Yāska's Nirukta 50.4
Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 50.4
- Language
- Sanskrit
50.4.1
tadetadevamprakāraṃ prakaraṇaṃ, yatraitadubhayaṃ vyākhyāyate “tataḥ” “aikapadikam” “iti” anena nāmnā anye'pyācāryāḥ “ācakṣate” nirūḍhā hīyamasmin prakaraṇe sañjñetyabhiprāyaḥ | pūrvasmin prakaraṇe gaṇaśaḥ padānā viracanāmapekṣyaitadekapadikamucyate, atra tvekaikameva padaṃ samāmnātam | tadyathā, —“jahā, nidhā” -ityevamādīni | yatra punaḥ kacidanekānyapi samāmnātāni, tadyathā- “devo devācyā, kṛpā” “somo adhvāḥ”- ityevamādīni, tatraiva tatprayojanaṃ vakṣyāmaḥ | evaṃ prakaraṇārthaṃ saṃkṣepataḥ pratijñāya krameṇa varṇavṛttitvācca prathama yat pada, tadupādīyate,— “jahā ( 1 )” --iti | āha -kimetadanavagatasaṃskāramutānekārtham ? ucyate—anavagatasaṃskāram | katham ? ‘jaghāna’ ityevamavasthitena anavagatasaṃskāreṇa yo'rtha ucyate sa ca jahetyanenānupapannasaṃskāreṇokto bhavati | atra hanterjahāteśca sandeha iti bhāṣyakāraṇāvadhṛta “jaghānetyarthaḥ”—iti || āha kutaḥ punarviśeṣāvadhāraṇam-hanterevātra rūpam, 'na punarjahāteḥ ? iti | ucyate nigamāt-
50.4.2
6 )” iti | śāktyasya gaurivīteriyamārṣam | triṣṭup | agniṣṭome marutvatīyaśastrasya paridhānīyeṣā nividdhānīye sūkte || “vayaḥ” “ādityaraśmayaḥ” | “veḥ” gatyarthasya ( adā0 pa0 ) nāmībhūtanya “bahuvacanam” viḥ, vī, vayaḥ iti | “suparṇāḥ” “supatanāḥ”eta eva “upaseduḥ” upasīdanti vyuṣṭāyāṃ rātrāvahanyahani | kamupaseduḥ? “indram”ādityam | “priyamedhāḥ” priyayajñāḥ | ta eva yajñasahacāritvāt udgateṣūditeṣu hi teṣu yajñāstāyante | “ṛṣayaḥ” ta eva, arpaṇāt, prakāśakatvāt | “nāthamānāḥ” ta ādityamupaseduḥ | kamarthaṃ “yācamānāḥ” ? iti | “aporṇuhi” apāvṛṇu janānāmetat “dhvāntam” “ādhvastam” ācchāditaṃ tamasā| “cakṣuḥ” “pūrddhi” “pūraya”yuṣmadananugṛhītamasakalimivaiteṣāṃ janānāmetaccakṣuḥ, tat pūrddhi, sakalaṃ kurvityarthaḥ | athavā pṛddhi “dehi” iti | yaduktaṃ syāt astaṃ hi gacchatā tvayā eteṣāṃ janānāmāptamiva yaccakṣuḥ, tat punarudyaṃstvametebhyo janebhyo dehi || kathaṃ ca punardehi ? “mumugdhi asmān” “muñcāsmān” “nidhayā” “pāśaiḥ” pāśasamūhena pakṣiṇaḥ “iva” etasmin maṇḍale “baddhān” | yāvadetattāvadaśeṣaṃ tamo nāśayitvā eteṣāṃ janānāmetaccakṣurdṛśaḥ, sakalaṃ vā kurmaḥ | evaṃ hyetat tvayaiva dattaṃ bhaviṣyatītyabhiprāyaḥ | etamarthaṃ yācamānā upaseduḥ || yadindra citraṃ cāyanīyaṃ mahaṃnīyaṃ dhanamasti | yanma iha nāstīti vā trīṇi madhyamāni padāni, tvayā nastaddātavyam | adrivan | adrirāhaṇātyetena | api vātteḥ• syāt | ‘te somāda iti ha vijñāyate’ rādha iti dhnunāma rādhanvantyanena | tannastvaṃ vittadhanobhābhyāṃ hastābhyāmāhara | ubhau samubdhau bhavataḥ |
50.4.3
“mehanā ( 4 )” ityetadanavagatam | “mahaṃnīyam” iti avagamaḥ | “yadi̍ndra citra̱ meha̍nā”--iti nigamaḥ | atrerbhomasyārṣam | anuṣṭup | aindrī | svarapṛṣṭhānāṃ svarasāmnāṃ prathame svarasāmni “yajjā̱āyathā̍ apū̱rvya̍” iti stotriyaḥ, svarapṛṣṭhānāṃ “yadindra citra mehanā”iti dve, “yā indra bhuja ābhara”iti tṛtīyānurūpasyeti viniyogaḥ|he “indra” “citram” “cāyanīyam” pūjārham, “yat” “mehanā” “mahaṃnīyaṃ” pūjārham , tava “rādhaḥ” “dhanam” “asti” kiñcit, “tvādārtaṃ” “tvayā” ca “dātavyam” evāvaśyaṃ suciramapi sthitvā “naḥ” asmabhyam “tat”yataḥ, ato brūmaḥ,-he“adrivaḥ” vajrin ! “tat” naḥ rādhaḥ he “viddaḍhvaso” āptadhana ! sāmpratameva “ubhābhyāṃ hastābhyām” akṛpaṇam “ābhara” “āhara” mā cirāya ityābhiprāyaḥ || atha “vā”, “yanma iha nāstīti” etasmin vākyaikadeśe “trīṇi”“padāni”“madhyamāni” madhye bhavantītyarthaḥ | kathaṃ mehanā ityeṣā saṃhitā,-‘me–iha- na’ iti ? etānyasyāḥ saṃhitāyāḥ padāni | evameṣa vākyāvayavaḥ pañcapado bhavati | atra ‘yat’–iti prathamaṃ padam, ataḥ paraṃ ‘me’ ‘iha’ ‘na’–ityetāni trīṇi madhyamāni padāni, ‘asti’–iti pañcamaṃ padam | evamabhipretya “indra citra”–śabdādapakṛṣṭoktaṃ trīṇi madhyamāni padāni-iti | āha–yadidaṃ padavibhāgaḥ, tadā ko'rthaḥ ? iti, ucyate–yat me mama gṛhe nāsti dhanam, tava ca tat asti dhanam, dātavyaṃ ca tvayā tāvat stotṛbhyaḥ, taddhastābhyāmasmabhyamābhareti | bahūcānāṃ ‘mehanā’–ityekaṃ padam | chandogānāṃ trīṇyetāni padāni ‘ma, iha, na’– iti |
50.4.4
tadubhayaṃ paśyatā bhāṣyakāreṇobhayoḥ śākalyagārgyayorabhiprāyāvatrānuvihitau-evañjātīyānirvacanopapradarśanārthamubhayośca prāmāṇyakhyāpanārtham || āha–padakārayoḥ padavikalpe ko'bhiprāyaḥ ? iti | ucyate–vidyāvān vidyamānadhano vā prativiśiṣṭataraṃ prārthayate–yacca yasya gṛhe nāsti, sa tadviśiṣṭamaviśiṣṭaṃ vā prārthayeta, na cānayorubhayorapi viśeṣaliṅgamasti, tattvānmaṃhanīyamityetayārthamatyā mehanetyevamekaṃ padamabhipretaṃ śākalyasya | gārgyasya punaryanma iha ( gṛhe ) nāsti tadāharetyabhiprāyaḥ | evamatra viśeṣaliṅgābhāvādvipratipattiḥ | evamanyeṣvapi śākhāntarapadavikalpeṣu anuvidhānamarthāvirodhena kartavyam | evamayaṃ mehanāśabdo rādhaḥśabdasāmānādhikaraṇye vartamāno yanmahanīyaṃ rādhaḥ, yadvā madgṛhe nāstīti dhanaviśeṣaṇatvāt kamanyamarthaṃ brūyāt ? tasmānmehaneti sāmarthyāddhanaviśeṣaṇametadityupapattiḥ || adhunā nigamaprasaktāni nirucyante,-“advirādṛṇātyetena” adrisāramayameva hyāyudhaṃ bhavatīti–adrivaṃśca ucyate || āha–adriḥ kasmāt ? ucyate–ādṛṇāti ādarayatītyarthaḥ | athavā somābhiṣavagrāvābhistadvān adrivān syāt | tairapi hi soma ādāryate || "api vā" "atteḥ syāt" adriḥ | kuta etat ? nigamāt | katamo'sau nigama iti "te somāda iti ha vijñāyate" "te somādo harī indra̍sya̱ nisṛte ( ṛ0 saṃ0 8, 4, 30, 4 )"—ityetasminmantre vicāryamāṇe jñāyate'tteradriḥ syāditi | vyākhyāta eva śeṣaḥ ||
50.4.5
"rādhaḥ" "iti" etat "dhananāma" smārayati | vyabhicāritvādvā śabdānā dhananāmasu paṭhitamapi sadetadavadhārayati,–ihāpyetaddhananāmaiva, nātra vyabhicāro'stīti | paṭhitābhidhānanirūpaṇeṣu sarveṣvetau samādhī yojyau | "vittadhana" iti prāptadhana ! | "ubhau samubdhau bhavataḥ"sampūrṇāvityarthaḥ |
Linked texts (1)
- Nirukta — Yāska, Sanskrit