Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 7.1.4

Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) 7.1.4

Language
Sanskrit

7.1.4

dete vyaktatare iva bhavataḥ"- iti ha vijñāyate || yasmādidaṃ nāmeti kimiti prakṛtamapekṣya | athavā yasmādete tejo'vayavabhūyiṣṭhe, tasmātkāraṇādityevaṃ yacchabdamanvākṛṣya vidyamānamavidyamānaṃ cotpādya tasmācchabdasya sāmarthyamutpādyate | tathā hi sa nirākāṅkṣo bhavati | sarvatra ca sākāṅkṣeṣu śabdeṣvevaṃ vyākhyānadharmā draṣṭavyāḥ| ete akṣiṇī itarebhyo'ṅgebhyo vyaktatare spaṣṭatare prakāśatare bhavataḥ, -- andhakāre'pi hyete prakāśete naktañcarādīnāṃ na tathetarāṇyaṅgāni | evaṃ brāhmaṇe'pi-anakteraṃvākṣiṇī-'iti ha vijñāyate' "karṇaḥ kṛntaternikṛttadvāro bhavati ṛcchaterityāgrāyaṇaḥ" manyate | brāhmaṇamapi caitasminnirvacane bhavati- "ṛcchantīva khe udagantāmiti haṃ vijñāyate"--iti | ṛcchantīvaite karṇā khe'bhivyaktāḥ santaḥ śabdā etāvapi ca udagantāṃ pratyudagacchata iva śabdagrahaṇāya |• vicārryamāṇe jñāyate---- khe karṇāviti | "āpyamasyateḥ" kṣepārthasya- kṣipyate hyetadābhimukhyenānnam | syandatervā syādāṅpūrvasyaiva sravaṇārthasya, śuṣke'pi hyetadanne āgate sravatyeva śleṣmāṇaṃ, yena tadārdrīkṛtaṃ grasituṃ śakyate || "dunaṃ dūyateḥ" sravatyarthasya | suntaragamiva tadbhavati pūrvatarāt parimāṇāt | "drūyatervā syāt" kṣayārthasyaṃ| "vidugmataraṃ" suprakṣīṇataraṃ, tad "bhavati" unnagmanāt parimāṇāt | "prasteyāḥ" prakarṣeṇa snātuṃ yeṣu yogyam, agādhatvāt, te prasteyāḥ snānāhrārha ityarthaḥ | "hrado hlādateḥ" śabdārthasya, śabdaṃ hyasāvārdāmahanyamānaḥ karoti | "hlādatervā syāt" śītībhāvārthasya,-grīṣme'pi hyasau śītala eva bhavati | 9 |

Linked texts (1)