Pramāṇa · Search · About · API

Shabdakalpadruma 473.p1

Śabdakalpadruma 473.p1

Language
Sanskrit

473.p1.1

kaśyapa uvāca
“saviṣā daṃṣṭrayormadhye yamadūtī tu cedbhavet
na cikitsā budhaiḥ kāryā taṃ gatāyuṃ vinirddiśet
praharāddhaṃ divārātrau ekaikaṃ bhuñjate ahiḥ
ekasya ca samānasya dvitīyaṃ ṣor̤aśaṃ tathā
nāgodaye yayurddaṣṭo hato viddho vidāritaḥ
kāladaṣṭaṃ vijānīyāt kaśyapasya vaco yathā
yanmātraṃ patate bindurvyālāmalavilor̤atam
tanmātraṃ sravate daṃṣṭrāviṣaṃ sarpasya dāruṇam
jvālāyate tu saṃpūrṇaṃ dehe saṃkramate viṣam
yāvat saṃkrāmayeddāhaṃ kuñcitaṃ vā prasārayet
anena kṣaṇamātreṇa viṣaṃ gacchati mastakaṃ
vedhate viṣavegastu śataśo'tha sahasraśaḥ
varddhate raktamāsādya tato vāte śikho yathā
tailavindujjalaṃ prāpya yathā vegena varddhate
śikhaṇḍo āśrayaṃ prāpya mārutena samoritaḥ
tatastvaṅgāgataṃ prāpya tvaksthānaṃ viceṣṭitam
tvacāsu dviguṇaṃ vidyācchoṇiteṣu caturguṇam
pitte tu triguṇaṃ yāti śleṣmaṃ vai ṣor̤aśaṃ bhavet
vāyau triṃśadguṇañcaiva majje ṣaṣṭiguṇaṃ tathā
prāṇe caikāṇavobhūte sarvvasrotāvirodhayet
srotena rudhyamānena yāti sādhyamasādhyatām
tato'sau mriyate janturniḥśvāsocchvāsavarjitaḥ
niṣkrānte tu tato jīve bhūte pañcatvamāgate
tāni bhūtāni gacchanti yasya yasya yathālayam
pṛthivyāpastathā tejo vāyurākāśameva ca
ityevamiva saṃghātaḥ śarīramabhidhīyate
pṛthivī pṛthivīṃ yāti āpastoyeṣu līyate
tejo gacchati cādityaṃ māruto mārutaṃ tajet
ākāśañcaiva ākāśaṃ saha tenaiva gacchati
svasthānaṃ te prapadyante parasparaviyojitāḥ
na jīvedāgataḥ kaścidiha janmani suvrata
viṣārttaṃ na upekṣeta tvaritaṃ tu cikitsayet
ekamasti viṣaṃ loke dvitīyañcopapadyate

473.p1.2

yathā calaviṣañcaiva sthāvarantu tathaiva ca
prathame viṣavege tu romaharṣaṃ prajāyate
dvitīye viṣavege tu svedo gātreṣu jāyate
tṛtīye viṣavege tu kampo gātreṣu jāyate
caturthe viṣavege tu śrotāntaranirodhakkṛt
pañcame viṣavege tu hikkā gātreṣu jāyate
ṣaṣṭhe tu viṣavege tu grīvābhaṅgastu jāyate
saptame viṣavege tu prāṇabhyo vipramucyate
saptadhātuvahā hyete vainateyena bhāṣitāḥ
tvaksthāne viṣe prāpte tasya rūpāṇi me śṛṇu
aṅgāni timirāyantaṃ yatantaṃ ca muhurmuhuḥ
etāni yasya cihnāni tasya tvacagataṃ viṣam
tasyāgadaṃ pravakṣyāmi yena sampadyate sukham
arkamūlamapāmārgapriyaṅgu tagaraṃ tathā
etadākhyodya dātavyaṃ tataḥ sampadyate sukham
tatasmin kṛte viprā na nivartteta ceddiṣam
tvaksthānaṃ tato bhittvā raktasthānaṃ pradhāvati
viṣe ca raktasaṃprāpte tasya rūpāṇi me śṛṇu
dahyate muhyate caiva śītalaṃ bahu manyate
etāni yasya rūpāṇi tasya raktaṃ viṣaṃ gatam
tasyāgadaṃ pravakṣyāmi yena sampadyate sukham
uśīraṃ candanaṃ kuṣṭhamutpalaṃ tagaraṃ tathā
mahākālasya mūlāni sinduvārastvagasya ca
dviṅgañca maricañcaiva puṣyayoge tu dāpayet
hṛṣṭato hastrikālī ca indravāruṇimūlakam
sarpagandhā ghṛtaṃ caiva dvitīye parikīrttitam
sinduvāraṃ tathā hiṅgu tṛtīye kārayedbudhaḥ
nasyaṃ pānañca kurvīta añjanaṃ lepanaṃ tathā
etenaivopacāreṇa tataḥ sampadyate sukham
raktasthānaṃ tato gatvā pittasthānaṃ pradhāvati
pittasthānagate vipra viṣe rūpāṇi me śṛṇu
uttiṣṭhate nipate dahyate muhyate tathā
gātrataḥ pītatā syādvai diśaḥ paśyati pītikāḥ
dhavalāśca bhaveccakṣśūāṃ na cātmānaṃ vijānate

473.p1.3

viṣakriyāṃ tasya kuryyāt yathā sampadyate
sukham
pippalaṃ madhukaṃ caiva madhūcchiṣṭaghṛtaṃ tathā
madhukṣāramalāvuñca jātikarkaravālukam
indravāruṇimūlañca gavāṃ mūtreṇa peṣayet
nasyaṃ tasya prayuñjīta pānamālepamāñjanam
etenaivopacāreṇa tataḥ sampadyate sukham
pittasthānamatikramya śleṣmasthānañca gacchati
śleṣmasthāne tataḥ prāpte tasya rūpāṇi me śṛṇu
gātrāṇi tasya rumyantaṃ niḥśvāsaśca na jāyate
lālā ca sravate tasya kaṇṭhaṃ ghuraghurāyate
etāni yasya rūpāṇi tasya śleṣmagataṃ viṣam
tasyāgadaṃ pravakṣyāmi yena sampadyate sukham
trikaṭukañca kośātako lodhramadhukṣārakam
eteṣāṃ samabhāgāni gavāṃ mūtreṇa peṣayet
nasyaṃ pānañca kurvīta añjanaṃ lepanaṃ tathā
etenaivopacāreṇa tataḥ sampadyate sukham
śleṣmasthānamatikramya vāyusthānañca gacchati
tatra rūpāṇi vakṣyāmi vāyusthānagate viṣe
ādhmāyate ca jaṭharaṃ yatnavāṃśca na paśyati
udvegaṃ kurute rūpa dṛṣṭibhaṅgaśca jāyate
etāni yasya rūpāṇi tasya vāyugataṃ viṣam
tasyāgadaṃ pravakṣyāmi yena sampadyate sukham
śyāmāmūlaṃ piyālañca raktā ca gajapippalī
bhārgī vacā pippalidevadārumadhūkasāraṃ saha sinduvāram
hiṅguñca piṣṭvā guṭikāñca kuryyāddadyācca tasyāñjanalepanādīn
eṣo'gadaḥ sarvvaviṣāṇi hanyāt
svayambhuvā devavareṇa sṛṣṭaḥ
añjanañceva nasyañca kṣipraṃ dadyāddiṣānvite
vāyusthānaṃ tato muktā majjasthānaṃ pradhāvati
viṣe majjagate vipra tasya rūpāṇi me śṛṇu
dṛṣṭiśca hīyate tasya bhṛśamaṅgāni muñcati
etāni yasya rūpāṇi tasya majjagataṃ viṣam
tasyāgadaṃ pravakṣyāmi yena sampadyate sukham
ghṛtaṃ madhu śarkarāñca uśīraṃ candanaṃ tathā

473.p1.4

etadāloya dātavyaṃ pānaṃ tasya ca suvrata
tataḥ praśamyate duḥkhaṃ tataḥ sampadyate sukham
atha tasmin kṛte yoge viṣaṃ tasya nivarttate
majjasthānaṃ tato gatvā marmasthānaṃ pradhāvati
viṣe tu marmasaṃprāpte śṛṇu rūpaṃ yathā bhavet
niśceṣṭaḥ patate bhūmau karṇābhyāṃ badhiro bhavet
kṣuriṇā sicyamānasya romaharṣo na jāyate
daṇḍena hanyamānasya daṇḍarājo na jāyate
śastreṇa chidyamānasya rudhiraṃ na pravarttate
keśeṣu luñcamāneṣu naiva kleśapravedanaṃ
yasya karṇau ca pākhau ca hanū pādau ca sandhyaḥ
śithilāni bhavantīha sa gatāyuriti śrutiḥ
etāni yasya rūpāṇi viparītāni gautama
mṛtantu taṃ vijānīyāt kaśyapasya vaco yathā
vaidyāstasya na paśyanti ye paśyanti kuśikṣitāḥ
viṣaghnāstu hasanti mantrauṣadhisamanvitāḥ
tasyāgadaṃ pravakṣyāmi svayaṃ rudreṇa bhāṣitam
mayūrapittaṃ mārjārapittaṃ nakulapittakam
matsyamāhiṣapittañca dhānālīmūlameva ca
kuṅkumaṃ bhārgavaṃ kuṣṭhaṃ kāśmarī ca tvacaṃ tathā
utpalasya ca kiñjalkaṃ padmasya kumudasya ca
etāni samabhāgāni gomūtreṇa tu śoṣayet
eṣo'gado yasya haste daṣṭena mriyate na vai
kālāhināpi daṣṭo'pi kṣipraṃ bhavati nirviṣaḥ
kṣiprameva pradātavyaṃ mṛtasañjīvanīṣadham
añjanañceva nasyañca kṣipraṃ dadyāt vicakṣaṇaḥ ||”
iti bhaviṣyapurāṇe brahmaparvvaṇi pañcamīdhātugataviṣakriyā
gautama uvāca
“kīdṛśaṃ etadākhyāhi sarvvaṃ daṣṭasya lakṣaṇam
kaśyapa uvāca
ataḥ paraṃ pravakṣyāmi nāgānāṃ rūpalakṣaṇam
sarpadaṣṭasya ca tathā samāsāddijapuṅgava !
atha sarpeṇa daṣṭasya ūrddhā dṛṣṭiḥ prajāyate
savyau daṣṭasya ca tathā adhodṛṣṭiḥ prajāyate

473.p1.5

napuṃsakena daṣṭasya aṅgabhaṅgaḥ prajāyate
ruṣā daṣṭasya vā sāmyā dṛṣṭirhijavarottama
kumāraṇāpi daṣṭasya dakṣiṇā eva jāyate
gurbbiṇyā vātha daṣṭasya tathā svedaśca jāyate
romāñcaḥ sūtikāyaśca vepathuścāpi jāyate
pannagī pramavedvārttā divā sarpī viṣādhikaḥ
napuṃsakantu sandhyāyāṃ kaśyapena tu bhāṣitam
andhakāre tu dṛṣṭānāmudake gahane vane
sarpaḥ
suptasya vai pramattasya pade sarpo na dṛkṣyate
dṛṣṭarūpāṇyajānan vai kathaṃ vaidyāścikitsati ||.
caturvidhā rahaḥ proktāḥ pannagāstu mahātmanā
darṣīkarā maṇḍalino rājilā vyantarāstathā
darvīkarā vātaviṣā maṇḍalāḥ paittikāḥ smṛtāḥ
śleṣmalā rājilā jñeyā vyantarāḥ sānnipātikāḥ
raktaṃ paraucayedvāṅgaṃ sarpāṇāñca pṛthak pṛthak
rūkṣāṃ darvīkarāṇāṃntu jāyate vātasūlakṣaṇam
raktaṃ ghanañca bahuśaḥ śoṣitaṃ maṇḍalīkṣate
picchilaṃ rājile svalpaṃ taddadvāntarake tathā
jña yāḥ sarpāstu catvāraḥ pañcamo nopalabhyate
brāhmaṇaḥ kṣatriyo vaiśyaḥ śūdraścaiva caturthakaḥ
brāhmaṇe madhuraṃ dadyāt tiktaṃ dadyātkṣatrire
vaiśye kaṣaphalaṃ dadyāt śūdre niṣphalameva vā
brāhmaṇena tu dṛṣṭasya dāgho gātreṣu jāyate
mūrcchā ca prabalā syāī na jñānamabhijāyate
śyāmavarṇaṃ mukhañca syāñcanastambhaya jāyate
tasya kuryyāt pratīkāraṃ yena sampadyate sukham
aśvagandhāmapāmārgaṃ sinduvāraṃ surālayam
etat sarpiḥsamāyukta pānaṃ nasyañca dāpayet
etenaivopacāreṇa sukho bhavati mānavaḥ
kṣatriyeṇa tu dṛṣṭasya kampo gātreṣu jāyate
mūrcchā mohastathā syādve na jñānamabhijāyate
jāyate vedanā tasya ūrddhaścaiva nirocchataṃ
tasya kuryyāt pratīkāraṃ yena sampadyate sukham

473.p1.6

arkamūlamapāmārgaṃ priyaṅgumatha vāruṇīm
etat sarpiḥsamāyukta pānaṃ tasya pradāpayet
etenaivopacāreṇa sukho bhavati mānavaḥ
vaiśyaṃ sarpi ṇi dṛṣṭasya śṛṇu rūpāṇi yāni tu
śleṣmaprakopo lālā ca nacodgṛhṇāti vedanā
mūrcchā ca prabalā yasya śrattmānaṃ nābhimanyati
tasya kuyyāt pratīkāraṃ yena sampadyate sukham
śvaśvanāgāṃ sagomūtrāṃ gṛhadhūmaṃ samugulgum
śiroṣākaṃphalāṃścaiva śvetāṃ ca girikarṇikām
gomūtreṇa samāyuktaṃ pānaṃ nasyañca dāpayet
eṣa vaiśye na dṛṣṭānāṃmagadaḥ parikīrttitaḥ
śūdreṇāpi hi dṛṣṭasya śṛṇu tattvena gotama
kupyate vepate caiva jvaraḥ śītañca jāyate
aṅgāni culuculāyante śūdradṛṣṭasya lakṣaṇam
tasyāgadaṃ pravakṣyāmi yena sampadyate sukham
padmañca lodhrakañcaiva kṣaudraṃ padmasya keśaram
madhu madhukamārañca śvetā ca girikarṇikā
etāni samabhāgāni peṣayet śītavāriṇā
pānaṃ lepāñjanaṃ nasyaṃ sukhau bhavati mānavaḥ
pūrvvāhne carate vipro madhyāhne kṣatriyaścaret
aparāhne caredvaiśyaḥ śūdraḥ sandhyācaro bhavet
āhāraścātha puṣyāṇi brāhmaṇānāṃ vidurbudhāḥ
mūṣikāḥ kṣatriyāṇāñca āhāro dvijasattama
vaiśyā maṇḍūkabhakṣyāśca śūdrāḥ sarṣāśinastathā
śayato dṛśyate vipraḥ caliyo dakṣiṇena tu
vāmapārśve sadā vaiśyaḥ paścādvai śūdra cādramet
madakāle tu saṃprāpte pīḍyamānā mahāviṣāḥ
sarpaḥ
cavelāyāṃ dṛśyante vai maithunāttau bhujaṅgamāḥ
puṣpagandhāḥ smṛtā viprāḥ kṣatriyāścandanāvahāḥ
vaiśyāśca ghṛtagandhā vai śūdrāḥ kūrmasya gandhinaḥ
vāsaṃ teṣāṃ pravakṣyāmi yathāvadanupūrdhvaśaḥ
nadīkūpatar̤āgeṣu girimasravaṇeṣu ca
dhārāmeṣu pavitreṣu śuciṣvāyataneṣu ca

473.p1.7

vasanti brāhmaṇāḥ sarpāḥ yāmadvāre catuṣpathe
kṣatriyo vasate nityaṃ toraṇeṣu pureṣu ca
gośālāsvaśvaśālāsu palāśeṣu taṭeṣu ca
goṣṭheṣu pathi vṛkṣeṣu vipra vaiśyā vasanti ca
pavivikta ṣu sthāneṣu nirjhareṣu vaneṣu ca
śūnyāgāre śmaśāne ca śūdrā vipra vasanti ca
śvetāśca kapilāścaiva ye sarpāstvaṇasambhavāḥ
sātvikā manasvino vipra brāhmaṇāste budhaiḥ
smṛtāḥ
raktavarṇasuvarṇābhābalālama ṇisannibhāḥ
sūryyaprabhāstathā vipra kṣatriyāste bhujaṅgamāḥ
nānāvicitrarājobhiratasauvarṇasannibhāḥ
bāṇapuṣpasuvarṇābhā vaiśyāste ca bhujaṅgamāḥ
kākodaranibhāḥ kecit ye ca añjanasannibhāḥ
kākavarṇā dhūmravarṇāste śūdrāḥ parikīrttitāḥ
yasya sarpeṇa dṛṣṭasya daṃśamaṅgalamantaram
bāladṛṣṭa vijānoyāt kaśyapasya vaco yathā
yasya sarpeṇa dṛṣṭasya daṃśaṃ hāṅgalamantaram
yauvanasthena dṛṣṭasya etadbhavati lakṣaṇam
yasya sarpeṇa dṛṣṭasya sādṛḍhāṅga lamantaram
vṛddhadṛṣṭa' vijānauyāt kaśyapasya vaco yathā
anantaḥ pro cyate pūrve vāmapāśve tu vāsukiḥ
takṣako dakṣiṇe pārśve karkoṭaḥ pṛṣṭhatastathā
balena bhramate padmoṃ mahāpadmo nimajjati
vimarjñāstiṣṭhate caiva śaṅkhapālo muhurmuhuḥ
sarvvāṅgaṃ kurute rūpaṃ kulikaḥ pannagottamaḥ
anantasya diśā pūrvī vāsakestu hutāśanaḥ
dakṣiṇā takṣakasyoktā karkoṭasya tu naiṛtau
paścimā padbhanābhasya mahāpadmasya vāyujā
uttarā śaṅkhapālasya vaiśānī kulikasya tu
anantasya bhavet padmaṃ vāsukeḥ syāttathotpalam
svastikaṃ takṣakasyokta' karkoṭasya virekhakam
padmasya tu bhavet padma śūlamammatasya tu
śaṅkhajātaṃbhavecchatraṃ kulikasyārddhacandrakam

473.p1.8

anantaḥ kuliko vipraḥ kṣatriyau śaṅkhavāsuko
mahāpadmastathakṣakaśya vaiśyo vipra prakīrttitaḥ
padmakarkoṭako śūdrau sadā jñeyau manīṣibhiḥ
anantakulikī śuklī dharyato brahmasambhavau
vāsukiḥ śaṅkhapālaśca raktī kṣatriyasamudbhavau
takṣakaśca mahāpadma śyātāvau pītau babhūvatuḥ
padmakarkoṭako vipra sarpau kṛṣṇau babhūvatuḥ
iyaṃ yānaṃ plavaṃ chatraṃ rājānamatha pāvakam
dharaṇaumutyādya ghṛtānaitān siddikarān viduḥ
pūrṇakumbhaḥ patākā ca kāñcanaṃ maṇayastathā
śaraso mālikā kambujovañjīveti suvratā
eteṣāṃ darśanaṃ śreṣṭhaṃ kanyā ca pratisustikā
sarpaḥ
catuḥṣaṣṭiḥ samākhyātā bhāgino mattapannagāḥ
aṣṭāśītestu ṣaḍviṃśā ṣaṭatriṃśā mahodarāḥ |'
viṃśāstu kulitāḥ proktā sapta maṇḍalinastathā
rājovāstu daśa proktā dakṣāḥ ṣor̤aśa pañca ca
indrabho dundubhiścaiva cer̤abhaḥ śreṣṭhavāhanaḥ
nāgapuṣpasuvarṇākhyā nirviṣā ye ca pannagāḥ
evameṣantu sarpāṇāṃ śatadvinavati smṛtam
varāṅgakaṇaṃ gajapippaliñca
gāndhārikā pippaladevadāru
madhūkasāraṃ saha sindhuvāra
śiṅgaśca piṣṭā gur̤ikā ca kāryyā
sumanturuvāca
ityuktavān purā vīra gotamasya prajāpatiḥ
lakṣaṇaṃ sarvvanāgānāṃ rūpavarṇauyayaistathā
tasmāt saṃpūjayennāgān sadā bhaktyā samanvitaḥ
viśeṣatastu yatnenyo payasā pāyasena ca
śrāvaṇe māsi pañcamyāṃ śuklapakṣe narādhipa
dvārasyobhayato lekhyā gomayena viṣolbaṇāḥ
pūjayedvidhivadvīra dadhidūrvvākṣataiḥ kuśaiḥ
gandhapuṣpopahāraiśca brāhmaṇānāñca tarpaṇaiḥ
ye tvasyāṃ pūjayantīha nāgān bhaktipuraḥsarāḥ
na teṣāṃ sarpato vīra bhayaṃ bhavati karhicit ||”

Linked texts (1)