Kathakagrihyasutra 83
Kāṭhakagṛhyasūtrabhāṣya 83
- Language
- Sanskrit
83.1
uṣasyaḥ sarvo'nuvākaḥ | uṣaḥśabdena rātreranta ucyate, taddaivata ityarthaḥ | devānāmārṣam | triṣṭup chandaḥ | prakāśātmakamuṣaso rūpaṃ sarvarātryandhakārāpasāraṇasvabhāvatvāt | tatra ca brahmādvaitātmake jagati rātriravidyā tamorūpā, uṣā tu vidyā prakāśasvabhāvā | sāṃkhyadarśane tu tāmasī rātriruṣastu sattvam | iyameva sā uṣā yā prathamā, yā mahāpralayarūpabrahmarātryavasānātmikā uṣā, saiveyam | kā sā | yā vyaucchat viśeṣeṇa ucchanamapasāraṇaṃ kṛtavatī, apasāritavatī | kim | arthāttamaḥ avidyām | sā vāsvantaścarati, sā uṣā āsu vartamānā antarmadhye carati sañcarati | praviṣṭā satī yā vadhūrmimāya, vahatīti vadhūḥ āpo vā, nirmitavatī brahmarūpavidyātmikā imāḥ | navagatstutipātram | janitrī janikā, trilokī iyaṃ brahmaṇo vivartaḥ pariṇāmo vā | traya enāṃ mahimānaḥ sacante, yasmāttrayo lokā mahimāno mahāntaḥ enāmuṣasaṃ sacante, 'ṣaca-samavāye' yata etayā uṣasā sambadhyante tadāśritatvāttatprakāśayatvācca | uṣaḥśabdo'tra vyackāsantatvena napuṃsakaliṅgaḥ pratibhāti | chandasi tu liṅgavyatyayaḥ | yadvā liṅgamaśiṣyaṃ lokapramāṇatvāt | tathāca loke'pi uṣaḥśabdāt strītvapratītiḥ |
83.2
dvādaśāhiṣu bahvīnāmuṣasāmantargatatve dvirūpeṇa stutiḥ| chandasvatī chandasvatyau uṣasau, prātaranuvāke gāyatryādicchandasāṃ sambhavācchandoyuktatvamuṣasoḥ| pepiśāne, pèśa iti rūpanāma, tena peśatiḥ śobhātiśayakriyaḥ, atiśayena śobhamāne| samānaṃ tulyāṃ yoniṃ sthānaṃ rātryantarūpaṃ anusaṃcarete lakṣaṇīkṛtya ceṣṭete| brahma vā yoniḥ| sūryapatnī sūryapatnyau sūryaḥ pālayitā janako yayoḥ, he sūryapatnyau| vicarataḥ prajāvatī parijñānavatyau| ketumatyau prakāśa cihnayukte| ajare avināśinyau| bhūriretasau reto jagatprajananamanavaśayādi, tadanayorbhūri bahu vidyate| dvivacanasya ‘supāṃ suluk’ (7.1.39) ityākārādeśaḥ| evamanyatra kvacilluk, kvacitpūrvasavarṇadīrghādeśo'numantavyaḥ|
83.3
tisra uṣaso vāktrayātmanā stūyante ṛtvigbhiḥ| vaikharī madhyamā paśyantīti tisro vācaḥ sūkṣmāyā mūlaprakṛtitvenātrā'vivakṣaṇāt| ṛtasya yajñasya satyasya ca brahmasvarūpasya ca prāptau panthāna upāyāstisro vācaḥ anvāguḥ anvāgatāḥ vivartaṃ pariṇāmaṃ vā prāptāḥ| trayo gharmāso anu retasāguḥ, tāstisro vācaḥ trayo gharmāsaḥ, gharma eva gharmāsaḥ| ‘ājjaserasuka’ (7.1.50) retasā brahmabījenānvāgatāḥ| gharmaśabdaḥ sāravacanaḥ, vāktrayasya tu sāratvaṃ jagattrayasya tadanvayāt tadvyatirekeṇāpratibhāsāt| tatraikā vaikharī vāk prajāṃ rakṣati prajāyamānaṃ sarvaṃ pālayati saṃpādayati uccāryamāṇeṇa mantreṇa sarvasya yajñasya sāṅgasya sampādanāt| ekā anyā madhyamā vāk ūrjamannaṃ rakṣati saṅkalpayati devatoddeśena dravyasaṃkalpatvādubhāgasya| ekā anyā punaḥ kṣatraṃ balaṃ rakṣati paśyantyātmikā vāk dravye yajñopayogini kriyamāṇe kośaśūnyatvaṃ bhavatītyādilobhamūlāsāttvikasaṅkalpākaluṣiteti| sāttvike nirvibhāge karmakartavyatāsaṅkalpe sati yajñasya phalajananaśaktiḥ, yajamānasya ca phalaṃ bhogaphalaṃ rakṣitaṃ bhavati| asāttvikasaṅkalpo hi niṣphalaḥ| keṣāṃ prajādikāṃ rakṣati| devayūnāṃ, dīvyanti dyotante karmasu kauśaleneti devā yajamānā ṛtvijaśca, ta eva yuvānaḥ samarthāḥ karmasu, teṣām| itthaṃ tāvadyajñopāyatvamuṣovivartarūpavāktrayasya, sūkṣmavāgātmakabrahmaprāptyupāyatvamapītyam - devayūnāṃ yajamānādīnāṃ prajāṃ nityanaimittikādimokṣopāyabhūtakarmarūpāmekā vaikharī atra vidyātmikā rakṣati anuṣṭhāpayati| anyā madhyamā ūrjā balaṃ pālayati, saṅkalpaviśeṣanigaḍanibandho hi antarrātmā viṣayapavanairapahiyate | anyā paśyantī kṣatraṃ sarvaśaktyātmakaṃ vāgrūpaṃ brahma rakṣati taddvāreṇa tatprāpteḥ | yadvā trayo dharmāsaṅgīṇi savanāni tadadhiṣṭhātṛdevatāviśeṣāśca, tairhi yajñaḥ samāpyate | savanadevatāstu irā sarasvatī bhāratī, irā pṛthivī sarasvatī, antarikṣaṃ bhāratī dyauḥ | tatra pṛthivī prajāṃ putrādikāṃ rakṣati, antarikṣamūrjamannaṃ rakṣati vṛṣṭidānadvāreṇa, dyaustu kṣatasya duḥkhasya trāṇaṃ rakṣati niratiśayaprītyātmakatvāt svargasya | tāścaitāstisra uṣaso vidyābhāgātmanā prakāśamānatvāt | agnirāditya indra iti vā savanadevatāḥ ||
83.4
caturthī uṣā virāḍrūpeṇa stūyate | he ṛṣayo jñānayuktāḥ turīyā caturthī yā uṣā, sā yajñasyāgniṣṭomasya catuṣṭomamagniṣṭomamitarasaṃsthāprakṛtibhūtaṃ nityam adadhāt ādadhau cakāra | kiṃ kurvatī| yajñasyāgniṣṭomasya pakṣau bhavantī pakṣāviva sampadyamānā | tathā arkaṃ yuñjānā, arcanamarkaḥ pūjā stutistāṃ yuñjānā sambandhayantī kurvatī | svarābharannidaṃ, svariti lokatrayopalakṣaṇārthaṃ, lokatrayamidamārabdhavatī | prakṛtikarmaphalatvādvā svargasyaiva kāmyatvamuktam, nityasyāpi hi agniṣṭomasyāgnihotrāderiva kāmasambandho'pyasti | kā asāvityapekṣāyāmāha virāḍiti | kathaṃ turīyatvaṃ virāja ityapekṣāyāmucyate, gāyatrī triṣṭubjagatī virāḍiti | gāyatryādīni anyāni trīṇi chandāṃsyagniṣṭome vidyante, teneyaṃ turīyetyarthaḥ| pakṣadvayabhavanakartṛtvaṃ tu virāja ityuktam | agniṣṭome ekaviṃśatiḥ stotrīṇāṃ, tatra madhye sthito māhendragrahayajiyajñasyātmatvena kalpate | tadapekṣayā hyucyate ekaviṃśo'gniṣṭomaḥ, agniṣṭomastomaḥ ekaviṃśatistotrīya ityarthaḥ | agniṣṭomaṃ saṃsthāpyāgniṣṭomaḥ somayāgaḥ, tatrāpi māhendragrahayajipradhanāropa ityuktam | ekaviṃśatistotrīyāsvekānnaviṃśatirvirājaḥ santi | tatrobhayadigbhāgavartinau navakāvapekṣya madhyasthā virāṭ pakṣiṇī kalpitā | navakau tu pakṣāviva | atha kathamagniṣṭomaṃścatuṣṭomaḥ | ittham catvāraḥ stomā yasya saḥ catuṣṭomaḥ | te punastrivṛtpañcadaśasaptadaśaikaviṃśāḥ| evaṃ hyāmnāyate - trivṛdbahiṣpavamānaḥ, pañcadaśānyājyāni, pañcadaśo mādhyandinaḥ pavamānaḥ, saptadaśānyājyāni, saptadaśa ārbhavaḥ pavamānaḥ, ekaviṃśo'gniṣṭoma iti |
83.5
idaṃ jagattrayaṃ dhātā prajāpatiḥ pañcabhiḥ pṛthivyādibhirvidadhāḥ vyadhāt kṛtavān, tathā tāsāṃ pṛthivyādimātrāṇāṃ svasṛrbhaginīḥ pañca pañca ajanayat| kāstāḥ pañca pañca| arthādvāgvindriyamātrāḥ, prāṇāpānādīnvāyūn ghrāṇādīnīndriyāṇi pañca| sāṃkhyadarśanānusāreṇa tu prajāpatirmūlaprakṛtyātmā, tadadhiṣṭhātā vā parameśvaraḥ, seśvarasāṃkhyānāṃ pañcabhistanmātramātrābhiḥ pañca mahābhūtamātrāḥ vidadhe | svasṛśca tāsāṃ pañca buddhikarmendriyavāyupañcakatrayātmikā mātrāḥ| tāsāmu yanti prayaveṇa pañca nānārūpāṇi kratavo vasānāḥ, u iti nipātaḥ ‘yu-miśraṇe’ ityasya pra his:, kratavaḥ krāntadarśanā vidvāṃsaḥ tāsāmindriyamātrāṇāṃ prayaveṇa miśrībhāvena sambandhinaḥ paṇḍitā api vasāna vivekamācchādayanto viṣayalobhena nānārūpāṇi pañca rūpādīni viṣayajātāni yanti prāpnuvanti bhuñjate, tataśca saṃsārasāgare nimajjanti| tasmādviṣamaviṣayaparihāre prayatno vidheyo vidvadbhiriti tātparyam| pañcabhiḥ pañcabhirabhijuhuyādityuktam| tatra prathamāṣṭakopayogī prathamapañcako vyākhyātaḥ|
Linked texts (1)
- Kāṭhakagṛhyasūtra — Laugākṣi, Sanskrit