Yāska's Nirukta 48.4
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 48.4
- Language
- Sanskrit
48.4
“ayā, enā”-“iti” ete nāmanī “upadeśasya” | sa punarupadeśaḥ strīpunnapuṃsakeṣu bhinno bhavati, atastriṣvapi pradarśyate || tatra-
iti “striyāḥ” upadeśaḥ || vāmadevasyeyamārṣam | triṣṭup | rakṣoghne karmaṇi viniyogaḥ || he bhagavan “agne !” “ayā” anayā “samidhā” “te” tava “vidhema” paricaryāṃ kurmaḥ | sa tvamevamasmābhiḥ paricaryyamāṇaḥ śṛṇu yat kuruṣva ‘pratigṛbhāya’ pratigṛhya ima “stomaṃ' stotram, asmābhiḥ ‘śamyamānam’ uccāryyamāṇam | ‘daha’ etān ‘aśasaḥ’ aśasitṝn astotṝn, ātmanaḥ ‘druhaḥ’ ca dogdhṝn, ‘asmākam’ | etān ‘rakṣasaḥ’ rākṣasān ‘nidaḥ’ ninditṝṃśca | kiñca, ‘pāhi’ rakṣa ‘asmān ’ he ‘mitramahaḥ’ mitrāṇāṃ pūjayitaḥ ! ‘avadyāt’ avandanīyāt karmaṇaḥ, pāpāhityarthaḥ ||
iti “napuṃsakasya” upadeśaḥ | vasiṣṭhasyārṣam | bṛhatī | prātaranuvākāśvinayoḥ śasyate || “enā vaḥ” anena yuṣmākaṃ ‘namasā’ annena agyudyatena ‘ūrjornapātam’ apāṃ pautram, athavā annānāṃ pautram, āhutibhyaḥ āpaḥ, adbhyaḥ agniḥ enayā praṇālikayā annamya pautro'gniḥ | tam ‘ūrjornapātam’ “agnim” ‘āhuve’ āhvaye | kilakṣaṇam ? ‘priyam’ iṣṭam, devānāṃ manuṣyāṇāṃ ca ‘cetiṣṭham’ atiśayena cetanāvantam, ‘aratim’ alamati paryāptamatim, ‘svadhvaraṃ’ śobhanayajñam, ‘viśvasya’ yajamānagaṇasya, eṣa yo'dhikṛtaḥ karmaṇi, tasya ‘dūtam’ ‘amṛtam’ amaraṇadharmāṇam | he ṛtvigyajamānāḥ ! taṃ vaḥ āśāmṛddhaye ahamāhvaye | sa cāhūto devān prati dautyaṃ kariṣyatītyabhiprāyaḥ ||
upadeśaḥ |
iti sūryyāyā ārṣam | jagatī | vadhūranayā gṛhān praveśyate, socyate | he vadhu ! 'iha' eva 'asmin gṛhe' 'prajayā' yuktāyāḥ satyāḥ 'te' tava yat 'priyaṃ' tat 'samṛddhyatāṃ' | kiñca, asmin gṛhe tvaṃ 'gārhapatyāya jāgṛhi' gṛhapatibhāvāya apramattā bhavetyarthaḥ | kiñca, "enā patyā" anena bhartrā saha "tanvaṃ" tanu "saṃsṛjasva" miśrīkuru | athaiva saumanasye varttamānau "jivrī" jīrṇā yāvat tāvat aviyujyamānau parampareṇa 'vidatha' yajñam 'ā' ābhimukhyenāvasthitau santau yajñamantrāntīni vacāṃsi vadatam-ityāśīḥ || "e̱nā vo̍ a̱gniṃ nama̍sā", "e̱nā patyā̍"-iti samāne'pyenā śabde svagante ekasminnupapadaviśeṣādekasya napuṃsakaviṣayatvamekasya pumpaviṣayatvam | ekatra nama ityupapadam, ekatra patiśabdaḥ |
21 |
"siṣaktu, sacate"- "iti" ete nāmanī "sevamānasya" | "sa naḥ siṣaktu",-"saca̍svā naḥ" iti nigamo ( ṛ0 saṃ0 1, 1, 24, 2-1, 1, 2, 4) bhavataḥ" ||
medhātitherārṣam | agnyupasthāne viniyuktā | "somāna̱ṃ svara̍ṇam (ṛ0 sa0 1, 1, 34, 1) "-ityasyā brāhmaṇaspatyāya iyamanantarā, teneyamapi brāhmaṇaspatyaiva syāt | uktaṃ cāharakāṇāṃ brāhmaṇaspatyābhirabhimupatiṣṭheteti ! he bhagavan ! brahmaṇaspate ! 'yaḥ' 'revān' raśmimān, dhanavān, 'amīvahā' anyamanahā, rogahā, 'vasuvit' ca vasumato dhanasya apūrvasyāpi labdhā, yaśca 'puṣṭivarddhanaḥ'dhanapoṣasya varddhayitā, "saḥ" "naḥ" asmān "siṣaktu" "sevatām" putraḥ yuṣmatprasādāt "yaḥ" ca 'turaḥ' tūrṇakārī paṭurityarthaḥ ||
madhucchandasa ārṣam | agnyupasthāne viniyuktā | he bhagavan ! ‘agne!’ yaṃ tvā vayaṃ paricarāma, ‘saḥ’ ‘naḥ’ asmākaṃ ‘sūnave’ putrāya ‘sūpāyanaḥ’ supagamanaḥ, sūpacāraḥ ‘bhava’ sūpacārṇaśca “āsacasva” “naḥ” “svastaye” svastyayanāya | nigamaprasaktamucyate, “svastīti” etat “avināśināma” avināśinaḥ arthasya nāma | anye tvadhīyate,-“avināśanāma” iti | teṣām avināśasyaiva nāma | tattvamuktam, adhunā vyutpattiṃ bravīti “astiḥ” ayam “abhipūjitaḥ” sapūrvaḥ sannucyate “su asti”-“iti” || : |
21 |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit