Yāska's Nirukta 47.8
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 47.8
- Language
- Sanskrit
47.8
“ūrddaram, krudaram”—“iti” ete “āvapanasya” nāmanī bhavataḥ | upyate yasmin yavādi dhānyaṃ kuḥśūle'nyatra vā vaiṇavādau kumbhāṃścata, tadūrddaramiti krudaramiti ca, yadāvapanamāhuḥ prākṛtena laukikāmtadāvapanāmityucyate ||
“ūrddaram” “uddīrṇam” ūrdhvaṃ hi tad dīrṇaṃ “bhavati” | atha “vā” “ūrje” tad rthāya “dīrṇaṃ” bhavati | ūrgityannanāma, tadanteya hitantannirṇataṃ bhavati, śupiramityarthaḥ ||
“tamūrddaraṃ na pṛṇatā” “samiddho añjana” iti nigamau ( ṛ0 sa0 2, 6, 14, 5-ya0 vā0 saṃ0 20, 9 )” bhavataḥ ||
“adhva̍ryavo yo di̱vyasya̱ vasvo̱ yaḥ pārthi̍vasya̱ kṣmya̍sya̱ rājā̍ | tamū̱rddara̱ṃ na pṛ̍ṇatā̱ yave̱nendra̱ṃ some̍bhistada̱po vo̍ astu || ( ṛ0 sa0 2, 6, 14, 5 )” ||
gṛtsamadasyeyamārṣam | triṣṭup | aindrā || he adhvaryavaḥ ! ‘yaḥ’ indraḥ ‘divyasya’ dyulokāśrayasya, ‘vasvaḥ’ vastunaḥ dhanasya, ‘yaḥ’ ca ‘pārthivasya’ antarikṣalokāśrayasya ( pṛthivītyantarikṣanāmasu paṭhitam ), taśca ‘kṣmyasya’ bhūmyāśrayasya, ‘rājā’ adhipatiḥ, “tam” evaṃguṇayuktam “indram” “ūrddaraṃ na” ūrddaramiva “pṛṇata” pūrayata “yavena” | yathā kaścinmanuṣyaḥ urddaraṃ pūrayet, tathā yūyamindraṃ ‘somebhiḥ’ somraiḥ pūrayata | ‘tad apaḥ vaḥ astu’ tad vaḥ karmāstu, sarvamanyanmuktetyabhiprāyaḥ ||
“sami̍ddho a̱ñjankruda̍raṃ matī̱nāṃ ghṛ̱tama̍gne̱ madhu̍ma̱tpinva̍mānaḥ | vā̱jī-nvā̱jina̍ṃ jātavedo de̱vānā̱ṃ vakṣi̍ pri̱yamā sa̱dhastha̍m || ( ya0 vā0 saṃ0 29, 1 ) ||”
āprīsūktam ādhvaryave'śvamedhe | tatreya prathamā āprī || he bhagavan ‘agne’ ! “samiddhaḥ” sandīptaḥ, tvam “añjan” gamayannātmānaṃ prati | ‘krudaram’ āvapanaṃ “matīnāṃ” devānāṃ hi sarveṣāṃ ‘ghṛtam’ āvapanaṃ matīnām, te hi tatra sarvā matīḥ prakṣipanti mamedaṃ syāditi | tadevaṅguṇayuktaṃ ghṛta ‘madhumat’ madhusvādayuktam ‘pinvamānaḥ’
nirvāṇajvadhaḥ | athavā devān prati ‘vahan’ ‘vājī’ ātmanā vejanavān balavān, parebhyo vā bhayadātā | he ‘jātavedaḥ’ ! vahannenamāśramodhikaṃ vājinamucyame asmābhiḥ, ‘priyam’ eta ‘vājinaṃ’ ‘devānāṃ’ ‘madhmasthaṃ’ samānasthānam ‘ā’ ābhimukhyena, śīghratara ‘vakṣi’, vaha prāpayetyarthaḥ |
20 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit