Yāska's Nirukta 48.1
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 48.1
- Language
- Sanskrit
48.1
‘rambhaḥ, pinākam’—‘iti’ ete “daṇḍasya” nāmanī | “rambha ārabhanta enam” avalambanātham | “ā tvā̍ ra̱mbhaṃ na0”—“pinā̍kahastaḥ kṛtti̍vāsāḥ” iti nigamī ( ṛ0 saṃ0 6, 3, 45, 5- ya0 vā0 sa0 3, 61 ) || ‘ā tvā̍ ra̱mbhaṃ na ji̱bhrayo̍ rara̱mbhā śa̍vasaspate | u̱śmasi̍ tvā sa̱dhastha̱ ā || ( ṛ0 sa0 6. 3. 85 7 )’ kāṇvasya triśokasyeyamārṣam | aindrī | gāyatrī | atirātre mahāvrate ca śasyate||he bhagavannidra !“ārabhāmahe” vayaṃ “tvā” tvā ‘rambhaṃ na’ “daṇḍamiva” “jitrayaḥ” “jīrṇāḥ” ityartha | yathā vṛddhāḥ kecit daṇḍamāgabherannavaṣṭambhanārthamevamārabhāmahe tvām ! he bhagavana ! ‘śavasaspate’ balasya pate ! tvaṃ na āśraya ityabhiprāyaḥ | kiñca, ‘uśmasi tvā’ kāmayāmahe tvāṃ nityameva ‘sadhasthe’ samāne eva ekasmin sthāne yajāyatane'vasthitaṃ tvāmābhimukhyena yaṣṭu stotuṃ vetyabhiprāyaḥ || “pinākaṃ” “pratipinaṣṭayenena” hantītyarthaḥ | ‘‘aitatte rudrāvasaṃ tene̍ puro mūja̍vato'tī̍hi ||
mahīdhara bhāṣyam raudrayāstārapaṅktiḥ-yasyā antyau dvādaśākṣarāvādyāvaṣṭākṣarau pādau sā'stārapaṃktiḥ | ( kā0 5, 10, 21 ) mūtayoḥ kṛtvā veṇuyaṣṭyāṃ vā kūpe vā majjo bhavataḥ, sthāṇuvṛkṣavalmīkānāmanyatamasminnutkṣepaṇavadāsañjayatasta itīti | vrīhiyavādīnbaddhā vahanārthaṃ tṛṇavaṃśādinirmitaḥ pātraviśeṣo mūta ityucyate tayorubhayormūtayorudambakānhaviḥśeṣānprakṣipya svakīyenāṃsena voḍhuṃ śakyāyāṃ vaṃśayaṣṭyāmagradvaye tanmūtadvayamavāsajyāntare sthāṇau vṛkṣe vaśe valmīke vā mṛtadvayayutāṃ vaṃśayaṣṭi sasrajati | tato gobhirāghrātumaśakyatvādgāvo rogaṃ na prāpnuvantītyarthaḥ | atha maṃtrārthaḥ || mūjavānnāmakaścitparvato rudrasya vāsasthānam | avasaśabdena deśāntaraṃ gacchato mārgamadhye taṭākādisamīpe bhoktavya odanaviśeṣa ucyate | he 'rudra' ! 'etena' tava 'avasaṃ' haviśeṣākhyaṃ bhojyaṃ 'tena' sahitastvaṃ 'mūṃjavataḥ' parvatāt 'paraḥ' para bhāgavatī sana 'atīhi' atikramya gaccha| kīdṛśastvam “avatatadhanvā” avaśepitadhanuṣkaḥ | asmādrogiṇāṃ tvayā nivāritatvādita ūrdhvaṃ dhanuṣi jyāsamāropaṇasya prayojanābhāvādavagopaṇamevedānīṃ yuktam | tathā "pinākāvasaḥ pinākākhyaṃ pradīya dhanurvasne saṃta ācchādayatīti pinākāvasaḥ | yathā dhanurdṛṣṭvā prāṇino na bibhyati tathā tvadīyaṃ dhanurvastrādinā pracchādya gacchetyarthaḥ || ( kā0 5, 10, 22, 23) “kṛttivāsāḥ” ityanavekṣametyopaspṛśantyapa iti | unnate vṛkṣādau matadvaye'vasajya pratyāvartamānā mṛtadvayamyāvekṣaṇamakṛtyā vedisamīpaṃ samāgatyodakaṃ npṛśeyuriti sūtrārthaḥ | mantrārthastu he rudra ! tvaṃ kṛttivāsāḥ carmīmbaraḥ 'naḥ' asmān 'ahiṃsan' hiṃsāmakurvan 'śivaḥ' asmadīyapūjayā santuṣṭaḥ koparahito bhūtvā atīhi" parvatamatikramya gaccha |
61 ||
eṣa te̍ rudra bhāgastama iti, traiyyambakāḥ puroḍāśā anena mantreṇa vṛkṣe āsajyante || he bhagavan ! ‘rudra’ ! ‘eṣaḥ’ ‘te’ tava ‘bhāgaḥ’ ‘tam’ ‘juṣasva’ ‘tena’ ‘avasena’ tena pathyadanena ‘paraḥ’ purastāt ‘mūjavataḥ’ parvatāt ‘atohi’atigaccha, mā atraiva sthāḥ || kathaṃ ca punaratīhi ? “pinākahastaḥ” bhūtvā, “kṛttivāsāḥ” carmavāsāḥ, “avatatadhanvā” caivamatīhi |
3 |
21 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit