Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 117.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 117.3

Language
Sanskrit

117.3

“visruhaḥ (8)”-ityanavagatam | ‘visravaḥ’- ityavagamaḥ | “āpo bhavanti”ityabhidheyavacanam | “visravaṇāt”-iti hetunirdeśaḥ || “vai̱śvā̱na̱rasya̍ vi̱mi̱tāni̱ cakṣa̍sā sānū̍ni di̱vo a̱mṛta̍sya ke̱tunā̍ | tasyedu̱ viśvā̱ bhuva̍nādhi mū̱rdhani̍ va̱yā i̍va ruruhuḥ sa̱pta vi̱sruha̍ḥ || ( ṛ0 saṃ0 4, 5, 9, 6 )”-iti || bharadvājasyeyamarṣam | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | “vaiśvānarasya” bhagavataḥ, agneḥ, ‘amṛtasya’ amaraṇadharmiṇaḥ, ‘ketunā’ karmaṇā, ‘cakṣasā’ cakṣuṣā darśanena ‘divaḥ’ api yāni ‘sānūni’ samucchritāni sthānāni, tāni ‘vimitāni’ vinirmitānītyarthaḥ | agniprakāśayamānanviṣayo hi lokaḥ karmaṇi pravarttate sādhvanyasādhuni vā | sādhubhyaḥ sādhunā ca, pāpebhyaḥ pāpena ca sārvalaukikena karmaṇā svakarmaphalabhogāyedaṃ sarvaṃ vinirmīyata ityanayāpekṣayoktam,-“vaiśvānarasya cakṣuṣā ketunā ca divo'pi sānūni nirmitāni”-iti | agnirava hi vāgyadhidevatābhāvenāvasthitaḥ sarvvamidaṃ khyāpayati, tataḥ karma pratāyate | taduktam,-“agnirvāg bhūtvā mukhaṃ prāviśat”-iti | kiñca, ‘tasyedu viśvā’ tasyaiva vaiśvānarasya pṛthivībhāvenāvasthitasya | ayaṃ cāgnirvaiśvānara ityuktam, ‘viśvā bhuvanā’ viśvāni bhuvanāni, sarvabhūtabhāvayitṝṇyudakāni | “bhuvanam”-iti hyudakanāmasu paṭhitam | ‘mūrddhani’ upari “vayā iva” śākhā iva “ruruhuḥ sapta visruhaḥ” | sapta sarpaṇāḥ, visruhaḥ vividhasravaṇāḥ bhūtvā tataḥ śākhā iva ruruhuḥ asyāṃ pṛthivyāṃ nadyādibhāvena, tataḥ śākhā iva hyetāḥ pṛthivyā upari, yathā nimnaṃ visravamāṇā• āpo lakṣyante--ityetad dṛṣṭvamavocat,-“tasyedu viśvā0-sapta visruhaḥ”-iti || evamatra śabdasārūpyādarthopapatteśca “visruhaḥ-āpo bhavanti”ityupapadyate || ‘bhuvana’-śabdena bhūtānyevocyanta iti kecid varṇayanti, caturvidhaśca bhūtagrāmaḥ, visruhaśca vayā iva ruruhuḥ pṛthivyā uparīti | ‘sapta’-śabdenāpi samudrāneva kecid varṇayanti, te hi pṛthivyāḥ śākhā iva lakṣyante, visravanti ca |
6 |
6) - iti", iyañca tatraiva | 'tam' indram 'naḥ' asmākam, ye 'pūrve' 'pitaraḥ' pitṛgaṇāḥ, 'sapta' saptasaṅkhyākāḥ, ye purā-

Linked texts (1)