Pramāṇa · Search · About · API

Nighantu 74.3

Nighaṇṭunirvacana 74.3

Language
Sanskrit

74.3.1

(2) śakuniḥ| śakeḥ kipi śak| uttyate: 'vetro ḍit' —iti vāhulakāt ḍidinpratyaye udstalopaḥ| śaknotyunnetumātmānaṃ śakuniḥ kakārasya jaśtvābhāvaḥ| śaknotyunnayanādikriyāḥ kartum| "sumaṅgalaśca śakune bhavāsi ( ṛ0 saṃ0 2, 8, 11, 1)" || (3) maṇḍūkāḥ| masjeḥ 'śalima piḍabhyāmūkan ( u0 4, 42)' —iti vāhulakādūkani jaśtvacutvābhyāṃ majjūkā iti prāpte chāndasatvāt jakārasya ḍakārāpatyā antyāt pūrvasya numi ṣṭhutvam| nimajjanti hi te jale| madatestṛptyarthāt mandatervā modatyarthāt pūrvabadūkañ rūpasiddhiśca| nityamadtvāt, nityatṛsatvāt nityahṛṣṭatvādvā maṇḍūkāḥ| maṇḍatervā yathāprāpte ūkani maṇḍūkāḥ| yadvā, maṇḍo madateḥ| 'gehe kaḥ (3, 1, 144)'—iti vāhulakāt kapratyaye rūpasiddhiśca maṇḍa udakam| hṛṣyanti hi tatra snānapānāvagāhārthinaḥ| maṇḍe oko nivāsa eṣāṃ maṇḍaśabdādokaśabdācca maṇḍūkāḥ| "pra maṇḍūkā avādiṣuḥ ( ṛ0 saṃ0 5, 7,3, 1)" || (4) aśvāḥ| aśnoteḥ 'aśerdevane ( u0 3, 62)'—iti sapratyayaḥ| aśva vante vyāpnuvanti gṛhṇantyenānudevitāraḥ| ativyāpnuvantyebhiḥ parasparamiti vā| "aśśairmā dīvyaḥ kṛṣimit kṛṣasva ( ṛ0 saṃ0 7, 8, 5,, 3)" || (5) grāvāṇaḥ| vyākhyātaḥ parvatanāmasu (76 pṛ0)| "grāvabhyo vācaṃ vadatā vadadbhyaḥ ( ṛ0 saṃ0 8, 4, 6, 1)" || (6) nārāśaṃsaḥ| narān śaṃsatīti karmopapade'ṇ, 'anyeṣāmapi dṛśyate (6, 3, 137)'| tataḥ prajñāditvāt svārthiko'ṇ| narāśaṃsa eva nārāśaṃsaḥ| mantro'trābhidheyaḥ| "amandām̐stomān pra bhare manīṣā (ṛ0 saṃ0 2, 1, 11, 1)" || (7) rathaḥ| raṃhatergatikarmaṇaḥ| 'hanikuṣinīramikāśibhyaḥ kthan (u0 2, 2)'—iti kthan, bāhulakādakārahakāralopaśca|

74.3.2

gacchatyanena| sthiratirnairuktadhātuḥ| viparītākṣaraḥ| 'puṃsi saṃjñāyāṃ ghaḥ (3, 3, 118)'| sakāraikārayorlopaḥ| dṛḍhagaṭhitatvāt sthiro hi saḥ| yadvā, ramatestiṣṭhateśca dvidhātujaṃ rūpam| ramamāṇo cirañco'smiṃstiṣṭhati rathī| yadvā, ramatereva yathāprāptaḥ kthan| ramaṇīyo hi rathaḥ| rasatervā śabdārthāt pūrvasūtreṇa bāhulakāt kthani sakāralopaḥ| bhavati hi tasyāgacchata upalabdhiḥ| "tatrā rathamupa śagmaṃ sadema (ṛ0 saṃ0 5, 1, 20, 3)" || (8) dundubhiḥ| śabdānukaraṇanimittakametannāma| drumaśabdasya vā rephāntalopaḥ| bhideścādyantaviparyayaḥ ukāraścopapajjanaḥ| dundubhyatervā nairuktadhātorvadhakarmaṇaḥ in| tāḍyate hyasau yuddhasamaye| "sa dundubhe sajūrindreṇa devaiḥ (ṛ0 saṃ0 4, 7, 35, 4)" || (9) iṣudhiḥ| iṣavo nidhīyante'smin| karmaṇyadhikaraṇe ca (3, 3, 63)'—iti kiḥ| "iṣudhiḥ saṅgāḥ pṛtanāśca sarvāḥ" || (10) hastaghnaḥ| haste hastasamīpe sthito hanyate jyayā śarapuṅkhena vā| 'ghañarthe kavidhānam (3, 3, 58 vā0 2)'—iti kaḥ| "hastaghno viśvā vayunāni vidvān (ṛ0 saṃ0 5, 1, 21, 4)" || (11) abhīśavaḥ| vyākhyātā raśmināmasu (53 pṛ0)| nigamaśca darśitaḥ || (12) dhanuḥ| dhanvatergatyarthād vadhārthādvā ‘artipṛvapiyajitanidhanitapibhyo nit (u0 2, 170)’—iti bāhulakādusiḥ pratyayo vakāralopaśca| dhanirmāraṇārtha iti kṣīrasvāmī| yathāprāpta usiḥ| dhanvantyapanayantyasmādiṣavaḥ, ghnanti vā| “dhanuḥ śatro rapakāmaṃ kṛṇoti (ṛ0 saṃ0 5, 1, 16, 2)” || (13) jyā| jayaterjinātervā'ntarṇītaṇyārthād vā ‘madhyavidhyaśikya’—ityādinā yakpratyayo dhātorjakārabhāvaśca nipāsyate|

74.3.3

‘añnyādayaśca (u0 4, 108)’—iti nipātanam| jayasādhanaṃ hi jyā| “dhanvañjyā iyaṃ samane pārayantī (ṛ0 saṃ0 5, 1, 16, 3)” || (14) iṣuḥ| iṣatergatikarmaṇo vadhārthādvā ‘iṣeḥ kicca (u0 1, 13)’—iti upratyayaḥ| gacchati śatrūn, hanti vā tān| “tanātsmabhyamiṣavaḥ śarma yaṃsan (ṛ0 saṃ0 5, 1, 21, 1)” || (15) aśvājanī| aśvā ajyante kṣipyante preryante'nayā| lyuṭ, ‘vā yau (2, 4, 57)’—itivībhāvavikalpaḥ, ṭisvāt ṅīp| aśvānāmajanī aśvājanī kaśocyate| “aśvājani pracetasaḥ (ṛ0 saṃ0 5, 1, 21, 3)” || (16) ulūkhalam| uru vistīrṇaṃ khalaṃ mukhamasya, ūrdhvaṃ vā uparibhāge khalaṃ mukhamasya| ūrdhvaṃ añcaṃ tat karoti| kiratervā utkīrṇaṃ tat| śabdānukaraṇanimittaṃ vā nāmaitat, yato musalāghātajanitadhvanimuru maithu kurvityevamabravīt| sarvathaiva teṣu varṇavtyādi vācyam| "ullūkhalaka yujyase (ṛ0 saṃ0 1, 2, 25,5)" || (17) vṛṣabhaḥ| 'vṛṣu secane (bhū0 pa0)'| 'ṛivṛṣibhyāṃ kit (u0 3, 116)'—ityabhacpratyayaḥ| prajāhetubhūtaṃ bījaṃ varṣati siñcati| vṛhervā bāhulakāt abhaci hakārasya pakāraḥ| atiśayena raitaḥ sektuṃ vṛhati udyacchati ātmānam| "amehayan vṛṣabhaṃ madhya ājeḥ (ṛ0 saṃ0 8, 5, 20, 5)" || (18) drughaṇaḥ| druśabdo drumaśabdaparyāyaḥ| drumavikāraḥ kāṣṭhakhaṇḍo'tra druśabdenocyate| drurhanyate'nena| 'karaṇe'yovidruṣu (3, 3, 82)'—iti hanterap ghanādeśaśca| kṣubhnādiṣu (8, 4, 31) pāṭhāṇṇatvam, 'pūrvapadāt saṃjñāyāmagaḥ (8, 4, 3)'—iti vā| "kāṣṭhāyāmadhye drughaṇaṃ śayānam (ṛ0 saṃ0 8, 5, 21, 4)" || (19) pituḥ| annanāmasu vyākhyātam (222 pṛ0)| sa nigamaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 5, 6, 1) || (20) nadyaḥ| (21) āpaḥ|

74.3.4

vyākhyātāḥ (156 pṛ0| 141 pṛ0)| nigamau ca darśitau sāmānyena| "imaṃ me gaṅge yamune sarasvati (ṛ0 saṃ0 8, 3, 6, 5)"—iti, viśeṣeṇa| "āpo hi ṣṭhā mayobhuvaḥ (ṛ0 saṃ0 7, 6, 5, 1)" || (22) oṣadhayaḥ| oṣaśabde doṣaśabde vopapade dhayateḥ 'karmaṇyadhikaraṇe ca (3, 3, 63)'—iti kipratyayaḥ, 'kṛtyalyuṭo bahulam (3, 3, 113)'—iti kartari vā| oṣaṃ dāhaṃ dhayati pibati vināśayatotyarthaḥ, doṣaṃ vātapittādikaṃ vā| dakāralopo draṣṭavyaḥ| "yā oṣadhīḥ pūrvā jātā (ṛ0 saṃ0 8, 5, 8, 1)" || (23) rātriḥ| propasargārthaviśiṣṭāt antarṇītaṇyarthāt ramateḥ 'rāśadibhyāṃ trip (u0 4, 67)'—iti bāhulakāt trippratyayo makārasyākāraśca rātervā trippratyayo yathāprāsaḥ| praramayanti bhūtāni naktañcārīṇi, uparamayanti divācarāṇi svavyāpārebhyaḥ, pradīyante'syāmavaśyāyā madhyamena| "ā rātri pārthivaṃ rajaḥ (ya0 vā0 saṃ0 34, 33)" || (24) araṇyānī| apapūrvāt riṇatergatikarmaṇo nañpūrvād-matervā añnyāditvāt (u0 4, 118) yatpratyaye rūpasiddhirnipātyate| apārṇamapagataṃ grāmādvi aramaṇaṃ vā, na hi tadramayati araṇyaṃ vanam| araṇyapālayitrī adhidevatā kācit nairuktāḥ mahadraṇyamiti vaiyākaraṇāḥ| 'himāraṇyayormahatve (4, 1, 16, vā0 1)'—iti vidhīyate| "araṇyānyaraṇyāni (ṛ0 saṃ0 8, 8, 4, 1)" || (25) śraddhā| śrat satyam, tasmin dhīyate| tathāca mantraḥ "aśraddhāmanṛte dadhātana śraddhāṃ satye prajāpatiḥ"—iti| 'ātaścopasarge (3, 3, 106)'—ityaṅ| 'śracchandsyopasaṅkhyānam' ityupasargasañjñā| dharmārthasukhāpavargeṣu yathāśāstramadhikṛtaḥ puruṣasya karmānuṣṭhānahetubhāvaprakhyānāt buddhyadhidevatā śraddhā|

74.3.5

"śraddhāgniḥ samidhyate (ṛ0 saṃ0 8, 8, 6, 1)" || (26) pṛthivī| 'pratha prakhyāne (bhū0 ā0)'| 'prathe vican samprasāraṇañca (u0 1, 146)'| 'pidgaurādibhyaśca (4, 1, 41)'| pṛthvītyarthaḥ| "syonā pṛthivi bhava (ṛ0 saṃ0 1, 2, 6, 5)" || (27) apvā| vyākhyātaṃ naigame sanigamam|| (28) agnāyī| agneḥ patnī| 'vṛṣākapyagnikusitakusidānāmudāttaḥ (4, 1, 37)'—ityaikārādeśaḥ, puṃyogalakṣaṇo'ḍīp| "agnāyīṃ somapītaye (ṛ0 saṃ0 1, 2, 6, 2)" || (29) ulūkhalamusale| ulūkhalaṃ vyākhyātam| muhuḥśabdopapadāt sartteḥ 'puraloralamusalakuvala'—ityādinā alpratyayo ṭilopo muhuḥśabdasya musabhāvaśca nipātyate| utkṣipyotkṣipya nipātanāt muhuḥ saraṇaṃ musalaṃ dvirvacanam| "āyajī vājasātamā (ṛ0 saṃ0 1, 2, 26, 2)"| atredhmavat śrutirasatyapi liṅgayoge || (30) havirddhāne| somalakṣaṇāni havīṃṣi vidhīyante yayoḥ| "ā vāmupasthamadruhaḥ (ṛ0 saṃ0 2, 8, 10, 6)"| pūrvabadudāharaṇatvam || (31) dyāvāpṛthivī| divo dyutyarthāt 'diverḍiviḥ'—iti ḍivipratyayaḥ| dyotata iti dyauḥ| pṛthivī vyākhyātā (32 pṛ0)| dyauśca pṛthivī ca 'divodyāvā (6, 3, 26)'—iti dyāvādeśaḥ| 'vācchandasi (6, 1, 106)'—iti pūrvasavarṇaḥ| "dyāvā naḥ pṛthivī imam (ṛ0 saṃ0 2, 8, 10, 5)" || (32) vipāṭchatudryau| 'pada gatau (di0 ā0)' 'paśa bādha-nasparśanayoḥ (cu0 pa0)' vipūrvaḥ| āplṛ vyāptau (svā0 pa0) viprapūrvaḥ| ṇijantāt 'kivvaci (3, 2, 178 vā0 1, )'—

74.3.6

ityatra 'prākpratyayanirdeśādiṣṭasiddhiḥ'—ityukte kipi praśabdasya rephalopādi| vividhaṃ kūlapāṭanāt, vipāśanāt| aputrasyodbhūtatamovṛttermumūrṣorvasiṣṭhasya kaṇṭhe śilābandhane sādhanabhūtāḥ pāśā asyām| vividhadeśaprāpaṇādvodakasyāpanatvāt vipāṭ| śutudrī śudrāciṇītyarthaḥ| āśutunnādrāciṇīśabdebhyo cā| āśutunne pratode dravatīti śutudrī| vipāṭ ca śutudrī ca vipāṭchutudrī pūrvasavarṇaḥ| "vipāṭchutudrī payasā javete (ṛ0 saṃ0 2, 2, 12, 1)" || (33) ārjnīṃ| artteḥ riṣatervā 'vahiśriśruyudruglāhātvaribhyo niḥ (u0 4, 51)'—iti vāhulakāt nipratyayo dhātorārttabhāvaśca| 'kṛdikārāt (4, 1, 45, vā0 1)'—iti ṅīp| gate jyayā sṛjyamāṇe saṅgacchete hiṃsāsādhane vā bhavataḥ| "ārjīṃ ime visphurantī amitrān (ṛ0 saṃ0 5, 1, 16, 4)" ||

74.3.7

(34) śunāsīrau| śuśabdārthaviśiṣṭāt 'śuna gatau (tu0 pa0)'—ityasmāt igupadhalakṣaṇaḥ kaḥ (3, 1, 135)| kṣipraṃ gacchatyantarikṣamiti śuno vāyuḥ| yadvā, śuśabdopapadānnayatergatikarmaṇaḥ 'anyeṣvapi dṛśyate (3, 2, 101)'—iti ḍaḥ| bhāṣye tu śu-etadarthato nirvacanaṃ prāyeṇa| sartteḥ 'ḍiṇḍīravānīragabhīragambhīra-kumbhīraśīrakāśmīrajambīrakīratīrādayaḥ'—iti īranpratyayaṣṭilopaśca nipātyate| sadā saraṇāt sīra ādityaḥ| śunaśca sīraśca 'devatādvandve ca (6, 3, 26)'—ityaṅ| "śunāsīrāvimāṃ vācaṃ juṣethām (ṛ0 saṃ0 3, 8, 6, 5)" || (35) devījoṣṭrī | devaśabdaḥ pacādyajantaḥ | devaḍiti pāṭhāt 'ṭiḍḍhāṇañ (4, 1, 15)'—iti ṅīp | juṣateghranapratyayaḥ (u0 4,154) | cittvāt ṅīp (4, 1, 41) | devyau joṣayitryau | pūrvasavarṇaḥ | dyāvāpṛthivyau, ahorātre vābhidheye | sasyasame iti kātthakyaḥ | sasyaṃ vrīhiḥ, samā saṃvatsaraḥ | "devī joṣṭrī vasudhitī yayoḥ (niru0 6, 42)" || (36) devī ūrjāhutī | ūrkśabdo vyākhyāto'nnanāmasu (224 pṛ0) | āhvayateḥ kvici 'cacisvapi (6, 1, 15)'—iti samprasāraṇam, 'halaḥ (6, 4, 2)'—iti dīrghābhāvo vyatyayena | ūrkśabdāt hetau tṛtīyā | ūrjā hetubhūtayā āhvātavye | ūrk ityatra 'sāvekācaḥ (6, 1, 168)'—iti vibhakterudāttatvam, āhutiśabdo'pi 'tādau ca niti kṛtyatau (6, 2, 50)'—iti ādyudāttaḥ, 'ekādeśa udāttenodāttaḥ (8, 2, 5)'| "devī ūrjāhutī iṣamūrjamanyā vakṣat (ya0 vā0 saṃ0 21, 52)" || iti pṛthivīsthānadevatāḥ |

Linked texts (1)