Pramāṇa · Search · About · API

Vacaspatya 30.5

Vācaspatya 30.5

Language
Sanskrit

30.5.1

kumbhakarṇasya sute, 5veśyāpatau, medi0
6prāṇāyāmāṅge svāsarodhake ceṣṭābhede, 'daśadroṇā
bhavet khārī kumbhastu droṇaviṃśatirityukto 7parimāṇabhede
"dhānyaṃ daśabhyaḥ kumbhe bhyoharato'bhyadhikaṃ vadhaḥ" manuḥ
jyotiṣaprasiddhe meṣāvadhike ekādaśarāśau ca
8guggulau, 9hastihati ca na0
tatghaṭārthakakumbhālakṣaṇamuktaṃ hemā0 dā0 paribhāṣāpra0"
"viṣṇudharmottare "haimarājatatāmrā vā mṛṇmayā lakṣaṇāṃnvitāḥ | yālohatāmrātiṣṭhādau kumbhāḥ surabhiṣecane | pañcāṅgulavaipulyā utsedhenoḍaśāṅgulāḥ | hādaśāṅgulakaṃ sūtraṃ mukhamaṣṭāṅgulaṃ bhavet" | "pañcāśaṅguleti
āśā diśaḥ, tāsu tamasaṃsvābhāvākratvena jyotiḥśāstrādau prasiddhāḥ pañca ca kāśāśca pañcāśāḥ tāvanti aṅgulāni vaipulyaṃ yeṣāṃ te tathābhūtāḥ | madhyapradeśe
tiryaṅgānena pañcadaśāṅgulā ityarthaḥ | athavā bāhyapradeśe
valayākṛtinā sūtre ṇa nīyamānā madhyasthāne pañcāśadaṅgulā ityarthaḥ | āśvinu pace pañcāśāṅgaleti chāndasaḥ
prayogaḥ" hemā0
tāntrikamānantu tantrasā0 gautamīye 'haimaṃ raupyaṃ tathā
tāmramārttikāṃ vā khapāṅkitaḥ | vittaśāṭhyaṃ na kurvīta
kṛte niṣphalatām yāt | ṣaṭtiṃ śadaṅgulaṃ kumbha vistāro
dvātrigālinam | ṣor̤aśaṃ hādaśaṃ vāpi tatomyūnaṃ
na kārayet"
prāṇāyāmāṅkakumbhakaparakumbhaprakāraḥ viśvā0 pā0 uktoyathā 'kumbhakaḥ pūrakorecaḥ prāṇāyāmastrilakṣaṇaḥ
pūrakaṃ pūrakaṃ vāyoḥ, kumbhakaḥ sthāpanaṃ kvacit | vahirniḥsāraṇaṃ tasya recakaḥ parikīrttitaḥ | dakṣiṇe recayedvāyuṃ
yānena pūritodaraḥ | kumbheṇa dhārayeccintyaṃ prāṇāyāmaṃ
vidurbudhāḥ | aṅguṣṭhena puṭaṃ pāśaṃ nāsāyā dakṣiṇaṃ punaḥ

30.5.2

kaniṣṭhonāmikābhyāñca vāmaṃ prāṇasya saṃyame | aṅguṣṭhatarjanībhyāntu ṛgve do hyavaṃgāyanaḥ | aṅguṣṭhānāmikābhyāṃ
tu yājuṣaṃ sarvvamarcakam:” śākta0 “dakṣiṇe recakaṃ
kuryyāt vāmenāpūraṇaṃ codaram | kumbhakena jayaṃ kuryyāt
prāṇāyāmasya lakṣaṇam” yajñvaḥ | vivṛtametat pāta0 sū0
bhāṣyavivaraṇeṣu yathā
“tasmin sati śvāsapraśvāsayorgativicchedaḥ prāṇāyāmaḥ”sū0
“tatyāsanajaye bāhyasya vāyorāramanaṃ śvāsaḥ | koṣṭhasya
vāyorniḥsāraṇaṃ praśvāsaḥ tayorgativiccheda ubhayābhāvaḥ
prāṇāyāmaḥ” bhāṣyam
“bāhyābhyantara stambhavṛttirdeśakālasa ṅkhyābhiḥ paridṛṣṭodīrghasūkṣmaḥ
“yatna praśvāsapūrvvako gatyabhāvaḥ sa ābhyantaraḥ tṛtīyastambhavṛttiryatrobhayābhāvaḥ sakṛtprayatnād bhavati yathā tapte
nyastamupale jalaṃ sarvvataḥ saṅkocamāpadyate | tathā dvayoryugapadgatyabhāvaiti tayo'pyeṣute deśena paridṛṣṭaḥ, dhyānāsya
viṣayo deśa iti kālena paridṛṣṭaḥ kṣaṇāṇāmiyattāvadhāraṇenāvacchinnā ityarthaḥ | saṅkhyābhiḥ paridṛṣṭaḥ
etāvadbhiḥ śvāsapraśvāsaiḥ prathama udghāta sahavisṭahītasyaitāvadbhiḥ dvitīya udghātaḥ” evaṃ hatīya evaṃ mṛdurevaṃ madhya
evaṃ tībra iti saṅkhyāparidṛṣṭaḥ sa khalvayamevamabhyasto dīrghasūkṣmaḥ” bhāṣyam
śvāsapraśvāsayoḥ sakṛdeva vidhārakāt prayatnādabhāvo bhavati
na punaḥ pūvvo vadāpūraṇaprayatnaughapravidhārakaprayatno nāpi
recakaprayatnaughavidhārakaprayatno'pecyate kintu yathā tapte
upale nikṣiptaṃ jalaṃ pariśuṣyat sarvvataḥ saṃkocamāpadyate
evamayarmāpa māruto vahanaśīlo balavadvidhārakaprayatnaniruddhakriyaḥ śarīraeva sūkṣmībhūto'vatiṣṭhate na tu pūryati

30.5.3

yena pūrakaḥ, na tu recayati yena recaka iti | dhyānasya
ddeyo viṣayaḥ pradeśaḥ | vittiliṅgatādirpāramito jihvāgre
pradeśe raiyokātūlādikriyānumito bāhya eva mānaro'vyāpādatalamā mastakaṃ pipīlikāsparśasadṛśenānumitaḥ
sarvvananimeṣakriyāvacchinna kālasya caturtho bhāgaḥ caṇasteṣāmiyattābadhāraṇenāvacchinnā sajātīyamaṇḍala pāṇinā
triḥ parāmṛśya choṭikāvacchinnaḥ kālomātnā | tābhiḥ
ṣaṭ triṃśatsaṃkhyātābhiḥ parimitaḥ prathama udghāto mandaḥ | sa
eva dviguṇīkṛto dvitīyomamadhyaḥ sa eva triguṇīkatastū -
tīya strīvraḥ tamabhimaṃ saṅkhyāparidṛṣṭaṃ prāṇāyāmamāha
saṅkhyābhiriti | kasyasya hi puṃsaḥ śvāsapraśvāsakriyāvacchinnena kālena yathoktaṃ choṭikākālasamānaḥ prathamodghātakarmmā nāṃ nītaḥ udghāto virjito vaśīkṛto nisṭahītaḥ
śvāsānā miyatsākālo vivakṣitaḥ śvāsa praśvāsaiyattāsaṃ khyeti
kathañcidbhedaḥ| sa khalvayaṃ pratyahamabhyasto divasapaccamāsādikrameṇa deśakālapracayavyāpitayā dīrghaḥ paramasaipuṇyaṃ
samadhigamanīyaḥ tayā ca sūkṣmo natu mandatayā” viva0
“bāhyābhyantaraviṣayākṣepī caturthaḥ” sūtram
“deśakālasaṅkhyābhirvāhyaviṣayaḥ paridṛṣṭa ākṣiptaḥ| tathābhyantaraviṣayaḥ paridṛṣṭa ākṣiptaḥ | ubhayathā dīrghasūkṣma tatpūrvvako bhūmijayāt | krameṇobhayorgattyabhāvaścaturthaḥ
prāṇāyāmaḥ | tṛtīyastu viṣayānārocito gatyabhāvaḥ
sakṛdāravdhaeva deśakālasaṅkhyābhiḥ paridṛṣṭo dīrghasūkṣmañcaturthastu śvāsapraśvāsayorviṣayāvadhāraṇāt krameṇa bhūmijayādubhayācepapūrvvako gatyabhāvaścaturthaḥ prāṇāyāmaḥ ityayaṃ
viśeṣaiti” bhāṣyam
vijayānukrameṇa bhayatotyāha bhūmijayāditi”

30.5.4

“nanubhayorgatyabhāvastambhavasāvapyastīti ko'smādasya viśeṣa
ityata āha | tṛtīya iti avālocanapūrvvaṃ sakṛtprayatnanirvvartti tastṛtīyaścaturthastvālocanapūrvvo'nekaprayatnanirvvarttanīya
iti viśeṣaḥ| tayoḥ pūrakarecakayorviṣayo nālīcito'yaṃ
tu deśakālasaṅkhyābhirālocita ityarthaḥ” vivaraṇam
“tataḥ kṣīyate prakāśāvaraṇam” sū0
bhaviṣyapurāṇe “paladvayaṃ tu prasṛtaṃ dviguṇaṃ kur̤avo mataḥ
caturbhiḥkur̤avaiḥ prasthaḥ prasthāścatvāra āṭakaḥ | ādakaista thaturbhiśca droṇastu kathitotudhaiḥ | kumbho droṇadvayaṃ nṛpaiḥ
khārī droṇāstu ṣor̤aśa” | viṣṇudhammottare “palañca
kur̤avaḥ prastha vyār̤hako droṇaṃ eva ca | dhānyamāneṣu boddhavyāḥ kramaśo'mī caturguṇāḥ | droṇaiḥ ṣor̤aśabhiḥ khārī
viṃśatyā kumbhaucyate | kumbhaistu daśabhirvāho dhānyasaṃkhyāḥ prakīrttitāḥ”
vaidyakaparibhāṣāyāṃ karṣaṇaṅge darśitaṃ “caturbhirāṣṭakaurdroṇaḥ
kalasonnalaṇo'rmmaṇaḥ | unmānañca ghaṭorāśiścaiauṣadhaparyāya
saṃjñitaḥ | droṇābhyāṃ nṛpaṃ kumbho ca yattuḥṣaṣṭigarāvakaḥ” bhāva0
pra0 vākyam | kumbharāśistu ghaniṣṭhāśeṣārddha śatabhiṣāpūrvvabhādrapadātripādātmakaḥ sa ca360 aṅgairvibhaktasya rāśiścakrasya
300 liptatottarali ptādaṃśātmakaḥ | tasya svarūpā dikaruktaṃ
nola0tā0 “kumbho 'ghaṭo naru dinamadhyasaṅgaprabhūḥ sthiraḥ
karbūravarṇā vāyuḥ | striyoṣṇasaṅga ubhayatnyadhātuḥ śūdaḥ
pratīco viṣamodayaśca” | tasya svāmī śaniḥ | sa ca
sthirarāśiḥ “carasthiradvayātmakānāmayeṣāṃ meṣādayo'mī
kramaśaḥpradiṣṭā” ityukteḥ | sa ca puṣkarākhyaḥ “puṣkarā puskaraścaiva vyādhāmākhyastathaiva ca | mudyākhyā bhvanyate nityaṃ

30.5.5

dvādaśa rāgayaḥ” jyo0ta0| su ca dvipadarāśiḥ|“mithunatulāghaṭakanyā dvipadākhyāścāpapūrvva bhāgaśca” tatrokteḥ| “dvipadavayagāḥ sarvve siṃhaṃ vihāya catuṣpadāḥ, salilanilayā
yasyā bhakṣyāḥ sarīsṛpajātayaḥ” tatraivokteḥ tadrāśeḥ siṃhaṃ
vinā sarvve rāśayovakṣyā ajajarā bhakṣyāḥ | saca rāśormūlatrikoṇam | “ucca tryugmaṃ ghaṭabhaṃ trikoṇam” ityu -
kteḥ | tatra tunnādito navāṃśā yyāhāḥ “caraṇāṃ
salikoṇānaṃ tannarādyā navāṃyakā” ityukteḥ kumbhādedyayā tulārāśerevamatvāttasya caratvāñca tathātvam tāśa
laṅkāyāmudayamānaṃ udayaśabde 1120pṛ0 darśitam | deśabhede
tu bhinnakāleneti lagnakālagrahe vikṛtiḥ
kumbhaka pu0 kumbha + khārthe kan, kumbha iva kāyati prakāśate niśśalatvāt ke-ka vā | prāṇāyāmāṅga vāyurodhana vyāpārabhede
kumbhaśabde vivṛtiḥ | “kumbhakoniśvasa śvāsaḥ” yā0smṛ0
kumbhakarṇa pu0 kumbha iva karṇo'sya | rāvaṇānuje rākṣasabhede
sa ca viśravasaḥ kaikasyāṃ jātaḥ tadutpattikathā rāmā0
utta0kā0 sumālikanyayā kaikasyā agnihotrakāle sandhyāsamaye putramabhilaṣantyā prārthitena viśravasā rākṣasa
yoniputtraprāpti rūpo varodattaḥ | yathā “dāruṇāyāṃ tu velā
yāṃ yasmāntvaṃ māmupasthitā | śṛṇu tasmāt sutān bhadre !
yādṛśān janayiṣyasi | dāruṇān dāruṇākārān dāruṇā
bhijanapriyān | prasaviṣyasi suśroṇi ! rākṣasān krūrakarmiṇa” ityupakrame “evamuktā tu sā kanyā rāma !
kālena kenacit | janayāmāsa vībhatsaṃ rakṣorūpaṃ
sudāruṇam | daśagrīvaṃ mahādaṃṣṭraṃ nīlāñjanacayopamam

30.5.6

tāmroṣṭhaṃ viṃśatibhujaṃ mahāsyaṃ dīptamūrddhajam” iti rāvaṇotpattimuktā “tasya tvanantaraṃ jātaḥ kumbhakarṇo mahābalaḥ | pramāṇāt yasya vipunaṃ pramāṇaṃ neha vidyate | tataḥ
śūrpanakhā nāma saṃjajñe vikatānanā | vibhīṣaṇastu dharmmātmā
kaikasyāḥ paścimaḥ sutaḥ” iti | bhā0va0274 a0 tu puṣpot
kaṭātastasyotpattiruktā” yathā
“pulastyasya tu yaḥ krodhādarddhadeho'bhavanmuniḥ| viśravā nāma saṃkrodhaḥ sa vaiśravaṇamaikṣata | bubudhe tantu saṃkrodhaṃ
pitaraṃ rākṣaseśvaraḥ | kuverastatprasādārthaṃ yatate sma sadā
nṛpa !| sa rājarājo laṅkāyāṃ nyavasannaravāhanaḥ | rākṣasīḥ
pradadau tisra. piturve paricārikāḥ| tāḥ sadā taṃ mahātmānaṃ santoṣayitumudyatāḥ | ṛddhiṃ bharataśārdūla! nṭatyagītaviśāradāḥ | puṣpotkaṭā ca rākā ca mālinī ca viśāmpate ! | anyānyasparddhayā rājan ! śreyaskāmāḥ susamāhitāḥ | tāsāṃ sa bhagavāṃstuṣṭo mahātmā pradadau varān
lokapālāṃpamān putrānaikaikasyā yathepsitān | puṣpotkaṭāyā jajñāte dvau putrau rākṣaseśvarau | kumbhakarṇadaśagrīvau
balenāpratimau bhuvi | mālinī janayāmāsa putramekaṃ vibhīṣaṇam| rākāyāṃ mithunaṃ jajñe kharaḥ śūrpaṇakhā tathā
vibhīṣaṇastu rūpeṇa sarvebhyo'pyadhiko'bhavat | sa babhūva
mahābhāgo dharmmagoptā kriyāratiḥ| daśagrīvastu sarveṣāṃ
vyeṣṭho rākṣasapuṅgavaḥ | mahotsāho mahāvīryyo mahāsattvaparākramaḥ | kumbhakarṇo balenāsīt sarvebhyo'bhyadhiko
yudhi | māyāvī raṇaśauṇḍaśca raudraśca rajanīcaraḥ”
tasya brahmatovaraprāptiruktā rāmā0u0 kā010 sarge yathā
“ityuktā kumbhakarṇāya varaṃ dātunarādhipam | jāpayanti

30.5.7

surāḥsarve vākyaṃ prāñjalayo'bruvan | na tāvat
kumbhakarṇāya pradātavyovarastvayā | jānīṣe hi
yathā lokāṃstrāsayatyeṣa durmmanāḥ | nandane'psarasaḥ
sapta mahendrānucarā daśa | anena bhāṣitā brahman payomānuṣāstathā | alabdhavarapūrveṇa yat kṛtaṃ rākṣasena tu
yadyeṣa varalabdhaḥ syādbhakṣayedbhuvanattrayam | varavyājena moho'smai dīyatāmabhitaprabha ! | lokānāṃ svasti caivaṃ syādbhaveddasya
ca saṃmatiḥ | evamuktaḥ surairbrahmā'cintayatpadmasaṃbhavaḥ
cintitā copatasthe'sya pārśve devī sarasvatī | prāñjaliḥ
sā tu pārśvasthā prāha vākyaṃ sarasvatī | iyamasmyāgatā
deva ! kiṃ kāryaṃ karavāṇyaham | prajāpatistu tāṃ prāptāṃ
prāha vākyaṃ sarasvatīm | vāṇi ! tvaṃ rākṣasendrasya
bhava vāg devatepsitā | tathetyuktā prasthitā sā prajāpatirathābravīt | kumbhakarṇa ! mahābāho ! varaṃ varaya yomataḥ
kumbhakarṇastu tadvākyaṃ śrutvāvacanamabravīt | svaptuṃ varṣāṇyanekāni devadeva ! mamepsitam | evamastviti tasyoktvā
prāyāt brahmā suraiḥ samam | devī sarasvatī caiva rākṣasaṃ taṃ
jahau punaḥ | brahmaṇā saha deveṣu gateṣu ca nabhastalam
visrakto'sau sarasvatyā svāṃ saṃjñāṃ ca tatogataḥ | kumbha
karṇa stu duṣṭātmā cintayāmāsa duḥkhitaḥ | īdṛśaṃ kimidaṃ vākyaṃ mamādya vadanāccyutam | ahaṃ vyāmohito
devairiti manye tadāgataiḥ”
sa ca rāmeṇa hata iti rāmā0 sthitam bhārate tu lakṣmaṇena nihata iti sthitam yathā bhā0 vana0 289a0
“kumbhakarṇo maheṣvāsaḥ pranṭahītaśilāyudhaḥ | abhidudrāva
saumitrimudyamya mahatīṃ śilām | tasyāpi patatastūrṇaṃ
kṣurābhyāṃlakṛtau karau | ciccheda niśitābhyāṃsāṃ sa

30.5.8

babhūva caturbhujaḥ | tānyasya bhujān sarvvān pranṭahītauṣanāyudhān | śaraiściccheda laghvastaṃ saumitriḥ pratidarśayan
sa babhūvātikāyaśca bahupādaśirobhujaḥ | taṃ brahmāstreṇa
saumitrirddadārādricyopamam | sa papāta mahāvīryyo divyāstrābhito raṇe | mahāśanivirnidagdhaḥ pādapo'ṅkuravāniva | saṃ dṛṣṭvā valamaṅgārśa kumbhakarṇaṃ tarāstanam
gatāsuṃ patitaṃ bhūmau rākṣasāḥ prādravan bhayāt”
utpattau badhe ca virodhastu kalpabhedāt samādheyaḥ | sa ca
viṣṇu pārṣadavijayasyāvatāraḥ sanatkumārādiśrutiśāpāt
asurabhāvamāpede tatkathā bhāga0 anusandheyā
kumbhakāmalā strī kumbhākhyā kāmalā | bhāvapra0 ukta
kāmalārogabhede | “kāmalā bahupitteṣā koṣṭhākhyā
jhyā matā" tatra koṣṭhāśrayāṃ kāmalāmāha "kālāntarāt
kharībhūtā kaphlā syāt kumbhakāmalā"adhikaṃ kāmalāgaṅge
1866pṛ0uktam| suśrute tu kumbhāhvayamityuktaṃ yathā “sakāmalāpāṇḍurogakumbhāhvayo lāgharako'lasākhyaḥ"
ityupakramya "basyāni khiṅgagandhaśca kāmalāyāḥ" ityuktvā
kāmalālakṣaṇādikamuktvā ca "bhedāṃstu tasyāḥ śṭaṇu
kumbhamājhaṃ śopho mahāṃstatra ca parvvabhedaiḥ” tena kumbhākhyaiva
tasyā nāmāntaram
kumbhakāra puṃstrī kumbhaṃ karoti ka-aṇ upa0 sa0
(kubhāra)1jātibhede amaraḥ| sā ca jātiḥ “vaiśyāyāṃ
viprataścaurāt kumbhakāraḥ saucyate" usanasoktā
brahmavaivartte tu “mālākārāt carmakārgyā kumbhakārobyajāyata" iti “paṭṭikārācca tailikāyāṃ kumbhakāro babhūvaha”
iti purāṇāntaraṃ tena uttamādhamavarṇa saṅkaratvāt jāti
bhedastu deśabhedena vyavasthāpyaḥ| jātitvāt striyāṃ ṅīṣ
2kumbhakāra ke tri0 striyāṃ ṭāp si0 kau0 mugdhabodhamate

30.5.9

tato'pi īp tanmate paṇpratyayavidhānāt | “yat kumbhakārapayanopaviṣaṅkalepastāpāya kevalamaho na ca tāpaśāntyai"
udbhaṭaḥ 2kurubukavihage puṃstrī0 hema0 striyāṃ ṅīṣ
kumbhakārikā strī kumbhasyeva kāra ākāroyasyāḥ kan ataittvam | 1kulatyāyām (kurathi kalāra) rājani0
tasyāstadākāratvāt tathātvam | kumbha karoti ka-lyun
kumbhakāraka kumbhakarttari tri0 striyāṃ ṭāp ataittvam
kumbhakārī strī kumbhasyeva kāra ākāro'syāḥ gaurā0 ṅīṣ
1kulatthāyām rājani0 2manaḥśilāyāṃ jaṭādha0 kumbhakārasya kulālasya patnī ṅīṣ śkulālabhāyryāyāñca
kumbhaketu pu0 kumbhaḥ ketau dhvaje yasya | śambarāsurasenāpatibhede
“kumbhaketuḥ sudaṃṣṭraśca keṇirityevamādayaḥ" hari0 163a0
kumbhacakra na0 nara0 a0 utto cakrabhede| cakraśabde vivṛtiḥ
kumbhaja pu0 kumbhājjāyate jana-ḍa 5.ta0 | 1agastye munau
kumbhayoniśabde vivṛtiḥ | 2vaśiṣṭhe munau 3droṇācārye
ca 4ghaṭajāte tri0 kumbhajanmakumbhajātādayo'pyatra
kumbhatumbī strī kumbha iva tusvī | alābūbhede rājani0
tadguṇāstatraivoktāyathā "madhurā kumbhatustrī tu śītā
pittaharā matā| rakṣā jvarāpahā proktā śvāsakāsakaphāsranut"
kumbhadāso strī kumbhikāyāṃ (pānā) śabdaratnā0
kumbhanābha pu0 kumbhaiva nābhirasya acsamā0 | balidaityaputtrabhede
“baleḥ putraśataṃ tvāśīd bāṇajyeṣṭhaṃ narādhipa ! | dhṛta
rāṣṭra śca sūryyaśca candramāścendūtāpanaḥ| kumbhanābho
gaībhākṣaḥ kukṣirityevamādayaḥ" hariva0 240
kumbhapadyādi bahuvrīhau pādaśabdasyāntyalopaḍībnipātana
nimitte śabdagaṇabhede sa ca gaṇaḥ

30.5.10

“kumbhapadī ekapadī jalapadī nūpurapadī munipadī guṇāpadī śatapadī śvavapadī godhāpadī kalaśīpadī viṣṭadī
ṛṣapadī dvipadī tripadī ṣaṭpadī dāsīpadī vitapadī
viṣṇu padī supadī niṣpadī āī padī kuṇipadī kaṇāpadī
śucipadī drupadī kūrakarapadī yakṛtapadī kūṭapadī sthūṇāpadī apadī sūcīpadī"
kumbhāpād tri0kumbha iva sphītaḥ pādo'sya kumbhapadrā strotvena
viśeṣokternāntyalopaḥ | ghaṭatulyapādayukte līpada rogayukte
striyāṃ kumbhapadrā0 antyalopaḥ ṅīṣ ca| kumbhapadī
itibhedaḥ
kumbhamaṇḍūka pu0 kumme maṇḍūka iva | kumbhamāttagasthadeśatayā
nindye | pātre samititvāt kṣepe'sya samāsaḥ tena nārā
samāsāntaraghaṭakatā | yuktāparokṣāditvāt ādyudātto'yam
kumbhamudrā strī "dakṣāṅguṣṭhaṃ parāṅguṣṭhe cikṣiptvā hastadvayena tu
sāyakābhāsakamuṣṭiṃ kuryyāt" kumbhamudrikā sā mantra
sārokta mudrāmede kalaśamudrādayo'pyatva strī
kumbhayoni pu0 kumbhaḥ yonirutpattisthānamasya | 1agastye munau
“prasādodayādambhaḥ kumbhayonermahaujasaḥ”raghuḥ | 2vaśiṣṭhe
munau | tayoḥ yathā ca tatautpattistathāha rāmā0u0kā0
53a0 “aśarīraḥ śarīrasya kṛte byasya mahāmuniḥ | vasaṣṭastu mahātejā jagāma piturantikam | sāṃḍabhiyādya tataḥ
pādau devadevasya dharmavit | pitāmahamupovāca vāyubhūtaidaṃ
vacaḥ | bhagavannibhiṇāpena videhatvamupāgamam | devadeva !
mahādeva ! vāyubhūto'hamaṇḍaja ! | sarveṣāṃ dehahīnāmāṃ
mahadduḥkhaṃ bhaviṣyati | chapanne sarvvakāryāṇi hīnadeha
sya vai prabho ! | dehasyānyasya sadbhāvaṃ prasāda kartumarhasi
tamuvāca tatobrahmā svayaṃ bhūramitaprabhaḥ | mitrāvaruṇa

30.5.11

janteja āviśthva mahāyaśaḥ! | ayoninastvaṃ bhavitātathāpi dvijasattama ! | dharmeṇa mahatā yuktaḥ punareṣyasi me yaśam | evamuktāstu devena abhivādya pradakṣiṇam | katvā
pitāmahaṃ tūrṇaṃ prayayau varuṇālayam | tasyaiva kāla' mitro'pi varuṇastamakārayat | kṣīrodena saṅgoyetaḥ pūjyamānaḥ sureśvaraiḥ | etasmiścaiva kāle tu urvvaśī paramārsarāḥ | yahacyāyā tamuddeśamāgatā sakhobhirha tā | tāṃ dṛṣṭvā rūpasaṃpannāṃ kroḍantaum̐ yakaṇvālaye | tadā''viśatparo harṣo varuṇaṃ
vīryaśonate | sa tāṃ padmapalāśācīṃ pūrṇacandranibhānanām
varuṇovarayāmāsa maithunāyāpsarovarām | pratyuvāca tataḥ
sā tuvaruṇaṃ prāñjaliḥ sthitā | mitre ṇāhaṃ hatā sākṣātpūrvaṃ meva sureśvara!| varuṇastvamathovākyaṃ kandadpaśarapīḍitaḥ| idaṃ tejaḥ samutsṛcya sthāpyo'smiṃstevanirmite
evamastvityu suśroṇi ! tyayyahaṃ varavarṇini ! | kṛtakāmobhaviṣyāmi yadi necchasi saṃgamam | tasya tallokanāthasya
varuṇasya subhāṣitam | urvaśī paramaprītā bhutvā vākyamuvāca ha | kāmametadbhayaṃneva hṛdayaṃ me tvayi sthitam
bhāvañcāpyadhikaṃ tubhyandade'ho mitrasya tu prabho ! | urvaśyā
evamuktastu retastanmaṅgadaṅga tām | jvaladagnisamaprakhyaṃ tasminū
kumbhe nyavāsṛjat | urvaśī tvagamat tatra mitrovai yattra
devatā | tāntu mitraḥ rudhaṃśca kruddhaścorbaśomidamabravīt | mayā'bhimanvitā pūrvaṃ kasmāttvamabhavajjitā | patimanyaṃ vṛtavatī kimarthaṃ duṣṭacāriṇi ! | anena duṣkṛtena tvaṃ matkrodhakaluṣīkṛtā | manuṣyalokamāsthāya kañcitkālannivatsyasi” iti tasyāṃ śāpamuktvā

30.5.12

“yaḥ sa kumbho raghuśreṣṭha ! tejaḥpūrṇomahātmanoḥ | tannisraṃ jomayau viprau sambhūtāvṛṣisattamau | pūrvaṃ sambhavastatra
agastyobhagavānṛṣiḥ | nāhaṃ sutastavetyuktā mitraṃ
tasmādapākramat | taddhi tejastu mitrasya urvaśyāḥ pūrva nīhitam | tasminu sambhavatkumbhe tattajoyat vāruṇam
kasyacittvatha kālasya mi trāvaruṇasambhavaḥ | yasiṣṭhastejasā yukto jajñe ekāṅgadaivatam”
atvevamākhyāyikā prathamamūrvaśīṃ mitro dṛṣṭvā tāmāmanvitavān
tayācatvatpravāsamāgamiṣyāmītyuktastadā varuṇalokasya eva
mitrastaddarśanā dṛṣṭaskhalitaṃ nijatejaḥ kumbhe utsṛjya svanivāsaṃ jagāma paścādvaruṇo'pi tāṃ dṛṣṭvā skhalitaṃ tejaḥ
kumbhe vyasṛjat tatomitranivāsaṃ gatā mitreṇa śaptā ceti
rāmā0 ślokasyāyamarthaḥ nāhaṃ sutastaveti yadyapi mitreṇāpi kumbhe reta utsṛṣṭaṃ tathāpi tasyaikasya putro na
bhavāmītyuktā'pākrāmat | evamuktau yojamāha taddhitejaiti
agastyotpattihetabhūtaṃ mitrasya tejaḥ pūrvamūrvaśīnihitavaruṇavīryyavisargātpūrvaṃ māhitaṃ yasmin kumbhe tasminneva
kumbhe vāruṇaṃ tejaḥ sambhavat saṃgatambhavat yatva kumbhe
mitrasya teja āsīt atastejonarasa'gamādutpannasyaikasya tava suta ityuktamaśakyaṃ na mitraṃ prati
“agastyaśca vasiṣṭhaśca mittrāvaruṇayoṛṣī | retaḥ susicatoḥ kumbhe urvaśyāḥ sannidhau tathā” bhāga0 6|18

Linked texts (3)