Yāska's Nirukta 3: atha pañcamo'dhyāyaḥ
Niruktavivaraṇa 3
- Language
- Sanskrit
atha pañcamo'dhyāyaḥ
3.p1
adīnaparyāyo vā nairuktapakṣe'ditiśabdo na devamātṛvacanaḥ | ata āha | ainenyadīnānīti vā iti | akṣīṇā dyauḥ | tathāntarikṣādīni | adhyātmamapi aditiḥ prakṛtiḥ kāraṇaṃ brahma | prakṛtisarvanāmatvācca tatprabhavatve sati sarvamaditiriti vyākhyeyam |
3.p2
vastra vasterācchādanārthasya | ācchādyate hi tat | tāyuḥ stenaḥ | saṃstyānaṃ saṃhataṃ piṇḍībhūtamasmin pāpakarmeti nairuktāḥ | tasyatervā syādapakṣayārthasya | upakṣīṇe hyastāviha loke āyuṣā yadā rājño mārayiṣyamāṇatvāt | paraloke'pi dharmeṇa adharmakāritvāt | bhara iti nirvivakṣayopanyāsaḥ | bharatervā | hriyante hi tadarthe yodhānāmāyūṃṣi dhanāni ca | nīcairniścitamadhaścitam | uccaiścitamūrddhacitam | prāsaṅgikaṃ cedamṛdyaiḥśabdasya nirvacanam | śyenaḥ śaṃsanīyaṃ gacchati | uccairdūraṃ ca gamanāt | praśaṃsāyāṃ ca |
3.p3
aṃhatirahamahaṃdha hanternirūḍhopadhodviparītāta | hanterupadhāyā akāraḥ sannishipya ūḍhaḥ prāpito nītaḥ ādau yasya sa nirūḍhopardhaḥ | yāvapi hakāranakārāvayavau tāvapi viparītī yasya sa viparītāvayavatvād viparītaṃḥ | bhīmabhāmovaduttarapadalopena ca| prasaṅgeta cātra aṃho-
3.p4
ṛdhagityanavagatam | anekārthaṃ cāvegatam | anekārthaṃ darśayati pṛthagbhāvasyetyādinā | pṛthagbhāvo'nuprocyate yena tat pṛthagbhāvasyānupravacanam | vācakamityarthaḥ | atra bhāṣyakāreṇa niyamo noktaḥ | ucyate |
3.p5
bhrātā bharaterharatikarmaṇaḥ| harate bhāgaṃ vibhajyasya hi dhanasya | madhyamo'pi vṛṣṭyarthaṃ raśmibhirāhṛtānāṃ bhaumānāṃ bhāgāne harati̍ | bharttavyo bhavatīti vā sarve vā pūrvaṃjasyetarān vibhṛ-
3.p6
sapta yuñjanti rathamekacakramekacāriṇamiti | ekacakramityasyārthasya vacanapradarśanārthaṃ cātra caraṇasyopādānam | parastāccakraśabdanirvacanena cakre caṅkramaṇasyāpyupādānāt ekacāriṇamekacakrātaikamityarthaḥ | cakraṃ ca cakatervā caitervā krāmaterveti dhātavandhatvam | arthastu yaiścarateḥ sa eva kramerapi | idamapītaṃ nāma saṃjñā | etasmādevābhisaṃnāmāt | nataṃ hi svāsminnābhavati |
3.p7
bhandanā ityasya dhātvarthānavagamaṃ rūpānavagamañca darśayituṃ nigamepṛpakṣepaḥ | tatra ‘madi kalyāṇe sukhe cai' iti pāṭhād bhandateḥ stutyarthatvamaprasiddhamiti avetikarmasu pāṭhaṃ darśayannāha-bhadanteḥ stutikarmaṇaḥ stutyarthe vartamānāsyeti | ataeva cokhyāta prathamamudāharenti | ‘purupriyo bhandate' iti | rūpamapi bhandaterlyuṭi napuṃsake bhāve bhandanamiti syāt | striyāṃ bhandanīti | bhandanāśabdasyobhayātānavagatasya paścādudāharaṇam‘sa bhandanā udiyarti' iti |
3.p8
ayamapītaro'suravarāhaḥ paśuvarāho vā yatasmādeva varāhāratvād varāharaṇatvād vā | tatrāsuravarāhasya śrutyā nirvacanaṃ pradarśayati 'varamāhāramāhārṣīditi' | meghe'pyetatsamānam | vṛhati mūlānītyādi sāmānyetopakṣisasya paśuvarāhasya nirvacanam | vṛṃheti uccaruddhati cakreṇa khanati vaneṣu mūlānīti | vṛddervarāha ityarthaḥ | varaṃ vaimityekasya vairśabdasya nivṛttiḥ | vaiśabdād vṛddeśca vairāhu iti śrutirdraṣṭavyā |
3.p9
ā ityākāra upasargo yaḥ purastādeva 'ā ityarvāgityarthe' ityatra vyākhyātaḥ | puna̍śca athāpyupamārthe dṛśyata iti nipāta ityuktaḥ | ihāpyadhyartha ityāha | adhyarthaśca 'adhotyuparibhāva' ityuktam | udāharaṇe padavibhāgaṃ darśayitumāha | agna ām̐ apaḥ agne adhyapa ityarthakathanam | udāharaṇam iti |
3.p10
ācāryamatena yadā tu śipayo bālaraśmaya ucyante tairaviṣṭa iti, evametat praśaṃsānāmaivābhipretaṃ syāt | tadapyevaṃ vyākhyeyam | kiṃ praśne | idvevārthe | mā vapo asmaditi parastād rūpaśruterihāpyetadrūpamityadhyāhāryam | tenāyamarthaḥ | kimetadeva rūpaṃ tava he viṣṇo apraśastamiva paricekṣyaṃ prakhyāpanīyaṃ bhūd bhavati | yuktatamamucyate | udayottarakālamāvinī yā avasthā tasyāṃ vartamāno yat tad bravīṣi śipiviṣṭo'smi bālaraśmibhirāviṣṭo-
3.p11
hitaṃ jayātha ityasyārthakathanaṃ suhitaṃ jayetai iti | tato'pi vispaṣṭataramāha | jayena vo hitamastu devānāṃ prasādenetyabhiprāyaḥ | āhāva āhvānaṃ hvayante hi tatra pānārthaṃ gavādayaḥ | udakaprasaṅgād āīvaimiti | tat paryāyaṃ nirāha ārhavainām | ābhimukhyenohyate tasminnudake
3.p12
prāgeva dātralavanādityarthaḥ | muṣṭina gṛhītamātramevetyabhiprāyaḥ | pakvaṃ satai | kim ? sāmarthyād yavādi dhānyam evād āgacchatītyāśāsmahe | sṛṇiśabdasya svavyāpāre lakṣaṇatāṃ darśayati | aṅkuśābhīvāditi | aṅkuśākarṣaṇetyādityarthaḥ | dvirabhyāso'dhyāyapīrasaptijñāpanārtha iti siddham |
3.p13
bharadvājasyārṣam | ākāro vahantvityanena sambadhyate | ajāso'rjāḥ pūṣṇo'śvāḥ pūṣaṇaṃ rathe tṛtīyārthe eṣā saptamī rathena niśṛmbhārastacchabdaśruteryacchabdo'dhyāhāryaḥ| ye niśṛmbhāḥ śīghragāmina ityarthaḥ | kīdṛśaṃ pūṣaṇam ? ucyate | janaśriyaṃ dīptamityarthaḥ | devaṃ dānādiguṇamāvahantu asmānprati | bibhrataḥ samyagdhālayantaḥ |
3.p14
medhātitheḥ | vṛha̍ntaṃ mahat vaktavyaṃ vā ukthaṃ stotraṃ stutiryasya tamindraṃ mahāstutiṃ vā havāmahe āhvayāmaḥ| sapraketasaṃ suprau karasnū bāhūnāmaitat, suprī bāhū yasya tam | kimartham ? ūtaye tarpaṇāya somena pālanāya vātmanaḥ sarvairdevaiśca sādhu rasānupradānādi karma kṛṇvantaṃ kurvantama̍va̍se pālanāya jagataḥ |
3.p15
vasiṣṭhasya | aśvināvucyete | yuvayoryuvayoḥ śriyaṃ pari servaitaḥ yoṣā strī upa āsthyā avṛṇīta vṛṇīte yuvayordīptyā dīptimatī bhavatītyarthaḥ | sūrye duhitā sūryeṇa divi janyamānatvāt sūryasya duhitā | kadā vṛṇīta ? paritasmayāyāṃ rātrau ūrdhvamardharātrādaśvinoḥ kāla iti vakṣyati tasmin kāle rātreḥ paścime bhāga ityarthaḥ | kiñca yad yasmād devayantaṃ devān yaṣṭuṃmicchantam, icchayātra tatpūrvakatvādanguṣṭhānaṃ lakṣyate devānāṃ yaṣṭāramityarthaḥ | avatho rakṣatho yuvām | śacībhiḥ karmabhiḥ svaiḥ prajñābhirvā | yasmāditi śrutestasmādityadhyāhāraḥ, tasmāt parigmaṃsaṃ pariṃlayaya pratītyasya sthāne ghraṃsamapyaṃhaḥ, ahanītyarthaḥ | omenā avanāyāvanena vā nimittabhūtena tarpaṇārthamityarthaḥ | vāṃ yuvāṃ vaiyodhdhanāmedasa, annaṃ havirlakṣaṇaṃ gād agāddaṃ gacchati yuvābhyāṃ dīyata ityarthaḥ | udite aśvinoryāga ucyate | ahaḥ pratyahamagāditi | tasmād yajamānaṃ rakṣarthaḥ | tasmātne prātarevejyethai ityarthaḥ | iti (maheśvarakṛte) niruktavivaraṇe ekādaśasyā- (ṣaṣṭhaisyā-) dhyāyasya prathamaḥ pādaḥ |
3.p16
saptamyām-'sugāvo devāḥ' iti saptairdaśe vyākhyāsyate | pāya ityanavagatamanekārthaṃ ca | tat punaretad yathā vyākhyātam, 'panthāḥ payatervo' ityādau | antarikṣaṃ tāvaducyate-|
3.p17
ojaśśabdaṃ nigamaprasaktaṃ nirāha | ojatervā nairuktasya dhātoḥ sāmarthyakarmaṇo vā ubjatervā nyagbhāvārthasya ojo hi sāmarthyaṃ vṛddhirvā tejasā nyagbhāvayati viśvam | āśīrityanavagatamanekārthaṃ ca | yajamānasya vratadhuṅ 'nāśiraṃ duhre na tapanti' iti darśanāt | āśrayaṇāt somenāśrayeṇādvā homārthasya | āṅ ca dyotakalakṣaṇaḥ, īṣacchravaṇāt | itarā prārthanārūpā āśiṣamāśāsta iti sakārāntād āśāserdhātoricchārthasya kvipyeva | udāharaṇam-
3.p18
tritasyārṣam | mūrā mūḍhāḥ | he amūra amūḍha na vayam | kim ? na vayamiti sākāṅkṣatvād atra vitse iti ardharcāntastho vidiranupaktavyaḥ, na vayaṃ vidmaḥ | cikitvaḥ he cetanavan | kiṃ na vidmaḥ ? mahitvaṃ māhātmyaṃ tava he agne | tvamaṅgeti nipāta evārthe, tvameva vitse | kiñca śayaṃ iti sthānārthaḥ, āmāśayo jalāśaya iti yathā sthāne sāmarthyāt | vaniḥ rūpanāmedaṃ sāmarthyāccātra antarṇītamatvartho draṣṭavyaḥ, āhavanīyākhyena rūpeṇa rūpavān bhavān | carati jihvayā jvālākhyayā adan havīṃṣi bhakṣayan | kiñca rerihyate 'liha āsvādane' atyarthe leḍhi āsvādayati dīrghaprasṛtayā jvālayā yuvatimātmanā miśrayatīmāhutīmityarthaḥ | viṭpatirviśāṃ manuṣyāṇāmadhipatiḥ san |
3.p19
dīrghatamasaḥ | yo vāṃ yuṣmadaḥ sampradāne caturthī bhavati dvivacanametat, yuvābhyāṃ mitrāvaruṇābhyām yajñaiḥ saptamyarthe eṣā tṛtīyā, yajñeṣu śaśamānaḥ śasan stuvan dāśati dadāti | kim ? sāmarthyāt havīṃṣi | kavirmedhāvī hotā āhvātā devānāṃ yajati yāgaṃ ca karoti | manmasādhanaḥ mananamanuṣṭheyapadārthaviṣayajñānaṃ tatsādhanabhūtaṃ yasyāsti sa manmasādhano'dhikṛta ityarthaḥ | tasya kim ? ucyate | upetyetad gacchatha ityetena sambadhyate, ahaśabda evārthe
3.p20
śaśvannityam | dākṣiṇājā dakṣiṇasyāṃ diśi deśe ajāyanta ityāṅpūrvesthaṃ janerḍeḥ pratyayaḥ, dakṣiṇajā eva dakṣiṇājāḥ prajñāderākṛtigaṇatvāt svārthiko'ṇpratyayo draṣṭavyaḥ | krītāṃpatimācakṣate | evaṃ prasiddhohābhidhānadharmo dakṣiṇāpathe kvaciddeśe | iva sampratyarthe, suṣṭhu samāptaguṇatvāt susamāpto nirmātā tanayaṃ yat viturapi tvaṃ tadasau annapānabhogādinā nirmimīte evaṃśīīlaḥ saṃbhogena hi sampūrṇoṃ bhavati | ato'sau pituḥ kanyāpiturjāmātā bhavati | syāla āsannaḥ sahayogena sambandho nānyebhyaḥ pi..........sadeḥ syāla iti | nidānaṃ nāma granthastadvido naidānā manyanta iti śeṣaḥ | tathāhi tasmin sarvo virdhotaḥ syāladvā
3.p21
apaṃ hantiḥ pūrvasyāṅo hrasvatvena | ābhimukhyena hanti śreyaso vināśayatītyarthaḥ | caruśabdo mṛnmayeāṃ sthālyāmadhikaraṇe ādheye carām̐vepīti droṇādiśabdavad ubhayatra prasiddho'viśeṣāt | mukhyaṃ caraterarthasamavāyaṃ darśayati rāmucaranyasmāna tasmādvaurī iti | vikṛttān praveśānāyata iti vikṛntataḥ kravyamiti nairuktāḥ | lokastu samudāyaprasiddhyā saṃsmaran
3.p22
amīvetyanavagatam | hiṃsitāro gaurnābhidheyaḥ | tataśca pūrvamantroktena amyamanena
3.p23
nigamaprasaktaṃ ninyāha satyavevetyādi | dvau pratiṣedhau prakṛtamarthaṃ gamayataḥ, avisaṃvādakāvityarthaḥ | aurṇavābho manyate | nityapakṣe nityaṃ prāguṣaso darśanāt satyasyāvisaṃvādino'rthasya praṇetārau | tasmin hi kāle manasaḥ prasādaḥ | svaviparītaṃ vastu pratipātīti | tathā coktam 'brāhme muhūrta uttiṣṭhet' ityādi | satyaśabdānnayataiśca nāsatyau ityāprayaṇo manyate | nāsikāprabhavauvityaitihāsikāḥ | nāsikāśabdāt prabhavārthetyaipi nasīṃdeśo draṣṭavyaḥ | nāsikātaḥ pratilabdhaḥ san tatkām̐pītyākhyātaṃ purāṇāryatvādebhya āgantavyam | purandhīti dhīśabdasya dhīkarmasu paṭhitvād bahukarmā bahuprajño vocyate | ato'saṃvijñānapadatvābhāvād guṇapadatve sati prakṛtasyaiva kasyaicid guṇapadamāhosvid apūrvasyeti sandehād vicārārthaḥ