Lingadisangraha / Trikanda 6
Liṅgādisaṅgraha / Trikaṇḍa 6
- Language
- Sanskrit
Contents
6.1
1 śūdrāś cā'varavarṇāś ca vṛṣalāś ca jaghanyajāḥ
ā-caṇḍālāt tu saṃkīrṇā ambaṣṭha-karaṇā''dayaḥ
2 śūdrā-viśos tu karaṇo, 'mbaṣṭho vaiśyā-dvijanmanoḥ,
śūdrā-kṣatriyayorugro, māgadhaḥ kṣatriyā-viśoḥ,
3 māhiṣo 'ryā-kṣatriyayoḥ, kṣattā 'ryā-śūdrayoḥ sutaḥ,
brāhmaṇyāṃ kṣatriyāt sūtas, tasyāṃ vaidehako viśaḥ,
4 rathakāras tu māhiṣyāt karaṇyāṃ yasya saṃbhavaḥ,
syāc caṇḍālas tu janito brāhmaṇyāṃ vṛṣalena yaḥ
5 kāruḥ śilpī, saṃhatais tair dvayoḥ śreṇiḥ sa-jātibhiḥ
kulakaḥ syāt kulaśreṣṭhī, mālākāras tu mālikaḥ
6 kumbhakāraḥ kulālaḥ syāt, palagaṇḍas tu lepakaḥ
tantuvāyaḥ kuvindaḥ syāt, tunnavāyas tu saucikaḥ
7 raṅgājīvaś citrakaraḥ, śastramārjo 'sidhāvakaḥ
pādkṛc carmakāraḥ syād, vyokāro lohakārakaḥ
8 nāḍindhamaḥ svarṇakāraḥ kalādo rukmakārakaḥ
syācchāṅkhikaḥ kāmbavikaḥ, śaulvikas tāmrakuṭṭakaḥ
9 takṣā tu varddhakis tvaṣṭā rathakāraś ca kāṣṭhataṭ
grāmā'dhīno grāmatakṣaḥ, kauṭatakṣo 'nadhīnakraḥ
10 kṣurī muṇḍī divākīrti-nāpitā'ntāvasāyinaḥ
nirṇejakaḥ syād rajakaḥ, śauṇḍiko maṇḍahārakaḥ
11 jāvālaḥ syādajājīvo, devājīvas tu devalaḥ
syān māyā śāmbarī, māyākāras tu pratihārakaḥ
12 śailālinas tu śailūṣā jāyājīvāḥ kṛśāśvinaḥ
bharatā ityapi naṭāś, cāraṇās tu kuśīlavāḥ
13 mārdaṅgikā maurajikāḥ, pāṇivādās tu pāṇighāḥ
veṇudhmāḥ syur vaiṇavikā, vīṇāvādās tu vaiṇikāḥ
14 jīvāntakaḥ śākuniko, dvau vāgurika-jālikau
vaitaṃsikaḥ kauṭikaś ca māṃsikaś ca samaṃ trayam
15 bhṛtako bhṛtibhuk karmakaro vaitaniko 'pi saḥ
vārttāvaho vaivadhiko, bhāravāhas tu bhārikaḥ
16 vivarṇaḥ pāmaro nīcaḥ prākṛtaś ca pṛthagjanaḥ
nihīno 'pasado jālmaḥ kṣullakaś cetaraś ca saḥ
17 bhṛtye dāsera-dāseya-dāsa-gopyaka-ceṭakāḥ
niyojya-kiṅkara-praiṣya-bhujiṣya-paricārakāḥ
18 parācita-pariskanda-parajāta-paraidhitāḥ
19 mandas tundaparimṛja ālasyaḥ śītako'laso'nuṣṇaḥ
dakṣe tu catura-peśala-paṭavaḥ sūtthāna uṣṇaś ca
20 caṇḍāla-plava-mātaṅga-divākīrti-janaṅgamāḥ
niṣāda-śvapacāvantevāsi-cāṇḍāla-pukkasāḥ
21 bhedāḥ-kirāta-śabara-pulindā mlecchajātayaḥ
vyādho mṛgavadhājīvo mṛgayur lubdhako 'pi saḥ
22 kauleyakaḥ sārameyaḥ kukkuro mṛgadaṃśakaḥ
śunako bhaṣakaḥ śvā syādalarkas tu sa yogitaḥ
23 śvā viśvakadrur mṛgayā-kuśalaḥ, saramā śunī
viṭcaraḥ śūkaro grāmyo, varkas taruṇaḥ paśuḥ
24 ācchodanaṃ mṛgatvaṃ syāddākheṭo mṛgayā striyām
dakṣiṇā'rur lubdha-yogād dakṣiṇermā kuraṅkakaḥ
25 cau raikāgārika-stena-dasyu-taskara-moṣakāḥ
pratirodhi-parārakandi-pāṭaccara-malimlucāḥ
26 caurikā stainya-caurye ca steyaṃ, lopnaṃ tu tad-dhane
vītaṃsas tūpakaraṇaṃ bandhane mṛga-pakṣiṇām
27 unmāthaḥ kūṭayantraṃ syād, vāgurā mṛgabandhanī
śulvaṃ varāṭakaṃ strī tu rajjus triṣu vaṭī guṇaḥ
28 udghāṭanaṃ ghaṭīyantraṃ salilodvāhanaṃ praheḥ
puṃsi vemā vāyadaṇḍaḥ, sūtrāṇi nari tantavaḥ
29 vāṇir vyūtiḥ striyau tulye, pustaṃ lepyā''di-karmaṇi
pāñcālikā putrikā syād vastra-dantā''dibhiḥ kṛtā
' jatu-trapu-vikāre tu jātuṣaṃ trāpuṣaṃ triṣu '
6.2
30 piṭakaḥ peṭakaḥ peṭā-mañjūṣā, 'tha vihaṅgikā
bhārayaṣṭis, tadā''lambi śikyaṃ kāco, 'tha pādukā
31 pādūrupānat strī, saivā'nupadīnā padā''yatā
naṅghrī vardhī varatrā syādaśvā''des tāḍanī kaśā
32 cāṇḍālikā tu kaṇḍolavīṇā caṇḍālavallakī
nārācī syāddeṣaṇikā, śāṇas tu nikaṣaḥ kaṣaḥ
33 vraścanaḥpatraparaśūrīṣikā tūlikā same
taijasāvartanī mūṣā, bhastrā carmaprasevikā
34 āsphoṭanī vedhanikā, kṛpāṇī kartarī same
vṛkṣādanī vṛkṣabhedī, ṭaṅkaḥ pāṣāṇadāraṇaḥ
6.2-2
A hatchet.
35 krakaco 'strī karapatramārā carmaprabhedikā
6.2-3
Shoemaker's
sūrmī sthūṇā'yaḥpratimā, śilpaṃ karma kalā''dikam
36 pratimānaṃ pratibimbaṃ pratimā pratiyātanā praticchāyā
pratikṛtirarcā puṃsi pratinidhirupamopamānaṃ syāt
37 vācya-liṅgāḥ samas tulyaḥ sadṛkṣaḥ sadṛśaḥ sadṛk
sādhāraṇaḥ samānaś ca syuruttara-pade tvamī
38 nibha-saṃkāśa-nīkāśa-pratīkāśopamā''dayaḥ
karmaṇyā tu vidhā-bhṛtyā-bhṛtayo bharma vetanam
39 bharaṇyaṃ bharaṇaṃ mūlyaṃ nirveśaḥ paṇa ityapi
surā halipriyā hālā parisrud varuṇātmajā
40 gandhottamā-prasannerā-kādambaryaḥ parisrutā
madirā kaśya-madye cāpyavadaṃśas tu bhakṣaṇam
41 śuṇḍāpānaṃ madasthānaṃ, madhuvārā madhukamāḥ
madhvāsavo mādhavako madhu mādhvīkama-dvayoḥ
42 maireyamāsavaḥ sīdhur, maṃdako jagalaḥ samau
6.2-4
Vinous
saṃdhānaṃ syādabhiṣavaḥ, kiṇvaṃ puṃsi tu nagnahūḥ
43 kārottaraḥ surāmaṇḍa, āpānaṃ pānagoṣṭhikā
6.1-2.1
Place
caṣako 'strī pānapātraṃ, sarako 'pyanutarpaṇam
44 dhūrto 'kṣadevī kitavo 'kṣadhūrto dyūtakṛt samāḥ
syur lagnnakāḥ pratibhuvaḥ, sabhikā dyūtakārakāḥ
45 dyūto 'striyāmakṣavatī kaitavaṃ paṇa ityapi
paṇo'kṣeṣu glaho, 'kṣās tu devanāḥ pāśakāś ca te
46 pariṇāyas tu śārīṇāṃ samantāt nayane'striyām
aṣṭāpadaṃ śāriphalaṃ, prāṇivṛttaṃ samāhvayaḥ
47 uktā bhūri-prayogatvādekasmin ye 'tra yaugikāḥ,
tāddharmyādanyato vṛttāvūhyā liṅgā'ntare 'pi te
1 viśeṣya-nighnaiḥ saṃkīrṇair nānārthairavyayairapi
liṅgā''di-saṃgrahair vargāḥ sāmānye varga-saṃśrayāḥ
2 strī-dārā''dyair yad viśeṣyaṃ yādṛśaiḥ prastutaṃ padaiḥ
guṇa-dravya-kriyā-śabdās tathā syus tasya bhedakāḥ
3 sukṛtī puṇyavān dhanyo, mahecchas tu mahāśayaḥ
hṛdayāluḥ suhṛdayo, mahotsāho mahodyamaḥ
4 pravīṇe nipuṇā'bhijña-vijña-niṣṇāta-śikṣitāḥ
vaijñānikaḥ kṛtamukhaḥ kṛtī kuśala ityapi
5 pūjyaḥ pratīkṣyaḥ, sāṃ Shayikah saṃśayāpannamānasaḥ
dakṣiṇīyo dakṣiṇārhas tatra dākṣiṇya ityapi
6 syur vadānya-sthūlalakṣya-dānaśauṇḍā bahuprade
jaivātṛkaḥ syādāyuṣmānantarvāṇis tu śāstravit
7 parīkṣakaḥ kāraṇiko, varadas tu samarddhakaḥ
harṣamāṇo vikurvāṇaḥ pramanā hṛṣṭamānasaḥ
8 durmanā vimanā antarmanāḥ, syādutka unmanāḥ
dakṣiṇe saralodārau, sukalo dātṛbhoktari
9 tatpare prasitā''saktāviṣṭāthòdyukta utsukaḥ
pratīte prathita-khyāta-vitta-vijñāta-viśrutāḥ
10 guṇaiḥ pratīte tu kṛtalakṣaṇā''hṛtalakṣaṇau
ibhya āḍhyo dhanī, svāmī tvīśvaraḥ patirīśitā
11 adhibhūr nāyako netā prabhuḥ parivṛḍho 'dhipaḥ
adhikardhiḥ samṛddhaḥ syāt, kuṭumbavyāpṛtas tu yaḥ
6.1-2.2
12 syāda̱bhyāgārikas tasminnupādhiśa ca pumānayam
varā'ṅga-rūpopeto̱ yaḥ siṃhasaṃhanano hi saḥ
13 nirvāryaḥ kārya-kartā yaḥ saṃpannaḥ sattva-saṃpadā
avāci mūko, 'tha manojavasaḥ pitṛsaṃnibhaḥ
14 satkṛtyā'laṅkṛtāṃ kanyāṃ yo dadāti sa kūqudaḥ
lakṣmīvām̐l lakṣmaṇaḥ śrīlaḥ śrīmān, snigdhas tu vatsalaḥ
15 syād dayāluḥ kāruṇikaḥ kṛpāluḥ sūrataṃḥ samāḥ
svatantro 'pāvṛtaḥ svairī svacchando niravagrahaḥ
16 paratantraḥ parādhīnaḥ paravān nāthavānapi
adhīno nighna āyatto 'svacchando gṛhyako 'pyasau
17 khalapūḥ syād bahukaro, dīrghasūtraś cirakriyaḥ
jālmo 'samīkṣyakārī syāt, kuṇṭho mandaḥ kriyāsu yaḥ
18 karmakṣamo 'laṅkarmīṇaḥ, kriyāvān karmasūdyataḥ
sa kārmaḥ karmaśīlo yaḥ, karmaśūras tu karmaṭhaḥ
19 bharaṇyasuk karmakaraḥ, karmakāras tu tat-kriyaḥ
apasnāto mṛtasnāta, āmipāśī tu śauṣkulaḥ
20 bubhukṣitaḥ syāt kṣudhito jighatsuraśanāyitaḥ
parānnaḥ parapiṇḍādo, bhakṣako ghasmaro 'dmaraḥ
21 ādyūnaḥ syādaudariko vijigīṣā-vivarjite
ubhau tvātmambhariḥ kukṣimbhariḥ svodara-pūrake
22 sarvānnīnas tu sarvānnabhojī, gṛdhnas tu gardhanaḥ
lubdho'bhilāṣukas tṛṣṇak, samau lolupa-lolubhau
23 sonmādas tūnmadiṣṇuḥ syādvinītaḥ samuddhataḥ
matte śauṇḍotkaṭa-kṣībāḥ, kāmuke kamitā 'nukaḥ
24 kañraḥ kāmayitā 'bhīkaḥ kamanaḥ kāmano'bhikaḥ
vidheyo vinayagrāhī vacanesthita āśravaḥ
25 vaśyaḥ praṇeyo, nibhṛta-vinīta-praśritāḥ samāḥ
dhṛṣṭe dhṛṣṇag viyātaś ca, pragalbhaḥ pratibhānvite
26 syādadhṛṣṭe tu śālīno, vilakṣo vismayānvite
adhīre kātaras, traste bhīru-bhīruka-bhīlukāḥ
27 āśaṃsurāśaṃsitari, gṛhyālur grahītari
6.1-2.3
śraddhāluḥ śraddhayā yukte, patayālur tu pātuke
28 lajjāśīle 'patrapiṣṇur, vandārurabhivādake
śarārur ghātuko hiṃsraḥ, syād varddhiṣṇus tu varddhanaḥ
29 utpattiṣṇus tūtapatitā, 'laṅkariṣṇus tu maṇḍanaḥ
bhūṣṇur śvaviṣṇur bhavitā, varttiṣṇur vartanaḥ samau
30 nirākariṣṇuḥ kṣipnuḥ syāt, sāndrasnigdhas tu meduraḥ
jñātā tu viduro vindum, vikāsī tu vikasvaraḥ
31 visṛtvaro visramaraḥ prasārī ca visāriṇi
sahiṣṇuḥ sahanaḥ kṣantā titikṣuḥ kṣamitā kṣamī
32 krodhano 'marṣaṇaḥ kopī, caṇḍas tvatyantakopanaḥ
jāgarūko jāgaritā, ghūrṇitaḥ pracalāyitaḥ
svaprak śayāluṅ nidrālur, nidrāṇa-śayitau samau
parāṅmukhaḥ parācīnaḥ, syādavāṅapyadhomukhaḥ
devānañcati devryaṅ, viṣvagyaṅ viṣvagañcati
yaḥ sahā'ñcati sadhyaṅ sa, sa tiryaṅ yas tiro'ñcati
vadmo vadāvado vaktā, vāgīśo vākpatiḥ samau
vācoyuktipaṭur vāgmī, vāvadūko 'tivaktari
syāj jalpākas tu vācālī vācāṭo bahugahyaivāk
durmukhe mukharā'vaddhamukhau, ślakṣṇaḥ priyaṃvade
lohalaḥ syādasphuṭavāg, gayaivādī tu kadradaḥ
samau kuvāk-kucarau, syādasaumyasvaro 'svaraḥ
khaṇaḥ śabdanī, nāndīvādī nāndīkaraḥ samau
jaḍo 'jña, eḍmūkas tu vaktuṃ śrotuma-śikṣite
tūṣṇīṃśīlab tu tūṣṇīko, nagno'vāsā digambare
niṣkāsito 'vakṛṣṭaḥ syādapadhvastas tu dhikkṛtaḥ
āttagarvo 'bhibhūtaḥ syād, dāpitaḥ sādhitaḥ samau
pratyādiṣṭo nirastaḥ syāt pratyākhyāto nirākṛtaḥ
nikṛtaḥ syād viprakṛto, vipralabdhas tu vañcitaḥ
manohataḥ pratihataḥ prativaddho hataś ca saḥ
adhikṣiptaḥ pratikṣipto, vaddhe kīlita-saṃyatau
āpanna āpatprāptaḥ syāt, kāndiśīko bhayadrutaḥ
6.1-2.4
ākṣāritaḥ kṣarito'bhiśaste, saṃkasuko'sthire
vyasanārtoparaktau dvau, vihasta-vyākulau samau
44 viplavo vihvalaḥ, syāt tu vivaśo 'riṣṭaduṣṭadhīḥ
kaśyaḥ kaśyārhe, sannaddhe tvātatāyī vadhodyate
45 dveṣye tvakṣigato, vadhyaḥ śīrṣacchedya imau samau
viṣyo viṣeṇa yo vadhyo, musalyo musalena yaḥ
46 śiśvidāno 'kṛṣṇakarmā, capalaś cikuraḥ samau
doṣaikadṛk purobhāgī, nikṛtas tvanṛjuḥ śaṭhaḥ
47 karṇejapaḥ sūcakaḥ syāt, piśuno durjanaḥ khalaḥ
nṛśaṃso dhātukaḥ krūraḥ pāpo, dhūrtam tu vañcakaḥ
48 ajñe mūḍha-yathājāta-mūrkha-vaidheya-bāliśāḥ
kadarye kṛpaṇa-kṣudra-kimpacāna-mitampacāḥ
49 niḥsvas tu durvidho dīno daridro durgato'pi saḥ
vanīyako yācanako mārgaṇo yācakā'rthinau
50 ahaṅkāravānahaṃyuḥ, śubhaṃyus tu śubhānvitaḥ
divyopapādukā devā, nṛ-gavā''dyā jarāyujāḥ
51 svedajāḥ kṛmi-daṃśā''dyāḥ, pakṣi-sarpā''dayo'ṇḍajāḥ
udbhidas taru-gulmā''dyā, udbhidudbhijjamudbhidam
52 sundaraṃ ruciraṃ cāru supamaṃ sādhu śobhanam
kāntaṃ manoramaṃ rucyaṃ manojñaṃ mañju mañjulam
‘ramyaṃ manoharaṃ saumyaṃ bhadrakaṃ rāmaṇīyakram |’
6.4
1 Charming. 53 tadāsecanakaṃ tṛpter nāstyanto yasya darśanāt
6 Beloved, desired. abhīṣṭe 'bhīpsitaṃ hṛdyaṃ dayitaṃ vallabhaṃ priyam
13 Inferior ; low. 54 nikṛṣṭa-pratikṛṣṭā'rva-repha-yāpyā'vamā'dhamāḥ
kutsya-kutsitā'vadya-kheṭa-garhyā'ṇakāḥ samāḥ
4 Foul, dirty. 55 malīmasaṃ tu malinaṃ kaccaraṃ maladūṣitam
2 Clean. pūtaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca, vīdhraṃ tu vimalā'rthakam
5 Cleansed. 56 nirṇīktaṃ śodhitaṃ mṛṣṭaṃ niḥśodhyamanavaskaram
4 Void, empty. asāraṃ phalgu, śūnyaṃ tu vaśiraṃ tuccha-riktake
cipal. 57 klībe pradhānaṃ pramukha-pravekā'nuttamottamāḥ
mukhya-varyya-vareṇyāś ca prabarho 'navarādhyardha-vat
58 parārdhyā'gra-prāgrahara-prāgryā'gryā'grīyamagriyam
5 Excellent. śreyān śreṣṭhaḥ puṣkalaḥ syāt sattamaś cā'tiśobhane
7 Pre-eminent 59 syuruttara-pade vyāghra-puṅgava-rṣabha-kuñjarāḥ
siṃha-śārdūla-nāgā''dyāḥ puṃsi śreṣṭhā' rtha-gocarāḥ
3 Secondary, sub- 60 aprāgrayaṃ dvaya-hīne dve apradhānopasarjane
9 Great. viśaṃkaṭaṃ pṛthu bṛhad viśālaṃ pṛthulaṃ mahat
61 baṅgoru-vipulaṃ, pīna-pīnī tu sthūla-pīvare
6.4.p1.1
Fat;
11 Little, small. stokā'lpa-kṣullakāḥ, sūkṣmaṃ ślakṣṇaṃ dabhraṃ kṛśaṃ tanu
62 striyāṃ mātrā truṭiḥ puṃsi lava-leśa-kaṇā'ṇavaḥ
5 Very small. atyalpe 'lpiṣṭhamalpīyaḥ kanīyo'ṇīya ityapi
12 Much, many. 63 prabhūtaṃ pracuraṃ prājyamadabhraṃ bahulaṃ bahu
puruhūḥ puru bhūyiṣṭhaṃ sphāraṃ bhūyaśa ca bhūri ca
1 Countless. 64 paraḥśatā''dyās te yeṣāṃ parā saṃkhyā śatā''dikāt
65 gaṇanīye tu gaṇeyaṃ, saṃkhyāte gaṇitamatha samaṃ sarvam
viśvamaśeṣaṃ kṛtsnaṃ samasta-nikhilā'khilāni niḥśeṣam
66 samagraṃ sakalaṃ pūrṇamakhaṇḍaṃ syādanūnake
ghanaṃ nirantaraṃ sāndraṃ, pelavaṃ viralaṃ tanu
67 samīpe nikaṭā''sanna-saṃnikṛṣṭa-sanīḍa-vat
sadeśā'bhyāśa-savidha-samaryāda-saveśa-vat
68 upakaṇṭhā'ntikā'bhyarṇā'bhyagrā apyamito'vyayam
saṃsakte tvavyavahitamapadāntaramityapi
69 nediṣṭhamantikatamaṃ, syād dūraṃ viprakṛṣṭakam
davīyaśca ca daviṣṭhaṃ ca sudūraṃ, dīrghamāyatam
70 varttulaṃ nistalaṃ vṛttaṃ, vandhuraṃ tūrnatānatam
ucca-prāṃśūnnatodagrocchritās tuṅge, 'tha vāmane
71 nyaṅ-nīca-kharva-hrasvāḥ syuravāgne'vanatā''natam
arālaṃ vṛjinaṃ jihmamūrnimat kuñcitaṃ natam
72 āviddhaṃ kuṭilaṃ bhugnaṃ vellitaṃ vakramityapi
ṛjāvajihma-praguṇau, vyaste tvapraguṇā''kulau
73 śāśvatas tu dhruvo nitya-sadātana-sanātanāḥ
sthāsnuḥ sthirataraḥ stheyāneka-rūpa-tayā tu yaḥ
74 kāla-vyāpī sa kūṭasthaḥ,
sthāvaro jaṅgametaraḥ
cariṣṇu jaṅgama-caraṃ trasamiṅgaṃ carācaram
75 calanaṃ kampanaṃ kampaṃ, calaṃ lolaṃ calācalam
cañcalaṃ taralaṃ caiva pāriplava-pariplave
76 atiriktaḥ samādhiko, dṛḍhasaṃdhis tu saṃhataḥ
6.4.p1.2
khakkhaṭaṃ kaṭhinaṃ krūraṃ kaṭhoraṃ niṣṭhuraṃ dṛḍham
77 jaraṭhaṃ mūrtiman mūrtaṃ, pravṛddhaṃ prauḍhamedhitam
purāṇe pratana-pratna-purātana-cirantanāḥ
78 pratyagro 'bhinavo navyo navīno nūtano navaḥ
nūtnaś ca, sukumāraṃ tu komalaṃ mṛdulaṃ mṛdu
79 anvaganvakṣamascreennuge 'nupadaṃ klīvamavyayam
pratyakṣaṃ syādaindriyakamapratyakṣamatīndriyam
80 ekatāno 'nanyavṛttiraikāgryaikāyanāvapi
apyekasarga ekāgryo 'pyekāyanagato'pi saḥ
81 puṃsyādiḥ pūrva-paurastya-prathamā''dyā, athā'striyām
anto jaghanyaṃ caramamantya-pāścātya-paścimāḥ
82 moghaṃ nirarthakaṃ, spaṣṭaṃ sphuṭaṃ pravyaktamulvaṇam
sādhāraṇaṃ tu sāmānyamekākī tveka ekakaḥ
83 bhinnā'rthakā anyatara ekas tvo 'nyetarāvapi
uccāvacaṃ naikabhedamuccaṇḍamavilambitam
84 arantudas tu marmaspṛgavādhaṃ tu nirargalam
prasavyaṃ pratikūlaṃ syādapasavyamapaṣṭhu ca
85 vāmaṃ śarīre savyaṃ syādapasavyaṃ tu dakṣiṇam
saṃkaṭaṃ nā tu saṃbādhaḥ, kalilaṃ gahanaṃ same
86 saṃkīrṇe saṃkulā''kīrṇe, muṇḍitaṃ parivāpitam
granthitaṃ saṃditaṃ dṛbdhaṃ, visṛtaṃ vistṛtaṃ tatam
87 antargataṃ vismṛtaṃ syāt, prāpta-praṇihite same
vellita-preṅkhitā''dhūta-calitā''kampitā dhute
88 nutta-nunnā'sta-niṣṭhyūtā''viddha-kṣipteritāḥ samāḥ
parikṣiptaṃ tu nivṛttaṃ, mūṣitaṃ muṣitā'rthakam
89 pravṛddha-prasṛte, nyasta-nisṛṣṭe, guṇitā''hate
nidigdhopacite, gūḍha-gupte, guṇṭhita-rūpite
90 drutā'vadīrṇe, udgūrṇodyate, kācita-śikyite
ghrāṇa-ghrāte, diggha-lipte, samuddhaktoddhṛte same
91 veṣṭitaṃ syād valayitaṃ saṃvītaṃ ruddhamāvṛtam
rugṇaṃ bhugne, 'tha niśita-kṣṇuta-śātāni-tejite
6.4.p1.3
92 syād vināśonmukhaṃ pakkaṃ, hrīṇa-hrītau tu lajjite
vṛtte tu vṛta-vyāvṛttau, saṃyojita upāhitaḥ
93 prāpyaṃ gamyaṃ samāsādyaṃ, syannaṃ rīṇaṃ srutaṃ srutam
saṃgūḍhaḥ syāt saṃkalito, 'vagītaḥ khyātagarhaṇaḥ
94 vividhaḥ syād bahuvidho nānārūpaḥ pṛthagvidhaḥ
avarīṇo dhikkṛtaś cāpyavadhvasto 'vacūrṇitaḥ
95 anāyāsa-kṛtaṃ phāṇṭaṃ, svanitaṃ dhvanitaṃ same
baddhe saṃdānitaṃ mūtamuditaṃ saṃditaṃ sitam
96 niṣpakke kathitaṃ, pāke kṣīrā''jya-haviṣāṃ śṛtam
nirvāṇo muni-vahnayā''dau, nirvā̍tat tu gate'nile
97 pakkaṃ pariṇate, gūnaṃ hanne, mīḍhaṃ tu mūtritre
puṣṭe tu puṣitaṃ, soḍhe kṣāntamudvāntamudgate
98 dāntas tu damite, śāntaḥ śamite, prārthite'rditaḥ
jñaptas tu jñapite, channaś chādite, pūjite'ñcitaḥ
99 pūrṇas tu pūrite, kliṣṭaḥ kleśite, 'vasite sitaḥ
mṛṣṭa-pluṣṭoṣitā dagdhe, taṣṭa-tvaṣṭau tanūkṛte
100 vedhitacchidritau viddhe, vinna-vittau vicārite
niṣprabhe vigatā'rokau, vilīne vidruta-drutau
101 siddhe nirvṛtta-niṣpannau, dārite bhinna-bheditau
ūtaṃ syūtamutaṃ ceti tritayaṃ tantu-santate
102 syādarhite namasyita-namasitamapacāyitā'rcitā'pacitam
varivasite varivasyitamupāsitaṃ copacaritaṃ ca
103 saṃtāpita-saṃtaptau dhūpita-dhūpāyitau ca dūnaś ca
hṛṣṭo mattas tṛptaḥ prahṛnnaḥ pramuditaḥ prītaḥ
104 chinnaṃ chātaṃ lūnaṃ kṛttaṃ dātaṃ ditaṃ litaṃ vṛkṇam
srastaṃ dhvastaṃ bhraṣṭaṃ skannaṃ pannaṃ cyutaṃ galitam
105 labdhaṃ prāptaṃ vinnaṃ bhāvitamāsāditaṃ ca bhūtaṃ ca
anveṣitaṃ gaveṣitamanviṣṭaṃ mārgitaṃ mṛgitam
106 ārdraṃ sārdraṃ klinnaṃ timitaṃ stimitaṃ samunnamuttaṃ ca
6.4.p1.4
trātaṃ trāṇaṃ rakṣitamavitaṃ gopāyitaṃ ca guptaṃ ca
107 avagaṇitamavamatā'vajñāte avamānitaṃ ca paribhūte
tyaktaṃ hīnaṃ vidhutaṃ samujjhitaṃ dhūtamatsṛṣṭe
108 uktaṃ bhāṣitamuditaṃ jalpitamākhyātamabhihitaṃ lapitam
buddhaṃ budhitaṃ manitaṃ viditaṃ pratipannamavasitā'vagate
109 ūrīkṛtamurarīkṛtamaṅgīkṛtamāśrutaṃ pratijñātam
saṃgīrṇa-vidita-saṃśruta-samāhitopaśrutopagatam
110 īlita-śasta-paṇāyita-panāyita-praṇuta-paṇita-panitāni
api gīrṇa-varṇitā'bhiṣṭuteḍitāni stutā'rthāni
111 bhakṣita-carvita-lipta-pratyavasita-gilita-khāditapsātam
abhyavahṛtā'nna-jagdha-grasta-glastā'śitaṃ bhukte
112 kṣepiṣṭha-kṣodiṣṭha-preṣṭha-variṣṭha-sthaviṣṭha-baṃhiṣṭhāḥ
kṣipra-kṣudrā'bhīpsita-pṛthu-pīvara-bahula-prakarṣā'rthāḥ
113 sādhiṣṭha-drāghiṣṭha-spheṣṭha-gariṣṭha-hrasiṣṭha-vṛndiṣṭhāḥ
bāḍha-vyāyata-bahu-guru-vāmana-vṛndārakā'tiśaye
6.4.p2
iti viśeṣyanighna-vargaḥ 1, atra mūlaślokāḥ 112||, kṣe0 ślo0 || atha saṃkīrṇa-vargaḥ 2
Linked texts (15)
- Nāmaliṅgānuśāsana (Amarakośa) — Amarasiṃha, Sanskrit
- Amarakośasaṃgraha — Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Vaiyākaraṇasiddhāntakaumudī (another edition) — Sanskrit
- Laghuyogavāsiṣṭha — Sanskrit
- Kalpadru Nāmamālā — Keśavabhaṭṭa, Sanskrit
- Śabdakalpadruma — Keśavabhaṭṭa, Sanskrit
- Kalpadrukośa — Keśavabhaṭṭa 1635, Sanskrit
- Kalpatarukośa — Keśava, Sanskrit
- Amarasāra — Mahādeva Śivarāmagole, Sanskrit
- Kośakalpataru — Viśvanātha, Sanskrit
- Amarakośa or Nāmaliṅgānuśāsana — Amarasiṃha, Sanskrit
- Vaijayantīkośa (Yādavaprakāśa) — Yādavaprakāśa, Sanskrit
- Vaijayantī — Yādavaprakāśa, Sanskrit
- Abhidhānacintāmaṇi — Hemacandra, Sanskrit