Yāska's Nirukta 1.4
Nirukta 1.4
- Language
- Sanskrit
1.4
atha nipātā ucca avaceṣv artheṣu nipatanti
apy upamā arthe api karma upasaṃgraha arthe api pada pūraṇāḥ
teṣām ete catvāra upamā arthe bhavanti
iva iti bhāṣāyāṃś ca anvadhyāyaṃś ca
``.agnir iva.''.(ṛV.X,84,2;.106,3).``.indra iva.''.(ṛV.X,84,5;.166,2;.173,2).iti
na iti pratiṣedha arthīyo bhāṣāyām ubhayam anvadhyāyam
``.na indram devam amaṃsata.''.(ṛV.X,86,1).iti pratiṣedha arthīyaḥ
purastād upācāras tasya yat pratiṣedhati
``.durmadāso na surāyām.''.(ṛV.V21,2,12).ity upamā arthīya
upariṣṭād upācāras tasya yena upamimīte
cid ity eṣo aneka karmā ācāryaś cid idam brūyād iti pūjāyām
ācāryaḥ kasmād ācārya ācāram grāhayaty ācinoty arthān ācinoti buddhim iti vā
dadhi cid ity upamā arthe
kulmāṣāṃś cid āhara ity avakutsite
kulmāṣāḥ kuleṣu sīdanti
nu ity eṣo aneka karmā idam nu kariṣyati iti hetv apadeśaḥ
katham nu kariṣyati ity anupṛṣṭe nanv etad akārṣīd iti ca atha apy upamā arthe bhavati
``.vṛkṣasya nu te puru hūta vayāḥ.''.(ṛV.V1,24,3)
vṛkṣasya iva te puru hūta śākhā
vayāḥ śākhā veter vāta ayanā bhavanti
śākhāḥ khaśayāḥ śaknoter vā
atha yasya āgamād artha pṛthaktvam aha vijñāyate na tv auddeśikam iva vigraheṇa pṛthaktvāt sa karma upasaṃgrahaḥ
ca iti samuccaya artha ubhābhyām samprayujyate
``.ahaṃś ca tvaṃś ca vṛtrahan.''.(ṛV.V21,62,11).ity etasminn eva arthe
``.devebhyaś ca pitṛbhya ā.''.(ṛV.X,16,11).iti ā kāras
vā iti vicāraṇa arthe
``.hanta aham pṛthivīm imām ni dadhāni iha vā iha vā.''.(ṛV.X,119,9).iti
atha api samuccaya arthe bhavati
Commentaries (4)
- Niruktaṭīkā — Skandasvāmin & Maheśvara, Sanskrit
- Ṛjvarthā (Niruktavṛtti) — Durgācārya, Sanskrit
- Niruktavṛtti — Durgācārya, Sanskrit
- Niruktavivaraṇa — Maheśvaratīrtha, Sanskrit
Linked texts (9)
- History of Dharmaśāstra (Ancient and Mediaeval Religious and Civil Law in India) — P. V. Kane, English
- Vedic Index of Names and Subjects — Arthur A. Macdonell & A. Berriedale Keith, English
- Original Sanskrit Texts on the Origin and History of the People of India, their Religion and Institutions — John Muir, English
- A Vedic Concordance — Maurice Bloomfield, English
- A History of Sanskrit Literature: Classical Period, Vol. I — S. N. Dasgupta & Sushil Kumar De, English
- Studies in the History of Sanskrit Poetics — Sushil Kumar De, English
- India as Known to Pāṇini: A Study of the Cultural Material in the Ashṭādhyāyī — V. S. Agrawala, English
- Nighaṇṭu — Yāska, Sanskrit
- An Account of the Different Existing Systems of Sanskrit Grammar — S. K. Belvalkar, English