Yāska's Nirukta 10.1

10.1

"athāpi"--cetadanyatsyāt yadi sarvāṇyākhyātajāni nāmāni syuḥ || āha-kimiti ?, ucyate--"ya eṣāṃ nyāyavān kārmanāmikaḥ saṃskāro yathā cāpi pratītārthāni syustathainānyācakṣīran" | ya eṣāṃ puruṣāśvādināmnāṃ nyāyavān lakṣaṇanyāyena yuktaḥ | āha-kaḥ punarasāviti ?, ucyate-kārmanāmikaḥ saṃskāraḥ | karmakṛtaṃ nāma karmanāma tat punaḥ pācakalāvakādi, tasmin bhavaḥ kārmanāmikaḥ saṃskāraḥ | kiñca, yathā cāpi pratītārthāni syuḥ, pratītakriyāṇi syuḥ, tathaivainānyācakṣīran janāḥ ||
āha–kathaṃ punarākhyāyamānānyetāni nyāyavatā kārmanāmikena saṃskāreṇopetāni syuḥ, kathaṃ vā pratītakriyāṇīti?, ucyate--“puruṣaṃ” tāvat “puri śaya ityācakṣīran” | puri hyasau śete iti puriśayaḥ 'prāpnoti | evamasau nyāyavatā kārmanāmikasaṃskārayuktena śabdenoktaḥ syāt | evaṃ caiṣa pratītakriyaḥ śabdo bhavati | evameva “aṣṭā ityaśvam” ācakṣīran,--aśnoti hi asau iti aṣṭā prāpnoti | evameva tairyate'neneti “tarddanamiti tṛṇam” ācakṣīran | na caivamācakṣate | na tvāmati kāraṇe vidyamānā kriyā parokṣīkarttuṃ nyāyyā, tasmāt na sarvāṇi ākhyātajāni nāmānīti |
13 |
"yatho hi nu vā etat" iti | yatheti vākyopādāne, yathā yena prakāreṇa | ukāro'vadhāraṇārthaḥ | vyākhyātametat,-"athāpyukāra etasminnevārthe" | itareṇa yenaiva prakāreṇa prasiddhamācāryyeṇākhyātajatvaṃ pratiṣiddhaṃ nāmnaḥ, tenaiva prakāreṇa pratyanubhāṣyaṃ samīkariṣyāmīti | hi-ityasūyāyām-kathaṃ hi vyākariṣyatīti | nu-ityeṣa hetvapadeśe | ve-ityayaṃ yathoktapūrvapakṣopadeśārthaḥ, yenaiva prakāreṇāsamarthā hetava uktāḥ, tenaiva prakāreṇa pratyanubhāṣyaṃ prativaktṛdharmeṇa samīkariṣyāmaḥ ||
yathaitaduktaṃ kimiti?, "tadyatraḥ svarasaṃskārau samarthoṃ prādeśikena guṇenānvitau syātām" iti || āha-tatra kimiti ?, ucyate-tadetat pratyucyata ityupayuktastacchabdaḥ ||
āha-kena punaḥ prakāreṇa pratyucyata iti ?, ucyate-"sarvaṃ prādeśikamityevaṃ satyanupālambha eṣa bhavati" | sarvameva prādeśikaṃ sarvameva kriyājaṃ nāma | āha-tataḥ kim ? ityevaṃ satyanupālambha eṣa bhavati | āha-katham ?, śṛṇu-pradeśavācina ākhyātānutprekṣya tadāśrayau svarasaṃskārau yāvadgamyamanuvidheyau,-vibhvī hi lakṣaṇagatiḥ || naiṣa śabdāparādho nāpyasmākam | bhavata evāyamaparādho mandaśikṣitatvāt-yenānuvidhātuṃ svarasaṃskārau vidyamānāvapi pradeśavācini dhātau na śaknoṣi, sa tvaṃ tāvat punaḥ punaḥ śikṣasvānyadvyākaraṇaṃ yāvacchaktistvānuvidhātumiti | vyākaraṇe'pyaṣṭadhā bhinne lakṣaṇa ekaikadeśo vikṣiptaḥ | kaścit sautro dhātuḥ, kaścit tuśabdacaśabdavāśabdātiriktādhyāhārayogavibhāgādigamyaḥ | tadyathā-matāntareṣvapyābhinneṣu kaścit kvacidvidhirucyate | te ca sarva eva prayogamicchatā prayogakāla upasaṃharttavyāḥ | evamihāpi sarvāṇyeva lakṣaṇaśāstrāṇyapekṣyāṇi akhilasvarasaṃskārasiddhaye'bhisvarasaṃskāre vā-iti | sa tvaṃ tāvat śikṣasvānirviṇṇaḥ, yāvadakhilaśabdānāṃ svarasaṃskārāvanuvidhātumupajñātuṃ sāmarthyamiti |
14 |