Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 7.1.3

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 7.1.3

Language
Sanskrit

7.1.3

āha-nanvatra hanyante paśavaḥ, chidyante tṛṇavanaspatayaḥ, tat kathamahiṃsraḥ ? ucyateabhyudaya eva hi saḥ | evaṃ hi śrūyate- "na vā u etasmin mriyase ( ya0 vā0 saṃ0 23. 16 )"-iti | tathā ca-"kuśalamicchanti tṛṇāni rājan"-iti | tasmādabhyudayayogādahiṃsra ityupapadyate | 8 | “akṣaṇvantaḥ karṇavantaḥ (ṛ0saṃ08, 2, 34, 2)”---ityetasyāmṛci | bṛhaspaterārṣaṃ vidyāsūktaṃ nāma tatreyamṛk || ‘akṣaṇvantaḥ’ akṣisaṃyuktāḥ | ‘karṇavantaḥ’ karṇasaṃyuktāḥ | evamapi samānendriyāḥ samānapṛṣṭhodarapāṇipādāḥ santaḥ | api ca, ‘sakhāyaḥ’ samānakhyānāḥ sarve manuṣyākhyāḥ | athavā samāneṣu śāstreṣu kṛtaśramāḥ | vaiyākaraṇā vaiyākaraṇānāmeva samānakhyānāḥ, nairuktā eva nairuktānām | ‘manojaveṣu’ manogamyeṣvartheṣu ‘asramā babhūvuḥ’ kecidūhavāpohai nadhāraṇavaktṛtvasamarthāḥ, kecidamedhasaḥ .| kathamasāmānyamiti ? yato dṛṣṭāntena pratipādayati— “ādaghnāsa upakakṣāsa u tve hṛdā iva” | ādaghnā eva ādaghnāsaḥ | āsyadaghnahṛdaparimāṇāḥ, kecit prajñayā | upakakṣāsaḥ kakṣasannikṛṣṭadeśatulyodakā iva hṛdāḥ | eke prajñayā hṛdāḥ ‘snātvā’ snānāḥ | akṣobhyā aparimeyaprajñānāḥ | ‘dadṛśre’ dadṛśire-dṛśyanta iti samastārthaḥ | athaikapadaniruktam | “akṣi, caṣṭeḥ” paśyatyarthasya, —dṛśyate 'neneti | “anakteḥ” vyaktyarthasya- “ityāgrāyaṇaḥ” manyate | brāhmaṇamapi caitasminnirvacane bhavati—“tasmā

Linked texts (1)