Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 117

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 117

Language
Sanskrit

117.2

"katpayam (7 )"--ityanavagatam | 'kapayam'--ityavagamaḥ | kapayamityavagame "sukhapayasaḥ "--iti paryāyeṇābhidheyavacanam | madhurodako yo meghaḥ, so'bhidheyaḥ | kiṃ kāraṇam ? "sukhaṃ" hi sukhotpādanam "asya" "payaḥ" madhuratvāt | '"tyaṃ ci̍ditthā ka̱tpaya̱ṃ śayā̍nama̱sūrye̱ tama̍si vāvṛdhā̱nam || taṃ ci̍nmandā̱no vṛ̍ṣa̱bhaḥ tasyo̱jairindro̍ apa̱gūryā̍ jaghāna || (ṛ0 saṃ0 4, 1, 32, 6)"--iti ||
gāturnāmātreyaḥ, tasyeyamarṣam | "tyaṃ" taṃ megham "itthā" amunā prakāreṇa, athavāamuṣminnantarikṣaloke "katpayaṃ" sukhodakaṃ "śayānam" 'asūrye' tamaśca kṛtvā 'vāvṛdhānaṃ' varddhamānam | 'mandānaḥ' mandamānaḥ, 'vṛṣabhaḥ' varṣitā, 'indraḥ' 'sutasya' abhiṣutasya, somasya svamaṃśaṃ pītvā | tataḥ 'ujraiḥ' vajram "apagūrya" avagūrya 'jaghāna' | .ya evaṅguṇayukta indraḥ, so'smākamidaṃ nāma karotvityevamāśīryojyā || evamatrendrī jaghāneti anena sambandhāt ““katapayaḥ-sukhapayaḥ-meghaḥ”-ityupapadyate, tasya vadhasyābhīṣṭatvat |
6 |

117.3

“visruhaḥ (8)”-ityanavagatam | ‘visravaḥ’- ityavagamaḥ | “āpo bhavanti”ityabhidheyavacanam | “visravaṇāt”-iti hetunirdeśaḥ || “vai̱śvā̱na̱rasya̍ vi̱mi̱tāni̱ cakṣa̍sā sānū̍ni di̱vo a̱mṛta̍sya ke̱tunā̍ | tasyedu̱ viśvā̱ bhuva̍nādhi mū̱rdhani̍ va̱yā i̍va ruruhuḥ sa̱pta vi̱sruha̍ḥ || ( ṛ0 saṃ0 4, 5, 9, 6 )”-iti || bharadvājasyeyamarṣam | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate | “vaiśvānarasya” bhagavataḥ, agneḥ, ‘amṛtasya’ amaraṇadharmiṇaḥ, ‘ketunā’ karmaṇā, ‘cakṣasā’ cakṣuṣā darśanena ‘divaḥ’ api yāni ‘sānūni’ samucchritāni sthānāni, tāni ‘vimitāni’ vinirmitānītyarthaḥ | agniprakāśayamānanviṣayo hi lokaḥ karmaṇi pravarttate sādhvanyasādhuni vā | sādhubhyaḥ sādhunā ca, pāpebhyaḥ pāpena ca sārvalaukikena karmaṇā svakarmaphalabhogāyedaṃ sarvaṃ vinirmīyata ityanayāpekṣayoktam,-“vaiśvānarasya cakṣuṣā ketunā ca divo'pi sānūni nirmitāni”-iti | agnirava hi vāgyadhidevatābhāvenāvasthitaḥ sarvvamidaṃ khyāpayati, tataḥ karma pratāyate | taduktam,-“agnirvāg bhūtvā mukhaṃ prāviśat”-iti | kiñca, ‘tasyedu viśvā’ tasyaiva vaiśvānarasya pṛthivībhāvenāvasthitasya | ayaṃ cāgnirvaiśvānara ityuktam, ‘viśvā bhuvanā’ viśvāni bhuvanāni, sarvabhūtabhāvayitṝṇyudakāni | “bhuvanam”-iti hyudakanāmasu paṭhitam | ‘mūrddhani’ upari “vayā iva” śākhā iva “ruruhuḥ sapta visruhaḥ” | sapta sarpaṇāḥ, visruhaḥ vividhasravaṇāḥ bhūtvā tataḥ śākhā iva ruruhuḥ asyāṃ pṛthivyāṃ nadyādibhāvena, tataḥ śākhā iva hyetāḥ pṛthivyā upari, yathā nimnaṃ visravamāṇā• āpo lakṣyante--ityetad dṛṣṭvamavocat,-“tasyedu viśvā0-sapta visruhaḥ”-iti || evamatra śabdasārūpyādarthopapatteśca “visruhaḥ-āpo bhavanti”ityupapadyate || ‘bhuvana’-śabdena bhūtānyevocyanta iti kecid varṇayanti, caturvidhaśca bhūtagrāmaḥ, visruhaśca vayā iva ruruhuḥ pṛthivyā uparīti | ‘sapta’-śabdenāpi samudrāneva kecid varṇayanti, te hi pṛthivyāḥ śākhā iva lakṣyante, visravanti ca |
6 |
6) - iti", iyañca tatraiva | 'tam' indram 'naḥ' asmākam, ye 'pūrve' 'pitaraḥ' pitṛgaṇāḥ, 'sapta' saptasaṅkhyākāḥ, ye purā-

117.4

"vīrudhaḥ (9)" - ityanavagatam | "viroddaṇāt" - ityavagamaḥ | "oṣadhayo bhavanti" - ityabhidheyavacanam | "viroddaṇāt"-iti hetunirdeśaḥ || ‘“oṣa̍dhī̱ḥ prati̍modadhvaṃ pu̱ṣpava̍tīḥ pra̱sūva̍rīḥ | aśvā̍ iva sa̱jittva̍rīrvī̱rudha̍ḥ pārayi̱ṣṇva̍ḥ || (ṛ0 saṃ0 8, 5, 8, 3)" - iti || bhiṣaja ātharvaṇasyeyamarṣim | oṣadhisūkte | anuṣṭup | he 'oṣadhīḥ' oṣadhayaḥ ! 'pratimodadhvam' imaṃ rugṇa prati, asmān prati vā modadhvam muditāḥ hṛṣṭāḥ bhavantu | kīdṛśyo yūyam ? 'puṣpavatīḥ' puṣpavatyaḥ, 'prasūvarīḥ' prakarṣeṇa sūyante upabhogāyeti prasūvarīḥ | yāśca puṣpavatyo yāśca phalavatyo yāścāphalā yāścāpuṣpāḥ, tāḥ sarvāḥ | 'aśvā iva' vaḍavā iva, 'sajittvarīḥ' saha jetryaḥ, 'vīrudhaḥ' sarvarogān jitvā asmākamāyuṣaḥ "pārayiṣṇvaḥ” pārayitryaḥ santu || evamatra "puṣpavatīḥ prasūvarīḥ"ityetasmāt viśeṣaliṅgāt "vīrudhaḥ=oṣadhayaḥ” "bhavanti"- ityupapadyate |
6|

117.5

"nakṣaddābham ( 10 ) ” - ityanavagatam | 'na kṣuṇadābham' - ityavagamaḥ | "akṣṇuvānadābham"-iti paryāyeṇābhidheyavacanam | "abhyaśanena” abhivyāpanena yo "dabhnoti” hinasti, sa nakṣaddābhaḥ || "tamu̍ na̱ḥ pūrve̍ pi̱taro̱ nava̍gvāḥ sa̱pta vipra̍āso a̱bhi vāja̍yantaḥ | na̱kṣuddā̱bhaṃ ta̍tu̱riṃ parva̍te̱ṣṭhāmadro̍ghavācaṃ ma̱tibhi̱ḥ śavi̍ṣṭham || ( ṛ0 saṃ0 4, 6, 13, 2)" - iti || bharadvājasyeyamārṣam | aindrī | triṣṭup | sampātasūkte mādhyandine savane brāhmaṇācchaṃsinaḥ śasne śasyate “tamīmahe (6 |
ṇeṣu paṭhyante | athavā-'sapta' 'sṛptāḥ' pūrvataramasmāllokavatsuṃ lokam, taṃ ca 'navā' navagatayaḥ, abhinavā hi teṣāṃ gatiḥ, -arddhamāse'rddhamāse bhavati pitṛyajñaṃ pratyāgantum | athavā-navanītagatayo navagatayaḥ | navanīte hi teṣāṃ manaso 'gatirbhavati, -idamasmākaṃ syāditi, “svayaṃ vilīnaṃ pitṝṇām"-ityuktam | vivāsaḥ'- iti, viprāḥ-prāptaprajñāḥ, pitṛloke'vasthitāḥ | 'matibhiḥ' 'abhivājayantaḥ' stuvanta āsate | kiṃlakṣaṇaṃ punarindraṃ matibhirabhivājayanta āsate ? iti | ucyate- "nakṣaddābham" yo'bhivyāpanamātreṇāpi danoti, kimuta vedhena 1 tam | “taturim” yaśca tvaraṇaśīlaḥ, tam | “parvateṣṭhām” yaśca meghasthāyī, tam | 'adrodhavācam' yasya cādrogdhavyā vāk anatikramaṇīyetyarthaḥ, tam | 'śaviṣṭham' yaśca baliṣṭhaḥ, tam | ya evaṅguṇaviśiṣṭa indraḥ taṃ matibhirabhivājayanta āsate, so'smākamida nāma karotvityevamāśīryojyā || evamatra śabdasārūpyādarthopapatteśca yo'bhyaśanena danoti, sa nakṣaddābha ityucyate |

117.6

“askṛdhoyuḥ (11)”- ityanavagatam | “akṛdhvāyuḥ”- ityavagamaḥ | “kṛdhuiti hrasvanāma” taddhi “nikṛttam” iva “bhavati” hrasvatvāt | tasya akāreṇa pratiṣedhe kṛte 'akṛdhu' - iti bhavati || "tamīmahe indramasya rāyaḥ puruvīrasya nṛvataḥ purukṣoḥ | yo askṛdhoyurajaraḥ svarvāmtamārbhara harivo mādayadhyai || (ṛ0 saṃ0 4, 6, 13, 3 )”- iti || 'tam' vayamātmanaḥ putram 'īmahe' yācāmahe | 'harivaḥ !' tvām | 'indram' īśvaram | āha-yaḥ kiṃlakṣaṇaḥ putraḥ ? iti, ucyate saḥ 'asya' 'rāyaḥ' dhanasya paripālane bhoge ca samarthaḥ | kiṃlakṣaṇasya punardhanasya ? iti, 'puruvīrasya' bahuvīraistadvataḥ, 'nṛvataḥ' ca dāsaistadvataḥ, 'purukṣoḥ' ca bahunivāsasya, anekaprakārasyetyarthaḥ | na ca paripālanasamartha eva yaḥ kevalamalpakālaḥ, tamīmahe | kiṃ tarhi ? “yaḥ” ca “askṛdhoyuḥ” akṛdhvāyuḥ, dīrghāyurityarthaḥ | “ajaraḥ” ca, yo dṛḍhaśarīra ityarthaḥ | "svarvān"
ca, yaḥ suṣṭhu śatrūṇāmīrayitā | yaḥ evaṅguṇaviśiṣṭaḥ putraḥ 'tam' 'ābhara' āhara | 'harivo mādayadhyai' asmākamātmanaśca madanāya tarpaṇāyetyarthaḥ || evamatra "araṅguṣāyuḥ"ityanena 'dīrghāyurucyate, tasyābhīṣṭatvāt, śabdasārūpyācca |

117.12

"niśṛmbhāḥ (12)"-ityanavagatam | "niśrathyahāriṇaḥ"-ityavagamaḥ | niślathayā dṛḍhayā gatyā harantaḥ-||

Linked texts (1)