Pramāṇa · Search · About · API

Yāska's Nirukta 1.4

Nirukta 1.4

Language
Sanskrit

1.4

atha nipātā ucca avaceṣv artheṣu nipatanti
apy upamā arthe api karma upasaṃgraha arthe api pada pūraṇāḥ
teṣām ete catvāra upamā arthe bhavanti
iva iti bhāṣāyāṃś ca anvadhyāyaṃś ca
``.agnir iva.''.(ṛV.X,84,2;.106,3).``.indra iva.''.(ṛV.X,84,5;.166,2;.173,2).iti
na iti pratiṣedha arthīyo bhāṣāyām ubhayam anvadhyāyam
``.na indram devam amaṃsata.''.(ṛV.X,86,1).iti pratiṣedha arthīyaḥ
purastād upācāras tasya yat pratiṣedhati
``.durmadāso na surāyām.''.(ṛV.V21,2,12).ity upamā arthīya
upariṣṭād upācāras tasya yena upamimīte
cid ity eṣo aneka karmā ācāryaś cid idam brūyād iti pūjāyām
ācāryaḥ kasmād ācārya ācāram grāhayaty ācinoty arthān ācinoti buddhim iti vā
dadhi cid ity upamā arthe
kulmāṣāṃś cid āhara ity avakutsite
kulmāṣāḥ kuleṣu sīdanti
nu ity eṣo aneka karmā idam nu kariṣyati iti hetv apadeśaḥ
katham nu kariṣyati ity anupṛṣṭe nanv etad akārṣīd iti ca atha apy upamā arthe bhavati
``.vṛkṣasya nu te puru hūta vayāḥ.''.(ṛV.V1,24,3)
vṛkṣasya iva te puru hūta śākhā
vayāḥ śākhā veter vāta ayanā bhavanti
śākhāḥ khaśayāḥ śaknoter vā
atha yasya āgamād artha pṛthaktvam aha vijñāyate na tv auddeśikam iva vigraheṇa pṛthaktvāt sa karma upasaṃgrahaḥ
ca iti samuccaya artha ubhābhyām samprayujyate
``.ahaṃś ca tvaṃś ca vṛtrahan.''.(ṛV.V21,62,11).ity etasminn eva arthe
``.devebhyaś ca pitṛbhya ā.''.(ṛV.X,16,11).iti ā kāras
vā iti vicāraṇa arthe
``.hanta aham pṛthivīm imām ni dadhāni iha vā iha vā.''.(ṛV.X,119,9).iti
atha api samuccaya arthe bhavati

Commentaries (4)

Linked texts (9)