Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 47.5

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 47.5

Language
Sanskrit

47.5

“tvaḥ, nemaḥ”–“iti” ete nāmanī “arddhasya” | ‘tvaḥ apatataḥ’ apetya tataḥ apatataḥ ‘nemaḥ apanītaḥ’ apabhajya nītaḥ, pṛthak kṛta ityarthaḥ | “arddhaṃ haraterviparītāddhārayatervā syāt” “uddhṛtaṃ” hi tat “bhavati” | “ṛdhnotervā syāt” “ṛddhatamaḥ” abhisampannatamaḥ “vibhāgaḥ” bhavati | “pīryati tvo anuṃ tvo gṛṇāti”— “neme̍ de̱vā neme'su̍rāḥ”—“ityapi nigamau ( ṛ0 saṃ0 2, 2, 16, 2—ya0 mai0 brā0 ) bhavataḥ” | “bodhā̍ ma asya vaca̍so yaviṣṭha̱ maṃhi̍ṣṭhasya̱ prabhṛ̍tasya svadhāvaḥ | pīryati tvo anuṃ tvo gṛṇāti vandāruste ta̱nva̍ṃ va̍nde agne || iti ( ṛ0 saṃ0 2, 2, 16, 2 )” triṣṭup | dīrghatamasa ārṣam | āgneyī | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate || he bhagavan ! ‘agne !’ ‘yaviṣṭha’ yuvatama ! ‘bodha’ budhyamva ‘me’ mama ‘asya’ ‘vacasaḥ’ ‘maṃhiṣṭhasya’ dātṛtamasya, pūjayitṛtamasya vā, mahattamamya vā, ‘prabhṛtasya’ prakṛṣṭairbhagavadguṇaiḥ sambhṛtasya | he ‘svadhāvaḥ’ annavan ! ye guṇā asya vacasaḥ, tān bodha | kiṃca, idamaparaṃ śṛṇu,– • ubhayeṣāṃ prājāpatyānāṃ devāmurāṇāṃ dvedhā vibhaktānāṃ “pīryati tvaḥ” hinasti ekamarddhamasurākhyam “anuṃ tvaḥ” anu “gṛṇāti” ekamarddhaṃ devākhyamanugṛhṇātītyarthaḥ | tatraivaṃ satyubhayathā vipratipanneṣu prājāpatyeṣu ‘vandāruḥ’ vandanaśīlaḥ ahaṃ, daiva pakṣamāśritaḥ, hitvā āsuraṃ, tavaitāṃ ‘tanvaṃ’ tanūṃ jvalanadahanaprakāśīkaraṇasamarthāṃ nityakālameva prātarmadhyandine sāyaṃ ca ‘vande’ staumītyarthaḥ || tathāsya mamaivaṃ bhaktasya budhyasva asya vacaso ye guṇāstāṃśca buddhvā prasādamabhimatenārthena naḥ kuruṣvetyabhiprāyaḥ | ‘‘neme̍ de̱vā neme'su̍rāḥ’’--iti brāhmaṇavākyamevedaṃ vājapeye maitrāyaṇīyānām | arddhato devā arddhato'surā āmannityarthaḥ |
20 |

Linked texts (1)