Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 47.6

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 47.6

Language
Sanskrit

47.6

‘‘ṛkṣāḥ, stṛbhiḥ’’—‘‘iti’’ ete ‘‘nakṣatrāṇām’’ nāmanī || nakṣatraśabdaṃ paryāyābhidhānaprasaktaṃ nirbravīti, ‘‘nakṣatrāṇi nakṣatergatikarmaṇaḥ’’ gatyarthe varttamānasya, tāni hi nityamevāgacchanti || ‘‘nemāni kṣatrāṇīti ca brāhmaṇam’’ | nemāni, kṣatrāṇi dhanāni | kṣatramiti dhananāma | kiṃ tarhi ? dhanasarūpāṇyetāni, maryairaśmyanuvedhāt dīpyamānāni manti hiraṇyayānīva bhrājante iti tu brāhmaṇam, tuśabdārthe caśabdaḥ || ‘‘ṛkṣāḥ’’ ‘‘udīrṇānīva’’ udīritānīva, kenacidūrddhaṃ gamitānīva ‘‘khyāyante’’ dṛśyanta ityartha || ‘‘stṛbhistīrṇānīva’’ ‘‘khyāyante’’ dṛśyante || ‘‘amī ya ṛkṣāḥ’’ -‘‘paśyanto dyāmiva stṛbhiḥ’’ -‘‘ityapi nigamau (ṛ0 saṃ01, 2, 14, 5, -3, 5, 6, 3) bhavataḥ’’ || ‘‘amī̱ ya ṛkṣā̱ nihi̍tāsa uccā nakta̱ṃ dadṛ̍śre kuhaci̱ddive̍yuḥ || ‘‘ada̍bdhāni varu̍ṇasya vra̱tāni̍ vi̱cāka̍śacca̱ndramā̱ nakta̍meti || (ṛ0 saṃ0 1, • 2, 14, 5)’’ | śunaḥśepasyārṣam | triṣṭup | vāruṇī || varuṇaścāsyāṃ sūrya ucyate | "amī ye ṛkṣāḥ" amūni yāni nakṣatrāṇi "nihitāsaḥ" nihitāni "ucā" uccairityarthaḥ kiṃca, tāni 'naktaṃ dadṛśe' gatrāvevaitāni dṛśyante | 'kuhacid diveyuḥ' na vijñāyante hi kvacida divaitāni gacchantīti || kimetat syāt ? 'adabdhāni' anupahiṃsitāni 'varuṇasya' ādityasya etāni 'vratāni' karmāṇi āścaryabhūtāni syuḥ || kimanyad bhaviṣyati ? sa hi bhagavānādityaḥ, etāni kutaścidānayannivāstaṃ gacchati. punaścaitāni apanayannivodeti, tadeya darśanamadarśanaṃ vā teṣāṃ sūryyakṛtameva | yadapi caitat 'vicākaśat' dīpyamānaḥ 'candramāḥ' 'naktam eti' tadapyasyaiva bhagavataḥ sūryyamya karma, ayameva hi candramasi dīptimādadhāna ivāstaṃ yāti, punaścādhiścipanniva candramaso dīptimudeti | yo'yamevamprabhāvo varuṇaḥ ta vayamabhipretārthasiddhaye stumaḥ, ma idaṃ māmāsmākaṃ karotviti ||
gautamaputramya vāmadevasyārṣam | anuṣṭupa | āgneyī || 'ṛtāvānaṃ' yajñavantaṃ 'vicetasaṃ' vibhrataprajñāna 'viśveṣāṃ' sarveṣām 'adhvarāṇām' yajñānā 'haskarttāraṃ' hamanakarttāram | upajvalite hi tasmin prahasita iva yajñaścātmapo bhavati | athavā-haskarttāraṃ rūpadīkarttāram | upajvalite hi tasmin bhrātṛvyayajñaiḥ saṃsparddhanta iva yajñāḥ, tameva guṇaviśiṣṭam agni "paśyantaḥ" vayamanekadhā vihṛta 'damedame' yajñagṛhyeyajñagṛhe tāsutāsu kriyāsu vyāpṛtaṃ stumaḥ | kiñca, yo'nekadhā dīpyamānaḥ "dyām iva stṛbhiḥ" nakṣatraiḥ pṛthivīṃ citrarūpāṃ, dīptaṃ vā karoti, ma no'bhiṣṭato'bhipretānarthāna mā'rpayatvityabhiprāyaḥ |

Linked texts (1)