Manasara Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Manasara-Shilpashastra; III. Manasara on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Manasara: Translation; V. Architecture of Manasara: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s68: प्रलम्बलक्षणम्
Mānasāra Series (I. A Dictionary of Hindu Architecture; II. Indian Architecture according to Mānasāra-Śilpaśāstra; III. Mānasāra on Architecture and Sculpture: Sanskrit Text; IV. Architecture of Mānasāra: Translation; V. Architecture of Mānasāra: Illustrations; VI. Hindu Architecture in India and Abroad; VII. An Encyclopaedia of Hindu Architecture) v3.c24.s68
- Language
- English
प्रलम्बलक्षणम्
v3.c24.s68.1
सर्वेषां देवदेवीनां ऋजु(शयन)स्थानके चा(का)सने ।
मानसूत्रविधिं सम्यग्लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
बेरायामसमं वापि त्रिपादं चार्थमेव वा ।
आयामं त्रिविधं प्रोक्तं तत्तदूर्ध्वविशालकम् ॥ २ ॥
देव(ह)लब्धाङ्गुलं चैव चतुस्त्रिद्व्यङ्गुलं घनम् ।
एवं प्रलम्बफलका प्र(ल)क्ष्या चतुरश्रकम् ॥ ३ ॥
तत्समं चासनं कुर्याद् घनं मानाङ्गुलेन च ।
चतुष्पादं त्रिपादं च द्विपादैकाङ्घ्रिमेव वा ॥ ४ ॥
आसनस्योपरि स्थाप्य मध्य(ध्ये) बेरं विनिक्षिपेत् ।
सपादबेरायतं वाप्यर्धेनैकाङ्घ्रितुङ्गकम् ॥ ५ ॥
पादतारं यथायुक्त्या कारयेत्तक्षकेन तु ।
फलका चा(मा)सने चैव मुनि(मान)सूत्रं प्रसारयेत् ॥ ६ ॥
कुर्याद्युक्त्या च पादोर्ध्वे प्रलम्बफलकां न्यसेत् ।
सूत्राग्रे कन्दुकाकारं लौहे पाषाणकेऽथवा ॥ ७ ॥
तन्मध्ये सुषिरं कृत्वा बन्धयेच्छिल्पिवित्तमः ।
फलके योजयेत्सर्वं सूत्रमेवं प्रशस्यते ॥ ८ ॥
पूर्वापरपार्श्वे तु कायमध्ये प्रलम्बयेत् ।
स्थानके चासने वापि पञ्चसूत्रमुदीरितम् ॥ ९ ॥
मुखान्तं द्विडिमात्रं स्याल्लम्बं सप्तमिति स्मृतम् ।
तत्पृष्ठशिरःपार्श्वे तु वक्त्रान्ते रज्जुं लम्बयेत् ॥ १० ॥
नवसूत्रमिति प्रोक्तमेकादशमि(वे)होच्यते ।
कक्षतारं द्वयो(यं) सूत्रं लम्बयेद् रुद्रसूत्रकम् ॥ ११ ॥
v3.c24.s68.2
अथवा पृष्ठमध्ये तु सूत्र(त्रं) म(द्ध)न्वन्त(न्तं) लम्बयेत् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्मध्ये पञ्चसूत्रं प्रधानकम् ॥ १२ ॥
अन्यथा पुरतो देशे सर्वं मध्यादि लम्बयेत् ।
पुटपार्श्वौ मुखान्तौ च कु[क्ष्]चौ [वा] बाहुपार्श्वकौ ॥ १३ ॥
लम्बयेत्सूत्रमित्युक्तमेतदेकादश[स्] तथा ।
परहस्तौ पुटपार्श्वे सूत्रं त्यक्त्वा चतुष्टयम् ॥ १४ ॥
शेषं तु सर्वसूत्रं स्यादासने च प्रकल्पयेत् ।
स्थानके रुद्रसूत्रं स्याल्लम्बयेद्(त्तु) विचक्षणः ॥ १५ ॥
शिखामणिस(णौ) तु मौल्यग्रे मध्यमे मौलिमध्यमे ।
मौलिमूलं(ले) च पट्टं(ट्टे) च ललाटस्य तु मध्यमे ॥ १६ ॥
भ्रुवयो(वो)र्मध्यमे [च] नासिका मध्यमे हनुमध्यमे ।
हिक्काच(या) मध्यमे चैव तथा हृदयमध्यमे ॥ १७ ॥
तस्याधो नाभिमध्ये च मेढ्रमध्यं(ध्ये) तथैव च ।
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये जान्वयो(न्वो)र्मध्यमे तथा ॥ १८ ॥
नलका [च] द्वयोर्मध्ये [च] पाणिँयो(ष्ण्योँ)र्मध्यमे तथा ।
तलमध्यद्वयोर्मध्यमङ्गुष्ठयोर्मध्यमे तथा ॥ १९ ॥
एवं तु लम्बयेत्कुचिन्नासामग्रे स्पर्शयेद् बुधः ।
सूत्रात् शि(च्छि)खामणि(णिः) स्याद् द्वन्तरं द्वादशाङ्गुलम् ॥ २० ॥
सूत्रान्मौलिमूलान्तं रसमात्रान्तरं भवेत् ।
सूत्रं ललाटमध्यं तद् ह्यन्तरं ह्यङ्गुलं भवेत् ॥ २१ ॥
हिक्कामध्यं तु सूत्रान्तं ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ।
तत्सूत्राद्धृदयान्तं च ह्यन्तरं सार्धमात्रकम् ॥ २२ ॥
तत्सूत्रान्नाभिसीमान्तं ह्यन्तरं तु शिवाङ्गुलम् ।
तत्सूत्रान्मेढ्रमूलान्तं ह्यन्तरं तु गुणाङ्गुलम् ॥ २३ ॥
स्थानके चासने वापि स्थानकेषु विशेषतः ।
पार्श्वसूत्रद्वयं काये ह्यन्तरं तदिहोच्यते ॥ २४ ॥
तत्सूत्रादूरुमूलान्तं ह्यन्तरं तद् द्विमात्रकम् ।
सूत्रं च जानुमध्यं तत्सार्धवेदाङ्गुलान्तरम् ॥ २५ ॥
v3.c24.s68.3
तत्सूत्राज्ज्ञकद्वयोर्मध्यं ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम्।
सूत्रान्तं नलकमान्तं स्यात्सार्धसप्ताङ्गुलं भवेत् ॥ २६॥
समाङ्घ्रि स्थानकं कुर्यात्कायमृज्वार्यवं भवेत् ।
पादाङ्गुष्ठद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं चाष्टमात्रकम् ॥ २७ ॥
तलमध्यद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ।
तत्पाणि[श्च] द्वयोर्मध्ये [च] ह्यन्तरं वेदमात्रकम् ॥ २८ ॥
नलकान्तं (न्त) द्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं तु रसाङ्गुलम् ।
जङ्घामध्यं (ध्य) द्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं तु शराङ्गुलम् ॥ २६ ॥
जानुमध्यद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं वेदमात्रकम् ।
ऊरुमध्यं (ध्य) द्वयोर्मध्ये ह्यङ्गुलं चान्तरं भवेत् ॥ ३० ॥
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये शिवमात्रान्तरं भवेत् ।
हस्तौ च लम्बनं कुर्यात्तदन्तरमिहोच्यते ॥ ३१ ॥
श्रोण्या [त्तु] कूर्परं (र) पार्श्व (श्वं) च ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ।
प्रकोष्ठात्कण्ठन्तरं ह्यन्तरं च त्र्यङ्गुलम् ॥ ३२ ॥
अथवा ह्यङ्गुलं वापि मणिकन्ध (न्धं) दशाङ्गुलम् ।
मध्याङ्गुलं च पार्श्वं च ह्यन्तरं दशमात्रकम् ॥ ३३ ॥
एवं तु देवदेवीनां स्थानके चासनेऽपि वा ।
ऊर्ध्वकायसमं कुर्यात्पद्मासनविशालकम् ॥ ३४ ॥
जान्व (न्) र्ध्वात्केशपर्यन्तं तत्समं त्रिसुत्राविति ।
मानयेज्जानुबाहो तु बाहुबाह्यं तु तत्समम् ॥ ३५ ॥
बाहुजानुद्वयं चैव सव्यापसव्यं मानयेत् ।
मेढ्रान्तं गुल्फस्याञ्चान्तं ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ॥ ३६ ॥
श्रोणिकूर्परपार्श्वे तु चान्तरं तु षडङ्गुलम् ।
प्रकोष्ठाग्रतलं चैव पश्चात्सी [ञ] परि विन्यस्येत् ॥ ३७ ॥
अर्धान्तव्लासनं चेत्तु ए(चैक) पादं प्रलम्बयेत् ।
तज्जानुपार्श्वकं तस्य ह्य (द्वि) ष्यङ्गुलोनमेव च ॥ ३८ ॥
तत्सूत्राल्लम्बपादादौ [ह्य] न्तरं द्वादशाङ्गुलम् ।
सर्वेषां (र्वीसां) देवदेवीनामेवं प्रोक्तं तदासनम् ॥ ३८ ॥
v3.c24.s68.4
पूर्वे च मध्यसूत्रं तु पृष्ठसूत्रं प्रलम्बयेत् ।
तदेव मौल्यग्रमध्ये मौलिमूलस्य मध्यमे ॥ ४० ॥
तत्कृत्वाथ ककुन्मध्ये वंशमध्ये तु लम्बयेत् ।
जघनस्य द्वयोर्मध्ये ऊ(चो)रुद्वयोश्च मध्यमे ॥ ४१ ॥
पृष्ठजानुद्वयोर्मध्ये पाणिण्यो(ष्ण्यो) र्मध्ये [च] लम्बयेत् ।
एवं तु वरसूत्रं स्यात्पार्श्वसूत्रमिहोच्यते ॥ ४२ ॥
कर्णयोः सुषिरमध्ये पार्श्वकायस्य मध्यमे ।
गुल्फस्य मध्यमे चैव पार्श्वसूत्रं प्रलम्बयेत् ॥ ४३ ॥
पिप्पलीबाह्यदेशे तु स्तनचूचुकमध्यमे ।
ऊरुजानु(न्वोर) यथादेशे तर्जन्यङ्गुष्ठमध्यमे ॥ ४४ ॥
कक्षसूत्रात्कटिपार्श्वेऽपरे सा(चा)ङ्गुलाष्टकम् ।
शक्तीनां कटिदेशे तु लम्बयेत्तु कनिष्ठके ॥ ४५ ॥
बाह्वो मध्यमे वापि कटी च(टि)पुटपार्श्वके [च] ।
एवं तु कार्यसूत्रं स्याल्लम्बयेच्छिल्पिवित्तमः ॥ ४६ ॥
परहस्तपार्श्वयोः सूत्रं मानयेज्जानुपार्श्वकम् ।
सर्वाङ्गं च ऋजुं कुर्यात्पूर्वापर(वरयोर्) योजयेत् ॥ ४७ ॥
ऋज्वाङ्गकभावं सामान्यमिति विद्यते ।
सर्वेषां (र्वासां) देवदेवीनां भङ्गमानमिहोच्यते ॥ ४८ ॥
आभङ्गं समभङ्गं च अ(सु चा)तिभङ्गं त्रिधा भवेत् ।
त्रिचतुष्पञ्चमात्रं स्यात्तद्भङ्गमानमिति क्रमात् ॥ ४९ ॥
उष्णीषमध्यमे चैव ललाटं चै(टस्यै)व मध्यमे ।
नासिकाग्रस्य मध्ये तु हिक्का (या) यथोक्तपार्श्वके ॥ ५० ॥
यथोक्तचूचुकस्यान्तं नाभिपाश्चें यथोक्तवत् ।
यथोक्तश्रो(ण्यो)रुरुगुल्फस्य [च] पार्श्वसूत्रं प्रलम्बयेत् ॥ ५१ ॥
एवमाभङ्गसूत्रं स्यात् समभङ्गमिहोच्यते ।
उष्णीषात्(पत्य) तु यथापाश्वें ललाटस्य तु पार्श्वके ॥ ५२ ॥
यक्षपुटपार्श्वे तु स्तनचूचुकमध्यमे ।
नाभिश्चोरुस्तथा जङ्घा यथोक्तं गुल्फपार्श्वके ॥ ५३ ॥
v3.c24.s68.5
एवं तु लम्बयेत्सूत्रं समभङ्गमिति स्मृतम् ।
उष्णीषात्(पस्य) पूर्वपार्श्वे तु यथोक्तं नेत्रमध्यमे ॥ ५४ ॥
स्तनपार्श्वे चोरुमध्ये जानुजङ्घा [च] मध्यतः ।
तद् गुल्फान्त्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं तु गुणाङ्गुलम् ॥ ५५ ॥
जानुद्वयोरन्तरं चाष्टमात्रं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं ह्यर्थमात्रकम् ॥ ५६ ॥
अङ्गुष्ठामं(ग्र) द्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं द्वादशाङ्गुलम् ।
आभङ्गान्तरं प्रोक्तं समभङ्गमिरहोच्यते ॥ ५७ ॥
तत्पादाङ्गुष्ठद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं षोडशाङ्गुलम् ।
पाष्ण्यन्तरं चतुर्मात्रं दशाङ्गुलं जानुकान्तकम् ॥ ५८ ॥
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं त्वङ्गुलं भवेत् ।
एवं तु समभङ्गं स्यादतिभङ्गमिरहोच्यते ॥ ५६ ॥
पाष्ण्यन्तरं शराङ्गुल्यं तत्पादाङ्गुष्ठयोरमकै ।
तद्वयोर्मध्यमे विंशदङ्गुल्यं ह्यन्तरं भवेत् ॥ ६० ॥
तज्जानुद्वयोर्मध्ये ह्यन्तरं द्वादशाङ्गुलम् ।
ऊरुमूलद्वयोर्मध्ये सार्धह्यङ्गुलकान्तक(र)म् ॥ ६१ ॥
एवमतिभङ्गं स्यादेतानि युक्तितो न्यसेत् ।
एवं त्रिभङ्गसूत्रं तु ह्यन्तरं मानमुच्यते ॥ ६२ ॥
सूत्रात्तु तल्ललाटान्तं ह्यन्तरं च द्विमात्रकम् ।
तत्सूत्राज्जानुकान्तं च ह्यन्तरं तु षडङ्गुलम् ॥ ६३ ॥
तत्सूत्रात् हृ(हू)दयान्ते च ह्यन्तरं चाङ्गुलं भवेत् ।
तत्सूत्रान्नाभिसामान्तमध्यर्घाङ्गुलकान्तक(र)म् ॥ ६४ ॥
तत्सूत्रान्मेट्रसीमान्तं ह्यन्तरं तु गुणांशकम् ।
तत्सूत्रादूरुमध्ये तु ह्यन्तरं च द्विमात्रकम् ॥ ६५ ॥
तत्सूत्राज्जानुकान्तं स्याद् रसमात्रान्तरं भवेत् ।
तत्सूत्रं नलकान्तं स्याद् ह्यन्तरं चाष्टमात्रकम् ॥ ६६ ॥
स्थितपादान्तरे चैव कुर्यात्तु वर्धकित्तथा ।
नासाम्रे कुचिदेशे सूत्रं तु(त्तस्य) स्पर्शनं भवेत् ॥ ६७ ॥
v3.c24.s68.6
शक्तीनां कुक्षिदेशे तु प(चै)काङ्गुलान्तरं तु वा ।
शक्तीनां पुष्प(पूर्व)हस्तं तु स्तनान्तं कट(टि)काम्रकम् ॥ ६८ ॥ 136
तद्बहुष्ठावस(सा)नान्तं च द्वयन्तरं चतुरङ्गुलम् ।
तच्छ्रोण्या[त्] कूर्परान्तं तु ह्यन्तरं षडङ्गुलम् ॥ ६६ ॥
अंसाद्दालम्बनं हस्तं ह्यन्तरं पूर्ववद् भवेत् ।
तत्तद् विचित्रवस्त्रादिभूषणैरङ्कृतम् ॥ ७० ॥ 140
सर्वेषां वास्तुवस्तूनि प्रतिमादि यथोक्तवत् ।
कारयेत्सर्वसम्पत्त्यै भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ ७१ ॥
अज्ञानाद् वास्तुवस्त्रादि विपरीतं चेद् विपत्करम् ।
तस्मात्परिहरेद् विद्वान्यथा पूर्वोक्तं सर्वतः ॥ ७२ ॥ 144
एवं प्रोक्तं वास्तुवा(व)स्त्वादि हर्म्यैः
प्राकारार्थैर्मण्डपाद्यैश्च शाला[भिः] ।
भूपालाई भूपतीनां च लिङ्गैर्
देवादीनां कारयेत्संपदा(द)र्थम् ॥ ७३ ॥ 148
v3.c24.s68.7
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे प्रतिमाधिकारे प्रलम्बलक्षणविधानं नाम सप्तषष्टितमोऽध्यायः ॥