Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 43.1.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 43.1.3

Language
Sanskrit

43.1.3

kiṃ “vidhavāṃ iva devaram” yathā vidhavā mṛtabhartṛkā kācit strī śayane rahasyatitagaṃ yatnavatī devaramupacarati, sa hi parakīyatvāt nāryā durārādhyataro bhavatīti yatnenopacaryate, na tathā nijo bharttā | tasmāt tenopamimīte aśvinau | tathā “maryaṃ” manuṣya devaram, saiva mṛtabhartṛkā “yoṣā” “ā” “kṛṇute” ābhimukhyena kurutaṃ | ko vām evam ābhimukhyena “sadhasthe” “sahasthāne” samāne sahayogināvātmanā kṛtvā paricacāra ? yeneha nopagatavantau stho'smaddarśanamiti || evamasyāmṛci devareṇa kanīyasā jyāyāṃsāvaśvināvupamīyete, vidhavayā ca yajamānaḥ || athaikapadaviruddham | “vidhavā vidhātṛkā bhavati” dhātā dhārayitā, sa tasyāḥ poṣayitā vā bharttā, vigata iti vidhavā || “vidhavanādvā” sā hi bharttṛmaraṇena vidhutā kampiteva bha̍vati || “vidhāvanādvā” sā hi bhartturabhāvādanirudhyamānā tatra tatra vidhāvatyeva || “iti” evaṃ ‘carmaśirāḥ’ ācāryo manyate || “api vā dhava iti manuṣyanāma, tadviyogād vidhavā” || “devaraḥ” ityeṣa śabdo “dīvyatikarmā” dīvyatyarthaḥ | sa hi bharturbhātā nityameva tayā bhrātṛbhāryyayā devanārthaṃ priyata iti ‘devara’ ityucyate || lokāntaraṃ gacchedityeko'rthaḥ | eva ca ‘bālasaṃvardhanaṃ muktā bālāpatyā na gacchati|’ ityādismṛtiṣu prāmāṇya darśayatyatha śabda | mānuṣa stvanenāpatyena saha svāpamupamayā bādhayati ||

Linked texts (1)