Vacaspatya 7
Vācaspatya 7
- Language
- Sanskrit
Contents
7.2
3 kālena
kṛte 'sarvvaṃ kālakṛtaṃ manye kālo hi balavattaraḥ” purā0
kālakeya pu0 kālakāyāḥ apatyam ḍhak | dānavabhede tatkathā
yathā "purā kṛtayuge ghorā dānavā yuddhadurmadāḥ | kālakeyā
iti khyātā gaṇāḥ paramadāruṇāḥ "iti bhā0va0101a0
ityupakramya pradhānabhūtasya dṛtrasya badhe teṣāṃ samudradurgaṃāśrayaṇaṃ
rāttrau ca nānā munyāśramahiṃtvā divā punaḥ samudrapraveśo
varṇitaḥ paścāt viṣṇorādeśenāgastyanabhinā teṣāṃ samudrarūpasya
durgasya śoṣa ṇe kṛte devaiste nāśitāstadavaśiṣṭāśca "kālakeyāye
kecit hiraṇyapuravāsinasta arjunrena nihatāḥ ityuktam
harivaṃ0] 05a0 yathā "caturddaśa śatānvanyān hiraṇyapuravāsinaḥ" ityupakramya 105a0 tatraiva "marīcijarnayaḥsāsa
saṅgatā tapasānvitaḥ | paulomānu kālakeyāṃśca dānavāste
mahāyalaḥ| abadhyādevanānāñca hiraṇyapuravāsinaḥ
kṛtāḥ pitāmahenājī nihatāḥ savyasācinā”| kālakāyā
apatyam ṭak | kāleyo'pyatra udā0 tatraiva
kālakośī strī kālaḥ kośa iva patrārddhirayyāḥ gaurā0 ṅīṣ
nīlyābhoṣadhau śabdaci0 2 kṛṣṇakeśayuktastriyāñca
kālakṣepa pu0 kālasyakṣepaḥ kṣepaṇam | 1karttavyakarmmaṇaḥ lalaṅgane
2 kālayāpane ca
kālakhañja pu0 dānavabhede "saṃhrādo vipracittiśca kālakhañjāya
dānavāḥ” bhā0sa06 a0varuṇasabhyākārtta ne
kālakhañjana na0 kālena khañjati khaji-lyu | yakṛttikṛdayasthe
raktādhārasthāne hemaca0
kālakhaṇḍa na 0 kālaṃ ṣaṇaṃ khaṇḍam | ṭarttiṇakaṇiṇye māṃsakhaṇḍe amaraḥ| hemādridhṛte kālapratipādake granthabhede ca
kālagaṅgā strī kālo gaṅgā nadī | yamubhāyāṃ śabdaci0 tasyā
nadīpa ka ṇālatvāsathātvam
kālagandha pu0 kālaḥ kāśogandho gandhavadddravyam | 1kālāguruṇi śabdaci0 | kālasya gandholeśaḥ
7.2-2.1
kālaleśe
kālakattārthyā ca | 3kālacandane śabdaci0
kālagranthi pu0 kālasya granthiriva | saṃvatsare hārā0
kālavaṭa pu0 janamejayasarpasatre āṛtvijyakārake brāhmaṇaviśeṣe "bāleyaḥ kuṇḍajaṭharodvijaḥ kālaghaṭastathā" bhā0
ā0 53a0 | [bhede ratnamā0
kālaghṛta pu0 īṣadalaḍḍūtaḥ koḥ kā | (kāñcakāmam̐dā) dṛkṣakālacakra na0 kālasya kālagateścakra miva | hemaca0 ukte hādaśāre
1kālacakrabhede | (utasarpin) śabde 118pṛ0 vivṛtiḥ
kālacakra mivāniśaṃ parivarttamānatvāt | viṣṇupurāṇodvākta
jyotiścakrādhiṣṭhite cakravataparivarttamāne 2 kāle
“yathā kulālacakreṇa bhramatā saha bhramatāṃ tadāśrayāṇāṃ
pipīlikādīnāṃ gatiranyaiva pradeśāntare palabhyamānatvāt
evaṃ nakṣatrarāśibhiṣūṣarṇācitena kālacakreṇa dhruvaṃ meruñca
dakṣiṇata pariyāvatā saha parivrādhamānānāṃ sadānnayāṇāṃ
sūryādīnāṃ paṅgāṇāṃ gatiranyaitra nakṣatnāntare rāśyantare
copalabhyamānatvāt” | bhāga0 5 22 hlo0| bhā0va0
163a0kallākāṣṭādiṣabhāgayuktā 'eteṣa caran pārtha !
kālacakramatandritaḥ | yarjaivata sumahātejāḥ savitā parivarttate ” prapañcastu viṣṇupurāṇe yathā
"parāśara uvāca | vyākhyātametadvṛmvakṣyāṇḍasaṃsthānaṃ
tava suvrata ! | tataḥ pramāṇasaṃsthāne sūryādīnāṃ śṛṇuṣu
me | yojanānāṃ sahasrāṇi dvitīyo'ṣṭau vivasvataḥ
rayādaṇḍastathaivāsya dviguṇo munisattama ! | sārddhakoṭistathā saptaniyutānyadhikāni vai | yojanānāntu tasyācastatra cakraṃ pratiṣṭhitam | trinābhimati sañcāre ṣaeminyatyātmake | saṃvatsaramaye kṛtsnaṃ kālacakraṃ pratiṣṭhitam
7.2-2.2
catvāriṃśata sahasrāṇi dvitīyo'ko vivasvataḥ | pañcānyanyāni sārddhāni santanbasya mahāmate ! | vyakṣapramāṇamubhayoḥ pramāṇaṃ tadyugārḍayoḥ | husvo'kṣastattadyugārḍañca
avādhārarathasya vai | hitīyo'ce tu taccakraṃ sthitaṃ vai mānasottale | hayāśca sapta cchandāṃsi teṣāṃ nāmāni me śṛṇu
gāyattrī ca vṛhatīṣṇa gjagatau triṣṭugeva ca | anuṣṭup
paṅkirityetānyaśvāṃnāṃ syu ratho raveḥ | mānasottaraśaila tu
pūrvyato vāsavī purī | dakṣiṇrena yamasyācyā pratīcyāṃ
varuṇasya vai | uttareṇa tu somasya tāsāṃ nāmāni me
śṛṇu | vasvokasārā śakrasya, yāmyā saṃyamanī kṛtā
puro sukhā jalegasya, saumyasya tu vibhāvarī | kāṣṭhākṛto
dakṣiṇataḥ kṣipraṃ puriva gacchati | maitneya ! bhagavān
bhānūjryotiṣāṃ cakrasaṃyutaḥ | ahorātravyavasthā nakāraṇaṃ
bhagavān raviḥ | devānaparaḥ paryāāyodināṃ kreśasaṃkṣaye
divasasya ravirudhye sarvvakāla vyavasthitā | sarvvā dvāreṣu
maitreya ! nigāṅsya ca sammakhaḥ | udayāstamanaṅgā sarvva -
kālañca sammukhe | digāsu śeṣāsu tathā maitreya ! vidiśāmu ca | yairyala dṛśyate bhākhān sa teṣāmūdayaḥ smṛtaḥ
tirobhāvañca yatnaṃ ti yatna cāstamanaṃ raveḥ | naivāstamanamarkasya nodayaḥ sarvvadā sataḥ | udayāstamanākhyaṃ hi
darśanādarśanaṃ raveḥ | śakrādīnāṃ pure tiṣṭhan spṛśatyeṣa puratrayam | vikaṇau dvau vikarṇasthastrīṃllokān he pure tathā
udito'ṅgamānābhirā madhyāhnāttapanviḥ| tataḥparaṃ susannībhigobhirastaṃ niyacchati | udayāstamanābhyāñca stūyate pūrvvāpare diśau | yāvat purastāttapati tāvat pṛṣṭhe ca pāśrvataḥ
7.2-2.3
ṛte'marāharermerorupari brahmaṇaḥ sabhā | ye ye marīcayo'rkasya prayānti brahmaṇaḥ sabhām | te te nirastāstadbhāsā pratopamupayānti vai | tasyāṃ divyamurustejāṃ vai divārātiḥ sadaiva hi | sarveṣāṃ dopaśīrṣā merustadattaro
yataḥ | prabhā vivasvato rātrāvastaṅgacchati bhāskare
viśatyagnimatorattrau vahnirekaḥ prakāgyate | vahnipāṭastathā
bhānu ṃ dineṣvāviśati dvija ! | atova vahnisaṃyogādataḥ
sūryyaḥ prakāśate | tejaso bhāskarānneye prakāśoṣṇa
svarūpiṇo | parasparātupraveśādāpyāyete divāniśam
dakṣiṇottarabhūyastve sasattiṣṭhati bhāskare | ātāpa hi
bhavantyāpomaktamaṅgaḥ praveśanāt | dinaṃ viśati cerāmbho
bhāskare'stamupāgate | tasmācchuklībhavantyāpo maktamaṅgaḥ
praveśanāt | evaṃ puskaramadhyena yadā yāti divākaraḥ
triṃśadbhāgāṃstu medinyāstadā so'rkikī gatiḥ | kulāla
cakraparyanto bhramanneva divākaraḥ| karotyatastadā rātriṃ
viṃśatyoddimaṃ dvija ! | ayanasyottarasyādau makaraṃ yāti
bhāskaraḥ | tataḥ kumbhañca monañca rāge rāśyantaraṃ dvija !
teṣu teṣvatha bhukteṣu tato vaiṣavatīṃ gatim | prayāti savitā
kurvvannahorātraṃ tataḥ samam | tatorālijayaṃ yāti varddhate
ca dinaṃ dinam | manaśca mithunasyānte paraṃ kāṣṭhāsupāgataḥ
rātriṃ karkaṭakaṃ prāpya kurute dakṣiṇāyanam | kulālacakraparyyanto yathā gītraṃ pravarttate | dakṣiṇe prakrame sūryyastathā
śoghraṃ pravarttate | ativegata yā kālaṃ vāyumaṃ rgeṇānugacchan
7.2-2.4
tasmāt prabhūtāṃ bhūmiñca kāsenālpena gacchati | sūryyoḍa daśabhiḥśīghrāgmuhūrtte dakṣiṇeāyane | trayodaśāīmuttāṇāmaṅgaḥcarati vai dvija ! | muhūrttestāvatyāṇi maktamaṣṭādaśeśvaratu
kulālacakramadhyasyo yathā mandaṃ prasarpati | tathodagayane
sūryyaḥ sarpate mandavikramaḥ | tathā dīrpeṇa kālena bhūmimalpantu gacchati | aṣṭādaśamuhūttaṃ yaduttarāyaṇapaścimam
addhaṃrgeti tatrābhicarate mandavikramaḥ | trayodaśārddha
muhūrttāṃśca ṛkṣāṇāṃ carate raviḥ | muhūrttāṃstāvatoścāpi rālau
dvādaśabhicarat | athonmandaraṃ gatyāṃ cakraṃ bhramati vai yathā,
mṛtpiṇḍo'vakramadhye bhūyo bhavati vai tathā | kulālacakranābhistu yathā talaiva varttate | dhruvastathā hi maitreya ! tathaiva
parivarttate | ubhayoḥ kāṣṭhayormadhye bhramatogaṃṇḍakāni ca
divā naktañca sūryyasya mandā śīghrā ca vai gatiḥ | mandāni
yasminnayane yāṃ prā naktaṃ tadā gatiḥ | śīghrā niśi
yadā sā ca tadā mandā divā gatiḥ | evaṃ pramāṇenaivaiṣa
mārgaṃ yāti divākaraḥ | ahorāleṇa yobhakto samastā
rāśayau dvija' | ṣaḍbhirārddhānṛtyo bhuṅkte rālāvabhyāṃśca ṣaḍdivā | rāśipramāṇajanitā hyasmadīrghonnatā dvija ! | tathā
nigāyāṃ rātrīnāṃ pramāṇairvyaghudīrghatā | dinaḥ dairghyeṣvitprastatvaṃ tadbhāgenaiva jāyate | uttame prakrame yaḥśrā niśi
mandā gatirdivā | dakṣiṇe tvayane caiva viparotā vivasvataḥ|"
narapatijayacaścauktaṃ caturaśīticakramadhye 2 cakrabhede tatsvarūpaṃ cakraśabde vakṣyate | dānārthakalpite hemā0 dā0 ukto
rajatabhaye 4 cakrabhede yathā
"cakraṃ raupyamayaṃ kṛtvā saṅgāradvitayātmakam | kṛtvā
7.2-2.5
mūrttiṃ garaṅkandarahitamadhyāntarasthitam | tvaṅmaśaṃsādi va
raupyāṇi māleṣu ca samantaḥ | evaṃ dhyānavatassa
sa candraḥ kṛṣṇārcā brajet | tato'bhyantaraṃ paścāt sthitvā
viprapradakṣiṇam | taṃ gṛhītvā brajed ramaṇīyamapi 'netu
svayañcāṣṭaśataṃyātapūrvakaṃ kāryyatikṣitaḥ | kālacakramadaṃ
nāmnā dānaṃ dadyādvināśamam | idante rajataṃ cakraṃ
raśmijālasamākulam | apamṛtyu vināśāya dadāmīti
samuddharan | suvarṇaṃ dakṣiṣāyuktaṃ brāhmaṇāya nivedayet
evaṃ kṛte vinaśyeta apamṛtyurna saṃśayaḥ | tattakṣakāstadā
deyamapamṛtyubhayānvitaiḥ | jvarādirogagrastairvā mahāpātrkitairapi | tato mchlokavidhānenā sthāpayejjātavedasam
juhuyāt kāñcanāktā ca śatameṣṭottarantilaiḥ | tatastu
bhojayedbhaktyā viprān dvādaśasaṃkhyayā | svayamakṣāralavaṇaṃ
bhuñjīta sakṛdeva hi | evaṃ kṛte naromarttaṃ ciraṃ jīvenna saṃśayaḥ”
ravyādigāre nakṣatrayogabhedāt 5 daṇḍabhede kāladaṇḍaśabde
vivṛtiḥ
[jyotirvida devaro
kālacintaka pu0kālaṃ cintayati vicārayati cinti-ṇvul
kālacihna na0 kālasya mṛtyorjñāpakaṃ cihnam | mṛtyujñāpake
lakṣaṇabhede | tallakṣaṇamuktaṃ kāśīkha0 410 yathā
'vadāmi kālacihnāni jāyante yāni dehinām
aho nikaṭataḥ paśye sune ! tāni niśāmaya | dantanāśā
puṭe yasya vāyuryāti divāniśam | asaṇḍamanekaṃ tasyāyuḥ
cayatyaṅgalayaiṣa hi | dvādaśorātvaṃ lāhorātvaṃ ravirvahati santatam | sārvaikrārśvansaho jīvittādvipicyate
vahennāsāpuṭayugne daśāhāni nirantaram | vātaścet sahasaṃkrāntistathā jīvehinatrayam | nāsātīdvayaṃ hitvā
mātariśvā mukhāddahet | saṃdehimatvādvārddhāk prayāṇaṃ
7.2-2.6
tasya vāṣpana | paśyetsaptaṛṣīṃścasye anuruñcasye nipātare | pāṣṇaḥ sa kālo draṣṭavyo yadā yāmye ravirvahet
akasmādena tankāle mṛtyuḥ sannihito bhavet | yajunāyaḥ prayatnena sa kālo mṛtyubhīruṇā | akasmāddīkṛte yastu
puruṣaṃ kṛśapiṅgalam | tastrivaiva jñāye guptaṃ sarjñāvedakṣaradvayam | yasya vījaṃ malaṃ mūtraṃ, kṣutaṃ bhūtvaṃ malantathā
ihai kadā patedyasya cchandantasyāyuriṣyataṃ | indranīlanibhaṃ
vyomni nāgamandaṃ yahecati | itastataḥ prasṭamaraṃ ṣaṇmāsaṃ
na sa jīvati | vyabhre 'ṅgi vāripūrṇābhyaḥ pūṣṇīvaya divākaram | phālgunyāpaścandrāpañca paśyet ṣaṇmāsajīvanaḥ
arundhatīṃ dhruvañcaiva viṣṇostrīṇi padāni ca | āśvanamaṇḍanaṃ paśye mṛtya ve nātmamaṇḍalam | arundhatī bhavejjihvā
dhruvo nāsāgramucyate | viṣṇoḥ padāni bhramadhye netrāgnau
śvātmamaṇḍalam | vetti nīlādivarṇasya kadrūṣṇādarasasya
hi | arūkṣa dantaśrobhāvaṃ ṣaṇmāsena sa mṛtyubhāk | ṣaṇmāsa
khasyocvimsa kaṇṭho'vasanāradā | śūnyāni satataṃ tadvaddi
cchāyāntaḥsuṣapunnāḥ | dantaḥkarajanetrāṇāṃ nakhibhānaṃ
ajāni cet | sa hi kīnāśanāgarī ṣaṣṭhe māsi prajeśvaraḥ
saṃ pradṛtte nidhuvane madhyānte kauti keśaraḥ | niścitaṃ pañcame
māsi dharmarājātithirbhavet | drutamāruhya saraṭātsvaśau
yasya mastakam | prayāti, ya.ti tasyāyuḥ ṣaṇmāse saṃmmaraṃ
ccayam | susnātasyāpi yasyāśu hṛdayaṃ pariśuṣyati
arakhau ca karau vāpi trimāsantamya jīvitam | prativimbe
kaveduyasya padaṅgaṇḍapaṭākṛti | pāṃśau vā kaīme vāpi pañcamāsān sa jīvati | chāyā prakampate yasya dehūmantarpāniścale
7.2-2.7
kṛtāntadūtā baghnanti caturthe māsi tannaram | nijasya prativimvasya nīrājasrakūṭrādiṣu | uttamāṅgañcayaḥ paśyet ṣammāsena vinaśyati | pratibhrāṃsye svavajeḍāṇaḥ dhanurrndraṃ nirga. cyate
rātrau, candradvayaṃ yāpi divā do vā divākarau | divā ca
tārakācakraṃ rātrau vyoma sita raktam | yugapacca calaṃ īṅguśrāktaṃ kodaṇḍamaṇḍakam | bhūruhe bhūdharāye vā gandharvva -
nagarāedayam | divā picāsakṛtyañca etaṃ paśyatyahetavaḥ
sarvveṣu teṣu cikreṣu yadyekamāpa vīkṣate | tadā māsātpañcityuḥ
prata. ceta nacādhikam | karāvaṅguṇṭhayankhaḥ śśṛṇoti na yadā
dhvanim | sthūlaḥ kaśaḥ kṛśaḥ sthūlastadā māsādvipadyate
yaḥ paśye dātmanaśchāyāṃ dakṣiṇāyāmamāśritām | dināni
pañca jīcitvā pañcatvamupayāti saḥ | prokṣate bhakṣyate vāāpa
piśācāsuravāyasaiḥ | ' bhūtaiḥ pretaiḥ śvabhirmārjārairgomāyukhara
śūkaraiḥ | sarabhaiḥ karabhaiḥ kīryaiḥ śyenairavatarairbakaiḥ | svapne sa
jāvitaṃ tyaktvā varṣātto yamamīkṣate | gandhapuṣpāṃrakaḥ śoṇaiḥ
khanattuṃ bhūṣitāṅgaraḥ | yaḥ paśyet svapnamathame so'ṣṭaumāsānanilahyo | pāṃśurābhiśca valmīkaṃ yūpaṃ daṇḍamathāpi vā | yoḍirohati vai svapne ṣaṣṭhe māsi sa naśyati
rāsabhāṣṭrahasātmānaṃ tailābhyaktañca śaṅkitam | nīyamānaṃ
yamāśāṃ yaḥ svapne paśyet sapakva jānu | khamaulo lśanau
yāpi yaḥ paśyet khapratonaraḥ | lavaṇāni śuṣkakāṣṭhāni
ṣaṣṭhe māsi na tiṣṭhati | lohadraṇḍadharaṃ kṛṇaṃ puruṣaṃ kṛṣṇa
vāsasam | svayaṃ yo'pye sthitaṃ paśyet sa tīnnākṣāñca ṣaṣṭha
yet | kāktāṃ kamārī yaṃ svame vaṅgayāṅkāṅkupāyarkaḥ | sa
7.2-2.8
māsena samīkṣeta nagarīṃ yamanopitām | naro yo vānarārūr̤ha prayān prācauṃ diśaṃ svapnan | dinaiḥ sa pañcamaireva
paśyet saṃyamanau purīm | lavaṇo'pivadānyaḥ syātta vadānyaḥ
lapaṇoyadi | prakṛtervikṛtitve strātsakadā pañcatvamṛcchati
etāni kālacihnāni manyantāni vahunya'pa | jñātvābhya-syedrayogamaśayā kāyikāṃ nayet | na kālavañcanopāyaṃ
munendrayavayaḥsthadam”
kālajoṣaka vi0 kāle yathāyogyakāle juṣate bhojanādi
kālajña tri0 kālaṃ yogyakālaṃ jyotiṣoktakālāntaraṃ yā
kālajñāna na0 | kālo jñāyate'nena jñā-karaṇe lyuṭ 6ta0
kālo vyutpādyate'nena karaṇe lyuṭ | smṛtyujñāpake cihnabhede kālacihnaśabde tadyoktam | “kālajñānaṃ tataḥ proktaṃ
diśodāśasya varṇanam” kāryāśva0 anukramaṇikādhyāye
kālañjara pu0kālaṃ jarayati jṝ-ṇic-ac vā0sam | parvatabhede “sapta vyādhā daśārṇeṣu mṛgāḥ kālañjare girau’ bhāra0
pitṛkalpagāthā | tanmāhātmyaṃ bhā0va085a0 “tata
kālañjaro nāma parvvato lokaviśrutaḥ | tatra devahade
snātvā gosahasraphalaṃ labhet | yaḥ snātastvārapettatra girau
kālañjare nṛpaḥ | svargaloke mahīyeta naro nāstyatra saṃśayaḥ
tato girivaraśreṣṭhe citrakūṭe viśāmpate !” tenāsya
citrakūṭaparvva tasāṃnidhyaṃ gamyate | tatra māsaṃ jalasnāne
daśāśvamedhaphalaṃ yathoktam bhā0anu0 25a0 ‘gaṅgāyamunayoḥsārthe tathā kālañjare girau | daśāśvamedhānāpnoti tatra māsaṃ kṛlodakaḥ”
kālatama(ra) tri0 atiśayena kālaḥ kaśaḥ tamap (tarap) vā
atiśayakṛṣṇe | strītve tu atiśayena kālā ititrivagrahe
puṃvat kālatamā(rā) iti bhedaḥ | [tamālavṛkṣe rājani0
kālatāla pu0kālatārthaṃ kalati paryāpnoti ala-kac 4ta0
7.2-2.9
kālatinduka pu0 ni0karma0 | kūpītau rājani0
kālatīrtha na0kogalākhye tīrthabhede | “kośalāntu samāsādya
kālatīrthamupaspṛśet | vṛṣabhekādaśaphalaṃ labhate nātra saṃśayaḥ”
bhā0va0 85a0
kāladaṇḍa pu0kālajñāpakodaṇḍaḥ| jyotirokta vārādiyogabhede
sa ca vārādiyogenanakṣatrabhedayogarūpaḥ yathoktaṃ nāradena
“ānandaḥ kāladaṇḍo'tha dhūmno dhātā śubhāvahaḥ
dhvaṅkṣo dhvajākhya' śrīvatsasvajramudgaralambukāḥ | civamānasupadmākhyalambakotpātasaṃjñakaḥ| kālaḥ siddhiḥ śubhāmṛtamusalādaṅgakrūrāḥ rākṣasaścākhyaścaramyarthairvajrjjamānāḥ
kramādamī | yogāḥ khasaṃjñāphaladāstvaṣṭāviṃśatisaṃ khyakāḥ | ravivāre kramādete dāsabhādvindabhādvidhau | sārpāddhome, budhe hastānmaitrābhāhendrabhānniāśau | vaiṣṇavedāṅguśrute vāruṇādbhāskarātmaje” | asyārthaḥ ānandādayaḥ
aṣṭāviṃśatiyogā yataḥ rājitakānā maśvinyādīnāmaṣṭāviṃśatiriha gṛhaṇam | tathā ca ravivāre aśvinonakṣatrāt yāvatsaṃsyakaṃ nakṣatramiṣṭadine bhavati ānandādiṣu madhye tāvatsaṃkhyo yogo bhavati evaṃ somavāre
mṛgāt yāvatsaṅkhyakaṃ nakṣatramiṣṭadine tāvatsaṃ khyako yogaḥ
tathā bhaume aśleṣātaḥ ityādi| budhe hastāt 15,gurau anurādhātaḥ17, śukre uttarāṣār̤hāt 21, śanau śatabhiṣātaḥ24
eṣu vyarthadaṇḍādikamuktaṃ saṅgrahe “dhvāṅge vajre mudgare ceṣpu
nāḍo varjyāviddhāḥ 4 padmalamve gade'nnāḥ7| dhūme 'kāṇḍe
mauśale śambhudayaṃ he rakṣomṛtya tpātakālāsya sarvaṃ” | tasyāpavādo'vasiṣṭhenoktaḥ “sthasthīstṛtīye daśame ca ṣaṣṭhe viśīge
viṃśatitame ca candre | bhavanti ṣaḍbhānugatairṛthyogāḥ kuyogasidhvaṃ sakarāḥ śubheṣu”
7.2-2.10
kāladantaka pu0 kālodanto'sya kan | vāsukikulaje sarpabalanakṣne 1 nāgabhede | “hiraṇyabāhuḥ śaraṇaḥ takṣakaḥ
kāladantakaḥ | ete vāsukikā nāgāḥ praviṣṭā havyavāhanam” bhā0ā 45 7a0
7.1
kṛṣṇadantayukte tri0
kāladharmī pu0 6 ta0
7.2-3
mṭatyauḥ amaraḥ | aprāptavati tasmiṃstu
yauvane puruṣarṣabhe | sa rājā śāntanurdhīmān kāladharmamupeyivān” bhā0ā0102a0| kālasya ṛturiśeṣasya dharmāḥ
6ta0
7.1-2
samayasya svabhāvaṃ ghatvādikālasya dharme ca
kāladharmmin pu0 kālasyeva hiṃsāśaktitayā dharmmo'sya aniṣṭa
samā0 | mṭatyau | “sa pāṇḍuḥ kāladharmmiṇā” bhā0ā0
104a0| etāścetāḥ prajāḥ sarvvāḥ dakṣakanyāsu jajñire
kāśyapenāpyaneke ha, saṃyuktāḥ kāladharmmiṇā” harira0 1280
kālacara pu0 anuvaṃśasthe nṛpabhede
7.1-3.1
anageḥ sabhānagarasutaḥ paredyukha layaḥ sutāḥ” sabhānarāt kālacaraḥ sujhayastatsutaḥ
śubhaḥ” bhāga0 9|22|22ślo0 | kālaḥ kālacakraṃ rāśicakraṃ naraya | meṣādidvādaśarāśirūpamastakapādayukta
2 kālapuruṣe tacchande vivṛtiḥ | “iti kālacarasyāṅge
sadasadrūpayogataḥ” bṛhajjāta kam
kālanātha pu0 kālasya kālabhairavasya nāthaḥ | mahādeve “kālanāthāya kalpāya kṣayāyopakathāya ca” bhā0śā0 286a0
dakṣaproktaśivasahasranāmakīrttane
kālanābha pu0 kālaḥ kṛṣṇaḥ nābhirasya saṃjñāyām acsamā0
hiraṇyākṣāsuraputtrabhede “hiraṇyākṣasutāḥ pañca vidvāṃsaḥ
sumahāyalāḥ | jharjharaḥ śakuniścaiva bhūtasantāpanastathā
mahānābhaśca vikrāntaḥ kālanābhastathaiva ca” hariva03a0
1 dānavabhede “mahānābhaśca vikrāntaḥ kālanābhastathaiva ca”
hari0 240 | ayañca saiṃhikeyaḥ yathoktaṃ tatraiva
“saiṃhikeyā iti khyātāstayodaśa mahābalāḥ| vyaṃśaḥ śalyaśca
balinau nabhaścaiva mahābalaḥ | vātāpirnamuciścaiva ilvalaḥ
khasṛmastathā | āñjiko narakaścaiva kālanābhastathaiva ca
rāhuścaivemmu teṣāṃ vai sūryyacandrapramarddanaḥ
kālaniyoga pu0 kālena kṛto niyogaḥ kālasya vā niyogaḥ
ājñā ni+yuja- ghañ | daivāyattau 2 kālakṛtāniyame ca
kālaniyyāsa pu0 ni0kra0 | guggulau ratnamā0 tasya niryāsaiṣu kṛṣṇatvāttathātvam
kālanemi pu0 kālasya sūryornemiḥ stambha iva | dānavabhede
tadrūpakathā dṛkthā hari0 10 a0 yathā“pūrvvaṃ dṛṣṭvayaṃ śrutvā mārutā'nilakṛtaṃ mahat | kālanemiriti khyāto dānavaḥ pratyadṛśyata | bhāskarākāramukuṭaḥ śikhitāṅgādabhūṣaṇaḥ | mandarācalasaṅkāśo mahārajatasaṃvṛtaḥ | śatapraharaṇodagraḥ śatabāhuḥ śatānanaḥ
7.1-3.2
śataśīrṣaḥ sthitaḥ śrīmān śataśṭaṅga ivācalaḥ | kakṣe
mahati saṃvṛddho nidāgha iva pāvakaḥ | suvarṇakeśo hariśca
śsraśṭaṅgālauhapuṣṭānanaḥ | trailokyāntaravistārī nāmayan vapuṣā kṣitim | bāhubhistulayan vyoma kṣipan
padbhyāṃ mahīdharān | īrayan mukhaniḥśvāsairdṛṣṭibhājobalāhakān | tiryyagāyataraktākṣo mandarodadhavarcasam | didhakṣannamiyāyāntaṃ sarvvāṃn devagaṇān raṇe | tarjyayan
suragaṇān nāṭayan digodaga | saṃvarttakāle hapitaṃ
dṛptaṃ mṛtyumigotthitam | sutalenocchrayavatā vipulāṅguli
tatastatparākramasaṅgā 48 a0 “tamapratimakarmmāṇaṃ
samānaṃ sūryyavarcasā | cakrasadmasya samare krodhadīpto
gadādharaḥ | sa muṣṇān dānavaṃ tejaḥ samare svena tejasā
viccheda bāhū cakreṇa śrīdharaḥ kālaneminaḥ | tacca vaktraṃ
śataṃ ghoraṃ khāmbhitsūṅgīṭadvāṃsa vai | tasya daityasya cakreṇa
pramathātha balāddhariḥ” ityanena hariyā tasya badhakathoktā
“kālanemivadhātprītasturagājiva śārṅgiṇam” raghuḥ kālanemiśtre yuje yuddhe viprarupāyatane” durgācarpyājtāḥ
kālanemin pu0 kālasyeva nebhirakṣasya vrīhmāderākṛtigaṇatvāt ini | kālanemidānave tacchabde udā0
kālanemihan pu0 kālanemiṃ hatavān hana-bhūte
kvip 6ta0 | viṣṇau trikā0 tena tasya badhakathā kālanemiśabde uktā kālanemiriputacchatruprabhṛtayo'pyatra
kālapatha pu0 viśvāmitraputtrabhede | “madhucchandaśca bhagavān dṛṣaḍāturya vīryyavān | kakṣajokaśca śakunaśca babhruḥ kālapathastathā” bhā0 ānu0 4a0 viśvāmitraputtrakīrttane
kālaparṇā pu0 kālaṃ kṛṣṇaṃ parṇamasya | tagaravṛkṣe śabdaratnā0
kālaparyyaya pu0 kālasya paryyayaḥ vaiparītyena gamanam 6ta0
7.1-3.3
1 śubhadāyakakālasya aśubhadāyakatve aśubhadāyakasya
2śubhadāyakatve ca | “sa(karṇaḥ) hi teṣāṃ mahārathauryo
dvaupo'bhūt tumahābalaḥ | bhinnanaukā yathā rājan ! dvīpamāsādya nirvṛtāḥ | bhavanti puruṣavyāghra ! nāvikāḥ kālaparyaye | tathā karṇā samāsādya tārakaṃ puṇyaparyyayam” bhā0
vi0 7710 | 3kālakrame ca
kālaparvvata pu0 ni0 ka0 | trikūṭaparvatanikaṭasthaparvvatabhede
“sa(rāghavaḥ) nirviśya tataḥ kalpaṃ kasāram (śūrpanakhās)
uṣakāstvatra ca | ūrjāmācakrame rājan ! vidhāya nagare
(laṅkāyām ) viśikham | trikūṭaṃ samatikramya kālaparvata
meva ca | dadarśa nakarāvāsaṃ gabhīrodaṃ mahodadhim”
bhā0va0 276 a0
kālapālaka na0 kāla layavaktaṃ samayaṃ vā pālayati pālaṇvul | 1kaṅgu ṣṭhamṛttikāyām rājanina0syāḥ kṛṣṇavarṇatvāt
tathātvam| 2samayapratīkṣake tri0 striyāṃ ṭāp ataittvam
kālapīlu pu0 ni0 karmma0 | pīlubhede kṛpīlo bhāvapra0
kālapuccha puṃstrī0 kālaḥ puccho'sya | “guṇerai vasamayaḥ kālapucchonnāmabhirīritaḥ” kātyā0 śloko mṛgabhede striyāṃ
jātitvāt ṅīṣ | sa ca bhūkhacaratvena smṛtau uktaḥ
bhūkhacaraśabde vivṛtiḥ
kālapuruṣa pu0 kālaḥ kālacakraṃ puruṣa iva | meṣādidvādaśa
rāśisrarūpe kālavyavahārakārake puruṣākāre gaganasthe
1vāyucakrabhede | tasya ca janmādau śubhāśubhajñānāya
mathāṅgādivibhāgaḥ, tathā dṛkkajjātake uktaṃ yathā “śīrṣaṃ
mukhavakṣaḥ pṛṣṭhadayodararāṇi kaṭiyasiguhya saṃjñāni | jānujaṅge ca ukta caraṇānviti rāśayo'jādyāḥ” tasyārthaḥ
7.1-3.4
“meṣaḥ śiroṣṭayovaktaṃ mithunaṃ bāhuyugmakam | karkaṭohṛdayañcaiva siṃhastūdameva ca | kanyā kaṭistulā vastihvaiściko guhyameva ca | dhanuskṛru mṛgo jānu kumbho jaṅge
prakīrttite | mīnaḥ pādadvayañcaivāṅgāni kālavarasya tu”
tataśca yadaṅgarāśau rāśīśau dīrghau tadaṅgaṃ dīrghaṃ, tayorlaghutve
laghu, rāśirāśīśayorubhayarūpatve madhyamam iti kalpyam
lagnadreṣkāṇabhedenāṅgaviśeṣaḥ tattadṛk kāṇe sadasadgrahayogena phalaviśeṣaśca bṛhajjā0 uktaḥ yathā | “kaṃ dṛkśrottramasākapolahanavo vaktrañca horādayaste kaṇṭhāṃsakabāhupārśva hṛdayakrodāni nābhikṣataḥ | vastiḥ śiśnagude
tataśca vṛṣaṇāvūrū tato jānunī-jaṅge'ṅghrī hyubhayatra
vāmahaditarairhakkāṇabhāgaistridhā” vacanasyāyamarthaḥ vibhirdreṣkāṇabhāgaistridhā dehavibhāga iti śeṣaḥ | tatra prathamena dreṣkāṇena mūrddhādyaṅgaṃ, dvitīyena kaṇṭhādi, tṛtīyena
vastyādi | tatrāpya ditarai stribhāgasyai ryathābhakramamuditairadṛgaprabhāgasyai rdakṣiṇāṅgamityarthaḥ | tathāca kamnāt dvādaśaikadaśadaśamanavamāṣṭamasaptabhāḥ udisabhāgasthā dṛgprāḥ
anuditabhāgastho'ṅgatvaḥ sañca kamnāt dvitīyatṛtīyacaturthapañcamaṣaṣṭhasaptamāṃśabhedebhāgasthaḥ | tathācāyamarthaḥ prathame dṛkkāṇe lagna śiraḥ, dvitīye dvādaśe ca krameṇa dakṣavāme
dṛśau, tṛtīyekādaśayoḥ dakṣavāmaśrotre, caturthapañcamayoḥ,
dakṣavāme nāse, pañcamanavamayo, dakṣavāmakapolo, ṣaṣṭhāṣṭamayoḥ dakṣavāme hanū, saptamaṃ mukham | lagne dvitīye
dreṣkāṇe lagnaṃ kaṇṭhaḥ, dvitīyadvādaśayoḥ dakṣavāmakaṃsau,
tṛtīyekādaśayoḥ dakṣavāmau bāhū, caturthadaśamayoḥ dakṣavāme
7.1-3.5
pārśve pañcamanavamayoḥ dakṣavāmau hṛdayāṃgau, ṣaṣṭhāṣṭamayoḥ
dakṣavāmau udarabhāgau, saptamaṃ nābhiḥ | lagnasya tṛtīye
dreṣkāṇe lagnaṃ vastiḥ ( nābhiliṅgamadhyabhāgaḥ ) dvitīyadvādaśayoḥ dakṣavāmau śiśnaguhyabhāgau, tṛtīyekādaśayoḥ
dakṣavāmau vṛṣū | pañcamanavamayoḥ dakṣavāme jānunī
ṣaṣṭhāṣṭamayoḥ dakṣavāme jaṅghe, saptamaṃ pādāviti | iti
mahīdharakṛtavyākhyānusāri | tapphalamāha tatraiva “tasmin
pāpayute 'ṅgaṃ, śubhayute saumyaṃ, hi rulakṣādiśet
svarkṣāṃśe sthira 2,5,8,11, saṃyute ca sahajaḥ, syādanyathā''gantukaḥ | mande sānilajo'gnipāstraviṣajo bhaume,
budhe (pāpayute) bhūmayaḥ, sūryyaṃ kāṣṭhacatuṣpadāttu, himagau
(hīnacandre) śṛṅgyajajo'nye śubhāḥ” | kālapuruṣaḥ
pratipādyatayāstyasya ac | jyotiṣaśāstre “kimsvasya
kālapuruṣasya mahārṇavasya gacchetu kadācidaṛṣimamasā'pi
pāram” nalotpalaḥ | karmma0 | 2kṛṣṇavarmma puruṣe ; kālaḥ
puruṣa i | dānārthaṃ kalpite puruṣākāre 2kālakumeyaramūrttibhede tatṛprakāro hemā0 dā0 kha0 uktobhaviṣyo0 10 yathā
“kālodānavidhiḥ pārtha ! kriyamāṇo yathātatham | phalāya
sunibhiḥ prokto viparīto bhavāya ca | śreyaṃ niṣkāmyataṃ
pārtha ! dāneṣu vidhiruttamaḥ | madhyamastu tadarddhena tadaddhenādhamaḥ smṛtaḥ | meṣyāstu kālapuruṣe tathānyeṣu mahatsu
ca| evaṃ vṛkṣe rathe'śve ca dhenoḥ kṛṣṇājinasya ca
aśaktasyāpi śliṣṭo'yaṃ pañcasauvarṇikovidhiḥ | ato'nyathena
yodadyāt mahādānaṃ narādhipa ! | pratigṛhṇāti yā tasya
duḥkhaśokāvahaṃ bhavet | puṇyandinemathāsādya bhūmibhāge
7.1-3.6
same śubhe | cataīśyāṃ caturthyā vā viṣṭhāṃ vā pāṇḍunandana ! | pumān kṛṣṇatilaiḥ kāryo raupyadantaḥ suvarṇahak”
suvarṇodiparīmāṇaścata yathāśakti sampādanīyam
khaṅgodyatakaroṭoryojayākuṅkamakuṇḍalaḥ | raktāmbaradharaḥ
khaḍgī yakṣamālāvibhūṣitaḥ | tīkṣṇāsipulimbandhena viddhagadārikaṭītaṭaḥ | upānadyugayuktāṅghriḥ kṛṣṇākambalapārśvagaḥ | gṛhītamāṃsapiṇḍasya vāme karatale tathā
evaṃvidhaṃ naraṃ kṛtvā gṛhītakusumāñjaliḥ | yajamānaḥ
prasannātmā imaṃ mantramudīrayet | sampūjya gandhakusumairnaivedyaṃ vinivedya ca | sarvvaṃ kavacaye paścāt kālasya' tena
cocyate | brahmaviṣṇuśivādīnāṃ tvamārādhyo'si suvrata !
pūjitastvaṃ mayā bhaktyā pārthivasya yathāsukham | yaddubudhyate tava vibho! tatkuruṣva namo namaḥ | evaṃ saṃpūjayitvā
taṃ brāhmaṇāya nivedayet | brāhmaṇaṃ prathamaṃ pūjya vāsobhirbhūṣaṇaistathā | dakṣiṇāṃ śaktito dadyāt praṇipatya
visarjjayet” | dakṣiṇāṃ pūrvvoktāṃ niṣkādikām “anena
vidhinā yastu dānametat prayacchati | na ca mṛtyubhayaṃ tasya
na ca vyādhikṛtaṃ bhavet | bhayavyathākṛtaistvanyaiḥ sarvvabādhāvivarjitaḥ | dehānte sūryyabhavanaṃ bhittvā yāti paraṃ
padam | putrayajñyādihāgatya rājā bhavati dhārmikaḥ
satrayājī śriyā yuktaḥ putrapautrasamanvitaḥ | saṃpūjya
kālapuruṣaṃ vidhidṛṣṭahijāya dattvā śubhāśubhaphalodayahetubhūtam | rogāture sakaladoṣamaye'tha dehe dehī na mohamupagacchati tatprabhāvāt”
kālapṛṣṭha pu0 kālaṃ pṛṣṭhaṃ yasya | 1karṇavṛkṣeṣi 2 dhṛtarāṣṭre
hemaca0 | [ gaurā0 ṅīṣ | śyāmālatāyāṃ ratnamā0
kālapeṣī strī piṣyate'sau piṣa-karmmaṇi vañ karmma0
7.1-3.7
kālaprabhāta na0kālaṃ kṛṣṇaṃ prabhātaṃ yatra | śaradvṛtau trikā0
kālapravṛtti strī 6ta0 | khaṇḍakālasya vyāpārārambhe
tatpravṛttiśroktā sūryyagri0 uktoyathā
“laṅkānagaryāmudayād bhānostasyaiva vāra prathamaṃ babhūva
madhoḥ sitāderdinamāsavarṣayugādikānāṃ yugapat pravṛttiḥ”
“kālasya vyaktīnāmapi dinamāsarṣayugādīnāṃ yugapadekahelayā pravarttirbabhūva | etaduktaṃ bhavati ; candrākayomèṣādisthayostailasya śuklācyādiḥ pratipad | ato madhoḥ
sitāderddinānāṃ saurādimāsānāṃ varṣāṇāṃ yugānāṃ manvantarāṇāṃ kalpasya ca tadaiva pravṛttiḥ | athodayācca
bhānoḥ | sa codayaḥ kasmin deśe | laṅkānagaryyām
tathā tasyaiva vāre cādityavāra ityarthaḥ
kālabhāṇḍikā strī kālabhāyai kṛṣṇabhāyai khaṇḍati khaḍiudgāse ṣāl | mañjiṣṭhāyāṃ rājani0 tasyā rañjaniryāsavattve'pi kvāthanāt pūrvvaṃ kṛṣṇakāṇḍatvāttathātvam
kālabhairava pu0 bhīrorbhāvaḥ ṣyañ bhairavaṃ bhīrutvaṃ kālasya
bhairavaṃ bhayaṃ yasmāt | kāśīsthe śivāṃśaje bhairava bhede
saca niyatatvaślānavidura brahmaṣṇaḥ paścamaśiracchedanāya śivena prādurbhāvitaḥ| tatkathādi kāśokha0 31a0| tadvākyañca
kapālamocanaśabde 1655 pṛ0darśitā tatkanmanirvṛttistatraiva
darśitā yathā “tvato bhebhyati kālo'pi tatastu
kālabhairavaḥ” | kālarājo'pyatra galyeva tannāmanirvvakti
darśitā yathā “kālavaddvā'me yasmāt kālarājastato
bhavān | tasya ca kāśyaḥmādhipatyaṃ tatraivoktaṃ yathā
“ādhipatyañca tasyāṃ te kālarāja ! sadaiva hi | tatra ye
pāpakarttāraste yāṃ śāstā tvamevahi | śubhāśubhaṃ na tatkarma
7.1-3.8
citragupto likhiṣyati || etān varān prasṭaṣṭātha nagnapātāt kālabhairavaḥ | bāsāṅgulinakhāgreṇa cakartta ca
śirovidheḥ”
kālamayūkha pu0kālasya prakāśakatvena mayūkha iva | kālasvarūpa
kamīṅgabhāvādiśāpake smṛtinibandhabhede
kālamasī strī kālī masīva puṃvat | nadībhede | “mahī kāla
masī caiva tamasā puṣpavāhinī” hari0 2160
kālamādhavīya pu0 mādhavasya mādhavācāryya syāyaṃ ka kāla
pratipādakomādhavīyaḥ mādhavoktaḥ granthaḥ | mādhavācāryya
praṇīte kālabhedarūpāṅgabhāvanirūpake smṛtinibandhabhede
kālamāna pu0 kālomanyate'sau mana-karmaṇi ghañ muṭ0sa0
kṛṣṇā'rja ke (kālatulasī) ratnamālā | 6ta0 | 2kāla para
mākhe na0 | mala māse cakta kālena kaṣṇā'rjuna mājaḥ
sambandho'sya | kālamāno'pi kṛṣṇā'rja ke pu0 rājani0
kālamukha puṃstrī0 kālaṃ mukhaṃ yasya
7.2-4.1
kaṇṇāmukha
vānarabhede striyāṃ ṅīṣ | “yasya mātrāsamā vitāḥ
śyāśyāḥ kālasukhāstathā” bhā0va0281a0 | “ye ca
kālamukhānāñca narāṇākṣasayonayaḥ” bhā0sa030a0
kālamuṣkaka pu0 kālomuṣka iva kāryyati kai-ka | ghaṇṭāpārulivṛkṣe ratnamā0
kālamūla pu0 kālaṃ mūlamasya | raktācitalakavṛkṣe rājani0
kālameṣī strī kāla varṇaṃ miṣati sparddhate kāṇḍona miṣa-vyaṇ
u0sa0 | 1mañjiṣṭhāyām, 2śotmārāmrāyām, vivṛti
(tecyor̤i) ca amaraḥ | svārthe ka | kālameṣikā tatrārthe
bharatastu bālavyamadhya pāṭhatvā tadartha tāmāha
kālayavana pu0 karmma0 | yavanādhipe nṛpabhede
“mithyābhiśasto gārgyastu manyu nābhismītaḥ | gopakanyāmupādāya maithunāyopacakrame | gopālī tvapsarāstasya gopastrīveṣadhāriṇī | dhārayāmāsa gārgyasya
garbha duī rasamacyutaṃ | mānuṣyāṃ gārgya bhāryyāyāṃ niyogāccha śūlinaḥ | sa kālayavaneonāma jajñe rājāmahābalaḥ | vṛhapūṣṇīṃ īkāyāstamabhavan vājino raṇe
apulasya sa rājastu yadūdho'ntaḥpure śiśuḥ | yavanasya
mahārāja ! sa kālapavano'bhavat | sa yojukāmo nṛpatiḥ
paryyapṛcchāijottamam | vṛṣṇyandhakakulaṃ tasya nārado'kathayadibhuḥ | akṣauhiṇyā tu sainyasya mathurāmabhyayāttadā | dūtaṃ sañcepayāmāsa vṛṣṇyandhakaniveśanam | tatovṛṣṇyandhakāḥ kṛṣṇaṃ puraskṛtya mahāmatim | sametā mantrayā
māsuryavanasya bhayāttadā | kṛtvā ca niścayaṃ sarvve palāyanamarocayan | vihāya mathurāṃ ramyāṃ mānayantaḥ pinākinam | kuśasthalīṃ dvāravatīṃ niveśayitamīpsavaḥ” hariva0
16a0 | “kastitasya raṇe jetā yavanādhipatirnṛpaḥ
7.2-4.2
sa kālayavano nāma avadhyaḥ keśavasya ca | tasya sudāruṇaṃ ghoraṃ tapaḥ paramaduśvaram | rudramārādhayāmāsa dvādaśābdān yaśodhanaḥ | putrakāmeṇa muninātoṣya rudraṃ suto
vṛtaḥ | mādhurāṇāmabhavadhyo'sau bhavediti ca yaṅgarāt | evamastviti rudro'pi pradadau munaye sutam | evaṃ
gārgyasya tanayaḥ śrīmān rudravaroṅkavaḥ | mādhurāṇāmabadhyo'sau mathurāyāṃ viśeṣataḥ | kṛṣṇo'pi balavāneṣa
mādhuro jātavānayam” harivaṃ 113a0 | “vāsudevastu
taṃ dṛṣṭvā nihataṃ yogamātmanaḥ | utsṛjya mathurāmāśu
dvārakāmabhijagmivān ! vairakṣālaṃ vidhātūṃstu vāsudevo
mahāmanāḥ | niveśya dvārakāṃ rājan ! vṛṣṇīnāśvāsya
caiva ha | padātiḥ puruṣavyāghro bahupraharaṇastadā
ājagāma mahāyogī mathurāṃ madhusūdanaḥ | taṃ dṛṣṭvā
niryyayau kruddhaḥ sakālayavanonṛpa | prekṣāpūrvvañca kṛṣṇo'pi
niṣkāma mahābalaḥ | athānvagacchadgovindaṃ jighṛkṣuryavaneśvaraḥ | na cainamaśakadrājā grahītuṃ yogadharmiṇam
māndhātastu suto rājā mucukando mahāyaśāḥ | purā
devāsure yuddhe kṛtakarmā mahābalaḥ | vareṇa cchandito
devairnidrāmeva vyahottayān | śrāntasya tasya vāgevaṃ tadā
prādurabhūt kila | prasuptaṃ bodhayedyo māṃ taṃ daheyama yaṃ
surāḥ ! | cakṣuṣā krodhadīptenetyevaṃsvāhuḥ punaḥ punaḥ
evamastviti taṃ śakra uvāca tridaśaiḥ saha | sa surairabhyanujñātastvadvirājamupāgamat | sa parvvataguhāṃ kāñcit
praviveśa śramakarṣitaḥ | suṣvāpa kālametaṃ vai yāvat kṛṣṇasya
darśanam | tat sarvvaṃ vāsudevasya nāradena niveditam
varadānañca devebhyastejastasya ca bhūpateḥ| kṛṣṇo'nugamyamānaśca
7.2-4.3
tena mlecchena gatvaṇā | tāṃ guhāṃ mucukundasya praviveśa
vinītavat | śiraḥsthāne ca rājarṣermucukundasya keśavaḥ
sandarthanapathaṃ tyaktvā tasthau buddhimatāṃ varaḥ | anupraviśya
yavano dadarśa pṛthivīpatim | sa taṃ suptaṃ kṛtāntābhamāsasāda sudurmatiḥ | vāsudevantu taṃ matvā
ghaṭṭayāmāsa pārthivam | pādena pādamākramya pādasparśaprabodhitaḥ | cukopa nidrācchedena pādaspardhena
tena ca | sa saṃhṛtya varaṃ śakrādavaikṣata tamagrataḥ
sa dṛṣṭamātraḥ kruddhena sa prajajvāla sarvvataḥ | dadāha
pāvakastantu śuṣkaṃ vṛkṣamivārśaniḥ | kṣaṇena kāla
yavanaṃ netva tejovinirgataḥ” hariva0 115 a0 | tadvadhakathā
kālayiāpana na0 kālasya yāpanamativāhanam | kālakṣepaṇe
kālayukta pu0 prabhavādiṣaṣṭisaṃvatsarāntargate śśaṣaṣṭhyabdettama
yatsurabhede prabhavādiṣaṣṭīnayanaṃ jyo0 ta0 uktaṃ yathā
“śakendukālāḥ pṛthagākṛti 22 ghnāḥ śaśāṅkanandāgśiyugeḥ
4261 sametāḥ | śarādriyakhindu 1075 hṛtāḥ sa labdhaḥ
pañcāvaśiṣṭāḥ prabhavādayo'bdāḥ | varṣabarjayitu yaccheṣaṃ sūryyaiḥ
12 saṃpūrya khoṣibhiḥ 60 | hṛto vyatkramataḥ saurāmpra0
hṛte'bhra māsakādayaḥ” vyasyārthaḥ | śākendukālāḥ
śakarājābdakālaḥ pṛthak pvārkānighnnaḥ dvādaśyā paritaḥ
śaśāṅkanandāgniyugerekanayatyadhikaṣa tadvayādhikacatuḥ sahasraḥ
sameto'ṅkaḥ śarādrikhakhinduhṛtaḥ pañcasaptatyadhikaśatāṣṭagaṇatairyovatsaṃsaṃkhyaṃ karttuṃ śakyate tāvatā hṛtaḥ karttavyaḥ sa
labdhaḥ pūrvva śakābdaḥ garetyādinā 'ṅkasaṃkhyā yutaḥ kāryyaḥ
ṣaṣṭyāptāvaśeṣe pūrvva yat pañcāṅkamanvayasyāvaśiṣṭe prabhavādayaḥ
7.2-4.4
ekāvaśeṣe prabhavaḥ dvayādyavaśiṣṭe vibhavādiḥ | varṣavarjantu
yaccheṣaṃ varṣatiriktamaṃ śarādvivakhinduhṛtāvaśiṣṭa tat sūryyaiḥ
dvādaśabhiḥ saṃpūyyaṃ khorṣibhiḥ ṣaṣṭyā hṛte vyutkramata
ityanena ṣaṣṭikṛtāvaśiṣṭaḥ vyaṅgāddaṇḍāḥ ṣaṣṭikṛta
ṣaṣṭhāṃgake khānihṛte tiryatā hṛtāvaśiṣṭā vyaṃgakābasthā māsāḥ syuriti | prabhavāṭivaṣṭītyupakramya
“ādyā tu viṃśatibrāṃhī dvitīyā vaiṣṇavī smṛtā
tṛtīyā rudradaivatyā dṛṣṭā sadhdyādhamā bhavet' ityuktvā
tatphalamuktaṃ bhaviṣya pu0 yathā “gomahiṣyādimaśrāṇi ye
cānye naṭanarttakāḥ | bāsaso varṣate devi ! śasañca
na hi kāyate | tilasarṣapamāṣādikāṣīsānāṃ maṅgārghatā | gomāhiṣyaḥ suvarṇāni kāṃsyatāmrāpsavedhataḥ
tat sarvvaṃ devi ! vikrīya karttavyodhānyasañcayaḥ | tena
bhāvyena loko'yaṃ nistariṣyati durddinam | pārthivā nopakā dīnāḥ kālayukte prapor̤itāḥ 52 varṣaphalakathane
3 ta0 | 2kālena kāladharmeṇa mṛtyunā yukte ca tri0
kālayoga pu0 60 | kālasambandhe | "mahatā kālayogena
prakṛtiṃ yāsyate'vyayaḥ" bhā0 va0 1030 | karma0
japo'takto kālaiye yogabhe de ca kālaśabde vivṛtiḥ
kālayogin pu0 li0 kālasya yogo'styasya ini 11 śive
"kālayrogī mahānādaḥ sarvvakāmacatuṣpathaḥ” bhā0anu0
17a0 | śivasahasranāmoktau
7.1-4
kālasambandhe tri0
kālarātri strī kālo rātririva kālasya khaṇḍakālasya
rātririva aprakāśakatvāt
7.7
pralayarātrau 2pralayakāle
tatra sarvvaceṣṭārāhityāt tathātvam | “yadā sa devo
jāgartti tadedaṃ ceṣṭate jagat| yadā svapiti śāntātmā tadā
sarvvaṃ pralīyate” iti manunā pralayakāle sarvvaceṣṭārāhityokte statkālasya rātrirūpatvam | 3durgāmūrttibhede sā
ca “kālarātrimathovandya sapatnagaṇasūdanīm” ityupakramya
mantramahodadhau 1 paṭale uktā, tatraiva tasyā mantrapūjādikaṃ
dṛśyam| “śaktibhiḥsahitā durgā kāryoṃ rakṣati sarvvataḥ
tāḥ prayatnena saṃpūjyāḥ kālarātrimakhā naraiḥ” kāśīkha0
“kālarātrirmahārā trirmoharātriśca dāruṇā” devīmā0
vyākṛtañcaitad guptavatyāṃ yathā “kālarātriḥ sarvvajantumaraṇopalakṣitā kalparātriḥ | mahārātriḥ brahmāla yopalakṣitā mahāpralayarātriḥ, moharātriḥ mohāvarttagartapātinī mahāmāyāsvarā saṃsṛtirātrī, yadvā dainandinapralayamahāpralayanokharūpamahāpralayarūparātraya iti padatrayasyārthaḥ | 4tatpratipādakamantrabhede ca abhedopacārāt
sa ca mantraḥ bahvṛcyanye rātrisūktatvena prasiddhaḥ
sāmabhede ca “rāli prapadye” ityādaḥ
5 bhīmasyām (alidaivayasphe) hārā0 | sarvaprāṇināśikāyāṃ 6 yamabhaginyāṃ bhāvapra0
Linked texts (10)
- Critical edition (BORI) — Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (critical edition) — Sanskrit
- Padmapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Agnipurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Brahmāṇḍapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Viṣṇupurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Vācaspatya — Vācaspatimiśra, Sanskrit
- Śivatattvaratnākara — Basappa Nāyaka 1684, Sanskrit
- Śivattvaratnākara — Basava, Sanskrit
- Dānavivekoddyota — Madanasīṅhadeva, Sanskrit