Yāska's Nirukta 43.1.4
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 43.1.4
- Language
- Sanskrit
43.1.4
yadvā- ‘yena patyā'smim̐lloke krīḍitā tenaiva saha krīḍārthaṃ bharttāramanugacchet’ ityarthasūcanena “vyālagrāhī yathā sarpa balāduddharate bilāta | tadvaduddhṛtya sā nārī tenaiva saha modate || tatra sā bhartṛparamā stūyamānā'psarogaṇaiḥ | krīḍate patinā sārddhaṃ yāvadindrāścaturdaśa||’ ityādismṛtiṣu prāmāṇya darśayana anvārohaṇamevāha || yadvā-‘diviraiśvaryyavacanaḥ’ iti “paktiviṃśati-” iti sūtre bhāṣyaprāmāṇyena devaraśabda īśvarārthakaḥ | tathā ca ‘yastaddharaṇe samarthaḥ pitā bhrātā putro vā tamāśrayet’ ityarthośrayaṇena “pitṛmātṛsutabhrātṛśvaśrūśvaśuramātulaiḥ | hīnā na syādvinā bhartrā garhaṇīyā'nyathā bhavet” ityādismṛtiṣu prāmāṇya darśitavān || yadvā-devaraśabdasya parameśvarārthakatvena ‘parameśvarabhaktiparāyaṇā brahmacaryeṇa kāla kṣapayet’ ityarthaṃ sūcayan “āsītāmaraṇātkṣāntā niyatā brahmacāriṇī | yo dharma ekapatnīnāṃ kāṅkṣantī tamanuttamam || anekāni sahasrāṇi kaumārabrahmacāriṇām | divaṃ gatāni viprāṇāmakṛtvā kulasaṃtatim ||” ityādismṛtiṣu prāmāṇyaṃ sūcayan brahmacaryamupadiśati || ityevaṃ sarvathā'navadyo'yaṃ mārgaḥ || “devaraḥ kasmāt ? dvitīyo vara ucyate” iti niruktāśrayaṇe tu bhinneva vyavasthātathāhi ‘tadviyogāt’ ityatratyasya viśabdasyāpi vyākhyā'gre ‘vijāmātuḥ-asusamāptājjāmātuḥ | vijāmāteti śaśvad dākṣiṇātyāḥ krītāpattimācakṣate | amukhamāpta eva varo'bhiprataḥ’ iti ( 6 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit