Yāska's Nirukta 43.1.3
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 43.1.3
- Language
- Sanskrit
43.1.3
kiṃ “vidhavāṃ iva devaram” yathā vidhavā mṛtabhartṛkā kācit strī śayane rahasyatitagaṃ yatnavatī devaramupacarati, sa hi parakīyatvāt nāryā durārādhyataro bhavatīti yatnenopacaryate, na tathā nijo bharttā | tasmāt tenopamimīte aśvinau | tathā “maryaṃ” manuṣya devaram, saiva mṛtabhartṛkā “yoṣā” “ā” “kṛṇute” ābhimukhyena kurutaṃ | ko vām evam ābhimukhyena “sadhasthe” “sahasthāne” samāne sahayogināvātmanā kṛtvā paricacāra ? yeneha nopagatavantau stho'smaddarśanamiti || evamasyāmṛci devareṇa kanīyasā jyāyāṃsāvaśvināvupamīyete, vidhavayā ca yajamānaḥ || athaikapadaviruddham | “vidhavā vidhātṛkā bhavati” dhātā dhārayitā, sa tasyāḥ poṣayitā vā bharttā, vigata iti vidhavā || “vidhavanādvā” sā hi bharttṛmaraṇena vidhutā kampiteva bha̍vati || “vidhāvanādvā” sā hi bhartturabhāvādanirudhyamānā tatra tatra vidhāvatyeva || “iti” evaṃ ‘carmaśirāḥ’ ācāryo manyate || “api vā dhava iti manuṣyanāma, tadviyogād vidhavā” || “devaraḥ” ityeṣa śabdo “dīvyatikarmā” dīvyatyarthaḥ | sa hi bharturbhātā nityameva tayā bhrātṛbhāryyayā devanārthaṃ priyata iti ‘devara’ ityucyate || lokāntaraṃ gacchedityeko'rthaḥ | eva ca ‘bālasaṃvardhanaṃ muktā bālāpatyā na gacchati|’ ityādismṛtiṣu prāmāṇya darśayatyatha śabda | mānuṣa stvanenāpatyena saha svāpamupamayā bādhayati ||
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit