeṣaḥ āhvātā vā, atiśayena yaṣṭā yajiṣṭhaḥ| 'turiṣṭhemeyaḥsu' (6.4.154) iti tṛco lopaḥ| adhvareṣu yāgeṣvīḍyaḥ stutyaḥ| yamagnimapraṃvānaprabhṛtaya ṛṣayo bhṛgugotrasambhūtā virurucurviśeṣeṇa rocitavantaḥ pradīpitavantaḥ| kutra virurucuḥ| vaneṣu pānīyeṣu samudramadhya ityarthaḥ| citraṃ cāyanīyaṃ darśanīyaṃ vā''ścaryabhūtaṃ, viśvaṃ vyāpakam| yato viśe viśe puruṣe puruṣe sthito'sau jāṭharavahnirūpeṇa|
64.20.7
atrottarārdhārthopapādanārthaḥ itihāsa upāvarṇyate - he hayā nāma kṣatriyā babhūvuḥ, bhṛgugotrajāścāpnavānaprabhṛtayo brāhmaṇāḥ| te cobhaye'pi kṛtānyonyāparādhāḥ pravṛddhavairāḥ| tatra bhṛgavo yamaniyamapradhānāḥ kṛśaśarīrā atipravṛddhairnistriṃśairhehayairastraśastrairnipātitāḥ, garbhiṇīnāṃ ca garbhā vyāpāditāḥ, tatra kayāpi bhārgavapatnyā yogavyāptyā garbho gopanāya nijajaṭharādūrūmavadārya rakṣitaḥ| gate ca bhūyasi kāle vismṛtavaireṣu hehayeṣu ūruṃ vidārya prakaṭito'tipravṛddhatejā aurvabhṛgusaṃjñako bhānusamānatejāḥ, tena ca nijagotrakṣayakāriṇo vairiṇo hehayānvināśayituṃ mahānkopāgnirutthāpitaḥ, tataḥ svargaṃtairapnavānaprabhṛtibhiḥ pratyakṣībhūya, nivārito'sāvaurvaḥ 'bhagavanmā tapaḥkṣatiṃ kṛthā hehayavadhena, na caitairvarākaiḥ kiñcidasmākaṃ kṛtaṃ, nimittamātramete yataḥ svakarmaphalenaiva vayaṃ jīrṇaśarīrāṇi vāsāṃsīva vihāya, svargaṃ bhoktuṃ parityaktamānuṣaśarīrāḥ sañjātāḥ|' tato hehayebhyo nivārito'sau vahniḥ pralayāgninirvikaśeṣastrilokīṃ dagdhuṃ pravṛttaḥ, anantaraṃ bhṛgubhiḥ sāgare prakṣipto vaḍavāgnimukho'sāvadyayāvajjaladhijalaṃ pralayīkurvannāste iti| sa eva ca dadhikrāvā prasiddha ṛgantareṣu| anyāpi ca ṛgasti - 'aurvabhṛguvacchucimapravānavadāhuve| agniṃ samudravāsasam' iti|
64.20.8
he agne tavāyaṃ yoniḥ pṛthivīlakṣaṇo'raṇirūpo vā asmatpratyakṣagamyo yoniḥ kāraṇam| ayamiti liṅgavyatyayaḥ, yadvā puṃsyapi yoniśabdaḥ kvaciddṛśyate| ṛtuḥ prāpto'sya ṛtviyaḥ, yonirhi ṛtau garbhaṃ gṛhṇāti stryādyudare| yato yonerjātaḥ san arocathā viśeṣeṇa rocase dīpyase prīyase haviṣā santarpyamāṇaḥ, ato he agne tvaṃ yoniṃ jānan buddhyamāna āroha, āruhya, cāraṇiṃ pṛthivīṃ vā tato'nantaraṃ no'smākaṃ rayiṃ dhanaṃ vardhaya| catasṛṇāmapyupadhurāṃ devānāmārṣam| vayamagnaye mantraṃ vocema vadāmaḥ| kiṃ kurvantaḥ| adhvaraṃ yajñamupaprayanta upagacchanto'gnidvāreṇa| kīdṛśāyāgnaye| asmākaṃ sambandhinaṃ mantramāre nikaṭe vartamānānāṃ śṛṇvate| homadhenudohe'pīyaṃ viniyukteti gamyate 'ūdha evaitayā karoti' ityarthavādāt| asyāgnerupayogārthe śukraṃ śuklaṃ payaḥ kṣīraṃ duduhe duhanti| pratnāṃ purāṇamanudyutaṃ dyotamānaṃ 'tejo vai ghṛtam' ityarthavādāt| ke duhanti| ahnayaḥ na vidyate hrīrlajjā yeṣāṃ te'hnayaḥ, nityasatkarmapravṛttyā yeṣāṃ na kadācidapi loke kukarmakṛtinibandhanā lajjā bhavati, te vedārthāvagamānuṣṭhānayuktā ityarthaḥ| kīdṛśaṃ payaḥ| sahasrasāṃ 'vana-ṣaṇa-sambhaktau' sahasraśo vibhajyamānam| 'ṛ gatau' iyartīti ṛṣiḥ, gantāraṃ liṅgavyatyayena|
64.20.9
aindrī| bṛhatī| dvitīyā tu gāyatrī vakṣyamāṇā| agnerārṣam| he indra tvaṃ kadācidapi starīḥ hiṃsakaḥ san na dāśuṣe dānaśīlāya yajamānāya saścasi gacchasi| upopeti samīpārtho nipātasamudāyaḥ| samīpaṃ hiṃsraḥ san na gacchasi yajamānasya| śiṣṭā nipātāḥ pādapūraṇārthāḥ| it nu iti abhyastau| yataśca hiṃsraḥ san na yajamānamupasarpasi, tatastava devasyānyavilakṣaṇasya bhūyo bahu dānaṃ yajamānena dīyamānaṃ pṛcyate, 'pṛcī-samparke', sampṛcyate yujyate tvayā saṅgacchate, bhūyo bhūyaḥ punaḥ punariti vīpsārtho vā draṣṭavyaḥ| he indra te tava yo ḍūḍabho ratho, raṃhaṇādrathaḥ, duṣṭān dabhnāti hinasti, duḥkhena vā dabhyate parairiti ḍūḍabhaḥ| dambha ṛtadāmeṣu ityupasaṃkhyānāddasya ḍatvaṃ pūrvasya ca dīrghaḥ| so'smān paryaśnotu sarvato vyāpnotu rakṣārtham| viśvataḥ sarvato yena rathena dāśuṣo yajamānān rakṣasi|
64.20.10
he agne iḍāmannaṃ sādha sādhaya| kasmai | havamānāya homamāhvānaṃ ca kurvāṇāya jayamānāya| kīdṛśīmiḍām | purudaṃsam | puruśabdo bahuparyāyaḥ, daṃsasśabdaḥ karmanāya, bahukarmāṇaṃ bahusiddhidyogyāmityarthaḥ | saniṃ goḥ ‘vana-ṣaṇa-sambhaktau’ gavāṃ samvibhāgasya kartrīm| śaśvadatiśayena bhavatīti śaśvattamamavicchinnām | kiñca syānnaḥ sūnustanayo vijāvā, asmākaṃ sūnuḥ putro bhavatu | vijāyayate iti vijāvā kvanip | punastanayagrahaṇaṃ bahuputrārtham, vijāvetyavicchinnasantānārtham | he agne sā te tava śobhanā matiḥ bhūt bhavatvasme'smāsu, yayā'nnādikaṃ sādhayasi| purudaṃsamiti chāndaso varṇalopaḥ| goriti vyatyayenaikavacanam | bhūditi tiṅ-vyatyayaḥ | ‘bahulaṃ chandasyamāṅyoge'pī’tyaḍāgamābhāvaḥ | asme iti supāṃ sulugiti śe ādeśaḥ | dve apyāgnivāruṇyau triṣṭubhau | he agne no'smākaṃ karmavaiguṇyāt yo varuṇasya helo'nādaraḥ kopaḥ sambhāvyate, taṃ tvamavayāsisīṣṭhā apasāraya | devasya dyotanādiguṇakasya | tvaṃ hi vidvānabhijñastathā yajiṣṭho yaṣṭṛtamo vahnitamo voḍhṛtamo haviṣām| śośucāno dedīpyamāno'to viśvā viśvāni dveṣāṃsi pāpāni pramumugdhi mocayā'pasārayā'sme asmat| chandodevate pūrvavat | he agne sa tvaṃ no'smākam avamo nikaṭavartī rakṣitā vā bhava| ūtī ūtyai rakṣārtham | avateḥ ktini vakārasyoṭhi nipātita ūtiśabdaḥ, avanamūtiḥ ‘ūtiyūtijūtisātihetikīrtayaśca’ (3.3.17) iti sūtreṇa| nediṣṭho'tiśayena nikaṭaḥ | asyā uṣaso rātrervyuṣṭau vināśasamaye2 prabhāte rakṣārtham avayakṣva
64.20.11
apasāraya cāsmākaṃ varuṇaṃ pāpaṃ yadasmānāvṛṇoti ācchādayati, rarāṇo dadat gavādikaṃ, ramamāṇo vā| vīhi piba̱ ājyaṃ mṛḍīkaṃ 'mṛḍa-sukhane'| suhavo na edhi, asmākaṃ sukhāhvānaḥ sukhahomaśca bhava| asterloṭi hau 'dhvasoreddhāvabhyāsalopaśca' (6.4.119) ityekārādeśe 'hujhalbhyo herdhiḥ' (6.4.101) iti dhitve edhīti rūpam| āgneyī| viṣṭāratriṣṭup| he (ayatītyāyaḥ, he) agne ayonāmā'si anabhiśastiḥ abhiśāso'bhiśastiḥ pāpaṃ, tatpratiṣedho'nabhiśastiḥ apāpastvamayā asi bhavasi ityetatsatyaṃ, yatastvamayāsā gatyatiśayayuktena manasā prajāpatinā kṛto janitaḥ| kiñca tvamayāḥ san havyamūhiṣe havirvahasi devānāṃ prāpayasi haviḥ| nahyagatiyuktasya haviḥprāpaṇamupapadyate| tasmādayā bhavasītyarthaḥ| ato'yāḥ san asmabhyaṃ dhehi bheṣajaṃ, karmavaiguṇyāpasāreṇa yadauṣadhaṃ taddehītyarthaḥ| prajāpaterārṣam| bhūrityanena bhūstadadhiṣṭhānāḥ sarvā devatāḥ kathyante| evaṃ bhuva ityanenāntarikṣāśrayā vāyvādyāḥ, svarityanena svargādhārā ādityādyāḥ| bhūrbhuvaḥsvarityanena samuditāḥ| 'ayā bhūriti ca' ityatra bhūrādīnāmiti śabdena pratīkaḥ| tatreyamapi sambhavati - tvaṃ no agne varuṇasya vidvān| vyākhyāteyam| yannyūnaṃ mayā kṛtaṃ karma, tasyātirikte'tiriktatvanimittaṃ pūrṇatvanimittaṃ juhomi| yattvatiriktaṃ kṛtaṃ, tasya nyūne nyūnatvanimittaṃ sāmyanimittaṃ juhomi| yatsamaṃ kṛtaṃ, tasyāpi sāmyasthitaye viplavanivāraṇāya juhomi|
64.20.12
ā samantāt jñātamājñātaṃ, tatpratiṣedhenānājñātaṃ sarvathā na buddhamityarthaḥ| ājñātaṃ tvīṣajjñātaṃ yanmayā kriyate mithaḥ ekāntataḥ, he agne tatsarvaṃ tvaṃ kalpaya pūraya, yasmāt tvameva vettha jānāsi yathāyathaṃ yathāsvam | yathāsve yathāyatham | tvameva hi pradhānaṃ kārakamataratvadīyenaiva kṛtena kṛtakṛtyatvāt kāsmadādigataṃ jñātamupayujyate ityarthaḥ | athavā ajñātamanājñātaṃ vā guruṇeti yojyam | adhītavedena gurvanujñātenaiva kriyāḥ kartavyāḥ yataḥ, tatra cānājñātamityanavaklṛptyoktaṃ tava doṣābhāvena samādhānāya nyāyyatvāt | śobhanā iṣṭiḥ sviṣṭiḥ | duṣṭā iṣṭirduriṣṭaḥ | asyāṃ yajñādirakṣāyām asāmarthyātsamādhānārthā prāyaścitteṣṭiḥ duriṣṭiriṣṭā | sviṣṭairyajñamabhirakṣatu duriṣṭiśca | aparathā vyākhyā śobhanā - iṣṭiryasyāḥ sā sviṣṭiḥ devatā, evaṃ duriṣṭiḥ, sā yajñaṃ rakṣatu sarvathā yajñarakṣāṃ karotu, aparādhaṃ mā grahīdityarthaḥ | evaṃ svarānyatvaṃ prasajyate, tasmāt sviṣṭiduruiṣṭiyogāddevatāpratipattiḥ samarthanīyā | pūrvavyākhyāne hīṣṭiriṣṭaṃ rakṣatvityarthaḥ syāt, naitat yujyate | athavā so'pyupapādanīyaḥ yajño vai prajāpatiḥ iti prajāpatireva jñeyaḥ | ātmanaivātmānaṃ rakṣati prajāpatiravidyāyāḥ sakāśādvidyārūpatvāt | prayājānanyā pātu, tayormadhyādekā prayājān rakṣatu | anyā yajñamavatu | atrāvasare'nāmnātāḥ prāyaścittamantrāḥ sapta sādhu prasiddhāḥ santi, ‘mano jyotiḥ' ityādayaḥ |
64.20.13
manaḥ prajāpatirjyotiḥ svaprakāśarūpam ājyaṃ juṣatām | ājyasyeti vyatyayena ṣaṣṭhī, ājyasyāṃśamiti vā'vayavāvayavisambandhe | imaṃ yajñaṃ santanotu | kīdṛśaṃ yajñaṃ santanotu | ariṣṭaṃ riśatirhiṃsārtho'hiṃsitam | kiñca imaṃ yajñaṃ devā āyāntu tataṃ vistāritaṃ, saptatantuṃ sapta chandāṃsi tantava iva hotrā vā | sumanasyamānāḥ prasannamanasaḥ | svāhākāraḥ sarvahomeṣu sthitaḥ svāhākārapradhānatvājjuhotyarthasyeti svāhākāramadhyapraveśena gamyate| trayastriṃśattantavo devāḥ, te hi devā yajñaṃ tanvanti| ata evā''ha - imaṃ yajñaṃ svadhayā'nnena ye dadante vitanvate, teṣāṃ devānāṃ yadatra yajñe chidraṃ yajñavidhvaṃsakāriṇāṃ praveśasthānaṃ samyagvidhānavaiguṇyāt tatpratividadhmahe nivārayāmo vayam| kena| svāhā svāhākāreṇa| anayā nirdiśyaviśiṣṭaprāyaścitteṣṭyā'to nivāritavighno'yaṃ yajño devānapyetu āgacchatu, apiśabdānmāṃ śubhaphalaṃ prāpayatu pūrvaḥ san| yanme mama manasaṃśca chidraṃ vaiguṇyaṃ, yacca vāco mantrarūpāyāḥ, yacca hṛdo jīvātmanaḥ, tatsarvamayaṃ bṛhaspatirdevo rādhasā annenā''jyalakṣaṇena saṃsiñcatu nivārayatu prakṣālayatu| viśvakarmā prajāpatirimaṃ yajñaṃ saṃtanotu vistārayatu samyak, idaṃ havirājyalakṣaṇaṃ santānaiḥ pravāhairjuṣāṇaḥ sevamānaḥ piban vā| yā uṣaso rātri paścimabhāgā vyuṣṭāḥ, 'uṣa-dāhe' atītāḥ, yāśca nimnuco 'mluca mluca gatau' āgantyaḥ, tā ghṛtena haviṣā saṃdadhātu, tatsthāni karmāṇi viguṇānyapi pūrṇāni karotvityarthaḥ| kaḥ| prakṛto bṛhaspatireva| ayāścāgna iti vyākhyātā| 'tvaṃ no agne' itīyamapi kṛtabhāṣyā, 'sa tvaṃ no agne' ityapi vivṛtā|
64.20.14
imāmaṣṭamīṃ sarvānte juhvati prāyaḥ, kecittu saptabhyaḥ prāk| āśrāvitamīṣatstrāvitaṃ nyūnaṃ hutamityarthaḥ| yaccātyāśrāvitamatiriktaṃ srāvitaṃ pātrātirekāt| vaṣaṭkṛtamityatrāpīṣadartha ākāro'pekṣaṇīyaḥ| yadīṣat vaṣaṭkṛtam| atiśabdaścāpekṣaṇīyaḥ, yaccātivaṣaṭkṛtaṃ, tathā yanna vaṣaṭkṛtam| ananūktamanuvākyāvihīnam, yaccātiriktaṃ karmaṇo
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit