Viramitrodaya 1.p4
Vīramitrodaya 1.p4
- Language
- Sanskrit
1.p4.1
rājñaḥ paṭṭamahiṣyāśca mantriṇo'tha purodhasaḥ || 18 || jyotirvidaśca vaidyasya sahāyānāṃ tataḥ param | mitrasya śatroḥ sabhyānāṃ lakṣaṇaṃ ca kramoditam || 19 || paricchadaḥ pārśvavartī rakṣakastadanantaram | tāmbūladhārī kośasyādhyakṣaḥ khaḍgadharastataḥ || 20 || tataścāntaḥpurādhyakṣastataḥ puragataścaraḥ tadadhyakṣaśca sūdaśca krameṇaite'tra lakṣitāḥ || 21 || dharmādhyakṣo lekhakaśca lokāhvānakarastathā | dauvārikaḥ pratīhāraḥ śastragehasya rakṣakaḥ || 22 || śastrādhyakṣaḥ sthapatiśca sārathirdūta eva ca | cāro niyojyastadanu sevako'pyatha lakṣitaḥ || 23 || . sandhivigrahiko yuddhakartā senāpatistathā | vyūhaṃ vāsasthalaṃ durgaṃ tadadhyakṣaśca lakṣitaḥ || 24 || grāmasya rājagehasya gavāṃ ca vṛṣabhasya ca | chāgakukkurayoścaiva lakṣaṇaṃ samudāhṛtam || 25 || kukkuṭasya ca kūrmasya mārjanīśūrpayostathā | ulūkhalasya musalasyātha lakṣaṇamīritam || 26 || jaladroṇījalādhāraśayyāsananirūpaṇam | cāmaracchatrapaṭṭānāṃ ratnānāṃ lakṣaṇaṃ tataḥ || 27 || kastūrikālakṣaṇataḥ paścādāyudhalakṣaṇam | tatra cāpi dhanurbāṇaphalānāṃ lakṣaṇaṃ puraḥ || 28 || phalasya pāyanaṃ sthānaguṇamuṣṭirathoditā | cāpamuṣṭivyāpalakṣau parataśca śramakriyā || 29 || vidhiśca lakṣyāskhalane śīghrasandhānalakṣaṇam | athoktaṃ dūrapātitvaṃ dṛḍhabheditvameva ca || 30 || sāraprakṛtyoraśvāṅgamānasyāvayavasya ca || 43 || puṣpapuṇḍralatāṭhānāmāvarttasya ca lakṣaṇam | mahādoṣāsturaṅgasya lakṣitāstadanantaram || 44 || rājayogyasya cāśvasya parato lakṣaṇaṃ smṛtam | saṅgrāmāvasare'śvasya śakunānāṃ nirūpaṇam || 45 ||
1.p4.2
daśālakṣaṇamuktvā ca vayaso jñāpakaṃ smṛtam | dantasaṅkhyā vājiśālā tadadhyakṣāmca lakṣitāḥ || 46 || śālagrāmaśilācakramūrtīnāṃ lakṣaṇānyatha | atha dvāravatījātaśīlāmūrtinirūpaṇam || 47 || vistarācchivaliṅgānāṃ lakṣaṇāni tataḥ param | śivaliṅgārcchanaphalaṃ viśeṣeṇa nirūpitam || 48 || śivaliṅgasya naivedye bhakṣyābhakṣyavivecanam | atha prakīrṇake proktaṃ lakṣaṇaṃ guruśiṣyayoḥ || 49 || lakṣaṇaṃ yogapaṭṭasya kaupīnakaṭisūtrayoḥ | upavītottarīye ca lakṣite tadanantaram || 50 || rudrākṣalakṣaṇaṃ proktaṃ tanmāhātmyasamanvitam | āsanādivitānāntapūjopakaraṇānyatha || 51 || evaṃ krameṇa durlakṣyalakṣaṇānāṃ vicakṣaṇaiḥ | mitrāmiśraiḥ prakāśe'smin kṛtaṃ samyak parīkṣaṇam || 52 || nanu kimarthaṃ lakṣaṇaprakāśā''rambhaḥ lakṣaṇānāmanupayogāditi | ucyate | asti hi mahānupayogaḥ | tathāhi— atha vivāhaḥ | salakṣaṇo varo lakṣaṇavatīṃ kanyāmupayaṃccheteti | aviplutabrahmacaryo lakṣaṇyāṃ .striyamudvahet | etaireva guṇairyuktaḥ savarṇaḥ śrotriyo varaḥ || ityādivacanaiḥ strīpuṃsasāmudrikalakṣaṇānāṃ vivāhopayogāt| lāñchanairvividhākārairlāñchitaṃ yacca dṛśyate | cakrāṅkitaṃ hareścāpi śālagrāmasya lakṣaṇam || yathāyogyaṃ vicāryaiva grahītavyaṃ prayatnataḥ | ityādivacanaiḥ śālagrāmamūrttilakṣaṇānāṃ tatpūjādāvupayogāt| liṅgaṃ salakṣaṇaṃ pūjyaṃ tyajelliṅgamalakṣaṇam | tasmātsarvaprayatnena liṅgaṃ kuryātsalakṣaṇam || ityādivacanairliṅgalakṣaṇānāṃ tatpūjādāvupayogāt | ārādhanopakaraṇaṃ tasya lakṣaṇameva ca | ucyate samprati brahman śrūyatāṃ tadaśeṣataḥ ||
1.p4.3
ityupakramya sarvapūjopayuktaghaṇṭābhiṣekādipātralakṣaṇānyabhidhāya— catuṣkaṃ hemadaṇḍāṃśca pūjārthaṃ parikalpayet | ityupasaṃhāravacanena ghaṇṭādhūpadīpābhiṣekādipūjopakaraṇapātralakṣaṇānāṃ devapūjopayogāt | sūtrakhaṇḍaiśca puṣpaiśca bhūṣitaṃ doṣavarjitam | yathālābhopapannaṃ vā yaḥ prayacchati dantinam || yo jagannidhaye dānaṃ prayacchati mahāmatiḥ | bhadrajātisamudbhūtaṃ padmanābhāya bhaktitaḥ || gajaṃ tu lakṣaṇopetaṃ dadyādviprāya bhaktitaḥ || iti | aśvaṃ yastu prayacchedvai hemacitraṃ sulakṣaṇam | sa tena karmaṇā caiva gāndharvaṃ lokamaśnute || sarvopakaraṇopetaṃ yuvānaṃ doṣavarjitam | yo'śvaṃ dadāti viprāya svargaloke mahīyate || ityādivacanairgajāśvādilakṣaṇānāṃ tattaddānopayogāt | sarvalakṣaṇasampūrṇo yo bhaved gaja uttamaḥ | saṅgrāmādiṣu kāryeṣu pārthivastaṃ samāruhet || sarvalakṣaṇasampūrṇamāruhedvājinaṃ nṛpaḥ | ityādivacanaiśca gajāśvādilakṣaṇānāṃ rājakārye'pyupayogāt | evamanyeṣāmapi lakṣaṇānāṃ yathāsambhavamupayogādyukta eva lakṣaṇaprakāśārambha iti | upayogaśca tattallakṣaṇaprastāve vakṣyate | tatra vakṣyamāṇagajādiśubhāśubhalakṣaṇaphalasvāmitvātpuruṣasya prādhānyātpuruṣalakṣaṇamevādāvucyate | nanu brahmacaryādyāśrameṣu yathā mātaramāśritya sarve jīvanti jantavaḥ | tathā gṛhasthamāśritya jīvantyāśramiṇaḥ pare || ityādivacanairgṛhasthāśramaprādhānyoktergṛhasthasya ca gṛhiṇī gṛhamucyate | ityādivacanoktagṛhaśabdārthabhūtagṛhiṇīyoge satyevopapannatavāt |
1.p4.4
asya stryadhīnatvena tatprādhānyāvagamātpuruṣalakṣaṇaprāthamye vinigamanāvirahācca strīlakṣaṇamevādau kuto nocyata iti | atra brūmaḥ | yadyapi sarveṣvāśrameṣu gṛhasthasya brahmacāryādyupajīvyatvena gṛhasthāśramasya prādhānyam | tasya ca strīmūlatvena striyāḥ prādhānyam | tathāpi puruṣaprādhānyātstriyastatpāratantryameva | tathāhisulakṣaṇā sadācārā patyurāyurvivarddhayet | tathā, varjjayetsarvathā bhūṣaṇuraśubhā lakṣaṇaiśca yāḥ | bharturāyurharantyetā ālasyādaparīkṣitāḥ || ityādivacanaiḥ strīlakṣaṇaśubhāśubhaphalasya bhartṛrthatvena | tathā, lakṣaṇāni parīkṣyādau tataḥ kanyāṃ samudvahet | ataḥ sulakṣaṇā yoṣā pariṇeyā vicakṣaṇaiḥ || ityādivacanoktasulakṣaṇānvitakanyodvāhasya, varjayetsarvathā bhūṣṇurityādivacanoktadurlakṣaṇānvitastrīvarjanasya ca puruṣādhīnatvena tatprādhānyameva | nanvevaṃ sati ṣāṣṭhanyāyavirodhaḥ syāt | tathāhi–ṣaṣṭhe darśapūrṇamāsādiṣu strīṇāmadhikāro'sti na veti saṃśayya strīṇāmadravyatvāt karmaṇāṃ ca dravyasādhyatvāt na teṣu strīṇāmadhikāra iti pūrvapakṣaṃ kṛtvā siddhāntitam | phalārthitvāttu svāmitvenāpi sambandha iti | tasyāyaṃ bhāvaḥ | strīpuṃsayorubhayorapi phalārthitvasāmyāt kāmaśrutivaśādastyeva strīṇāmapyadhikāraḥ | na ca dravyābhāvānadhikāra iti vācyam | dharme cārthe ca kāme ca nāticaritavyetyādivacanaiḥ patyupārjitasyāpi dravyasyobhayasādhāraṇyāvagamāt | tasmādarthitvasāmyāt dravyavattvasāmyācca strīṇāmapyastyevādhikāra iti | tadanena nyāyena ubhayoḥ sāmyāvagamāt kathamātra puruṣaḥ prādhānyena vyapadiśyate | atrocyate|
1.p4.5
na vayamanena strīṇāmadhikāraṃ karmaphalasvāmitvaṃ vā vārayāmaḥ | kintu strīṇāmasvātantryaṃ brūmaḥ | svātantryāsvātantryābhyāṃ ca pradhānāpradhānatvavyapadeśo nāṅgāṅgibhāvena | dṛṣṭaśca loke svatantre pradhānaśabdavyapadeśaḥ | yathā itarakārakeṣu samānavyāpāreṣu āgateṣvapi pradhānabhūtaḥ paṅktau devadatto nāgata iti | tathā ca tasminnevādhikaraṇe— bhāryā putraśca dāsaśca traya evādhanāḥ smṛtāḥ | itīyaṃ smṛtiritarasmṛtivirodhādasvātantryaparatayā vyākhyeyeti vadan pārthasārathimiśraḥ strīṇāmasvātantryaṃ spaṣṭamevācaṣṭa | yatta strīṇāṃ prādhānye liṅgamuktam—gṛhiṇī gṛhamucyate iti | taditarāpekṣayā strīṇāṃ prādhānyaṃ gaṇayati na bhartrapekṣayeti sarvamanavadyam | tasmātsvātantryāt, ādāveva pravakṣyāmi puruṣāṇāṃ tu lakṣaṇam | iti viṣṇudharmottaravacanācca puruṣalakṣaṇamevādāvucyata iti | tatra tāvallakṣaṇaparīkṣākāla uktaḥ— bhaviṣyapurāṇe, śubhe'hani śubhe kṣetre gṛhe saumye śubhe ravau | pūrvāhne maṅgalairyuktaḥ parīkṣeta vicakṣaṇaḥ || iti | jaganmohanasamudre'pi, śobhane hastanakṣatre grahe saumye śubhe ravau | pūrvāhne brāhmaṇairyuktaḥ parīkṣeta vicakṣaṇaḥ || iti | atra dakṣiṇabhāge puṃsāṃ vāmabhāge strīṇāṃ lakṣaṇānyavalokanīyāni | taduktam— prayogapārijāte, vāmabhāge tu nārīṇāṃ dakṣiṇaṃ puruṣasya tu | nirdiṣṭaṃ lakṣaṇaṃ tajjñaiḥ samudravacanaṃ yathā || iti | lakṣaṇaṃ śubhāśubhasūcakaṃ cihnam | skānde kāśīkhaṇḍe'pyāhanāradaḥ, vaiśvānara samabhyehi mamotsaṅge niṣīda bhoḥ | lakṣaṇāni parīkṣye'haṃ pāṇiṃ darśaya dakṣiṇam || iti |
1.p4.6
vivekavilāse'pi, akarmakaṭhinaḥ pāṇirdakṣiṇo vīkṣyate nṛṇām | vāmabhruvāṃ punarvāmo vīkṣyate cātikomalaḥ || iti | athāyuḥparīkṣā | tatra yadyapi vakṣyamāṇāvayavādilakṣaṇaiḥ kiñcidāyuḥparimāṇaṃ jñāsyata eveti tatprasaṅgāttatraiva sakalāyurlakṣaṇakathanaṃ yuktamiti ādau tatkathanānupayogaḥ | tathāpipramāṇasaṃhaticchāyāgatisarvāṅgakakṣaṇaiḥ | dantakeśanakhaśmaśrugandhavarṇasvarādibhiḥ || pūrvamāyuḥ parīkṣeta paścāllakṣaṇamādiśet | kṣīṇe tvāyuṣi martyānāṃ lakṣaṇaiḥ kiṃ prayojanam || iti bhaviṣyapurāṇādivacanairvakṣyamāṇasarvasāmudralakṣaṇakathanasyāyuṣmatāmevopayogāttajjñānasya cāyurjñānādhīnatvāttadarthamādau saṅkṣepādāyuḥparīkṣā prastūyate | pramāṇādīnāṃ lakṣaṇamagre'bhidhāsyate | tatrāyurlekhā karabhotthitā kaniṣṭhāṅgulimūlasamīpasthā jñeyā | tathā cagaruḍapurāṇe, kaniṣṭhikāṃ samāśritya āyurekhāṃ samādiśet | iti | sā ca yadi kaniṣṭhikāmūlotthā tarjanīprāntaṃ gacchati tadā śatābdamāyurjñeyam | tathā cabhaviṣyapurāṇe, yasya pāṇitale rekhā kaniṣṭhāmūlasambhavā | gatā prāntaṃ pradeśinyāḥ sa jīveccharadāṃ śatam || iti | garuḍapurāṇe viśeṣaḥ | pradeśinīgatā rekhā kaniṣṭhāmūlasambhavā | śatāyuṣaṃ ca kurute chinnayā tu tato bhayam || iti | pradeśinīgatā pradeśinīṃ vyāpya sthitā | saiva cetkaniṣṭhāpṛṣṭhotthā tarjanīpṛṣṭhamavicchinnā gacchati tadā, paramāyurjñeyam | tathā ca.skāndekāśīkhaṇḍe, acchinnā tarjjanīṃ vyāpya tathā rekhā'sya dṛśyate | kaniṣṭhāpṛṣṭhaniryātā dīrghāyuṣyaṃ yathā''pnuyāt || iti | dīrghāyuḥ paramāyuḥ | tacca viṃśatyadhikamabdaśatam |
1.p4.7
tathā ca samudraḥ, kaniṣṭhārtarjanīṃ yāvat rekhā bhavati cākṣatā | viṃśatyabdādhikaśataṃ naro jīvatyanāmayam || iti | nanu śatāyurvai puruṣa itiśrutyā śatāyurevoktam, kathamatrādhikāyuḥkathanamiti | ucyate | śatādhikasyāpi śravaṇāt | tathā ca śrutiḥ, sāgraṃ varṣaśataṃ jīveti | sāgraṃ sapādaśatam | purāṇādiṣvapi jīvedvarṣaśataṃ sāgramityādi | madhyamāntagatajīvitarekhayā aśītyāyurjñeyam | tathā ca prayogapārijāte— samudraḥ, kaniṣṭhāṅgulideśāttu rekhā gacchati madhyamam | avicchinnā tu rekhā syādaśītyasyurvinirdiśet || iti | āyurlekhāyāḥ anāmikāmāntādhikye ṣaṣṭyāyurjñeyam | tathā ca garuḍapurāṇe, kaniṣṭhikāṃ samāśritya madhyamāyāṃ hyanāgatā | ṣaṣṭivarṣāyuṣaṃ kuryādāyurlekhā tu mānavam || iti | varāhasaṃhitāyām, rekhāḥ pradeśinīgāḥ śatāyuṣāṃ kalpanīyāḥ | nyūnābhiḥ chinnābhirdumapatanamiti | rekhāḥ kaniṣṭhāmūlotthāḥ | pradeśinīgāḥ pradeśinīprāntagatāḥ śatāyuṣāṃ jñeyāḥ | ito nyūnagābhirlekhābhirnyūnamāyuḥkalpanīyam | tadyathāṃ, tarjjanīprāntātkiñcinnyūnatve navatyāyuḥ, tato'pi kiñcinnyūnatve aśītyāyuḥ, madhyamānte pañcasaptatyāyuḥ, tato'pi kiñcinnyūnatve saptatyāyurityādi kalpanīyam | tathā ca vivekavilāse, ullaṅghyante ca yāvantyo'ṅgulayo jīvitarekhayā | pañcaviṃśatayo jñeyāstāvantyaḥ śaradāṃ budhaiḥ || iti | purāṇādyavisaṃvādyativiśvasanīyam | durlabharājaviracitasāmudratilake, puṃsāmārdhurbhāgaṃ pratyekaṃ pañcaviṃśatiḥ śaracontents puṃsāmārdhurbhāgaṃ pratyekaṃ pañcaviṃśatiḥ śaraśām | kalpyā kaniṣṭhikāṅṅgulimūlādiha tarjanīparataḥ || iti |
1.p4.8
yasya cāyurlekhā anāmikāṅgulimūlādūrdhvā yāti sa dharmarato jñeyaḥ | tathā casāmudratilake, āyurlekhānāmaṅgulimūlāntargatā bhavedūrdhvā | yasya vyaktā rekhā sa dharmanirataḥ saṃtatam || iti | strīṇāṃ tubhaviṣyapurāṇe, yasyāḥ kaniṣṭhikāmūlādrekhā prāptā pradeśinīm | śatamāyurbhavettasyā hīnāyā hīnatā kramāt || iti | pradeśinīṃ prāptā pradeśinīmūlasamīpagatā | hīnatākramastu pūrvavadatrāpi kalpanīyaḥ | varāhasaṃhitāyām, kaniṣṭhikāmūlabhavā gatā yā pradeśinīmadhyamikāntarālam | karoti rekhā paramāyureṣa pramāṇahīnā tu tadūnamāyuḥ || iti | paramāyurvyākhyātam | utpale samudraḥ, kaniṣṭhāmūlasambhūtā gatā madhyamikāntaram | pradeśinyāśca sā rekhā yasyāḥ sā dīrghajīvinī || iti | atrāyurlekhāyāṃ yāvantaḥ chedāstāvanto'pamṛtyavo jñeyāḥ | taduktam – sāmudratilake, yāvanmātrāśchedā jīvitarekhāsthitā bhavanti nṛṇām | apamṛtyavo'pi tāvanmātrā niyataṃ parijñeyāḥ || pallavitāyāṃ kleśaḥ chinnāyāṃ jīvitasya sandehaḥ | viṣamāyāṃ dhananāśaḥ paruṣāyāṃ karśanaṃ tasyām || iti | viṣamā vakrā | paruṣā rūkṣā| atroparyyuparicchede rogaḥ | adhaśchede śastrabhītiḥ| tattacchedānuguṇo daśāriṣṭavadapamṛtyustarupātaḥ śastrabhītirūnāṃ gatā vā nirheiyeti sampradāyaḥ| daśāriṣṭaṃ nāma jñātāyuṣa āyurlekhāyāśca daśa bhāgāḥ kalpanīyāḥ | tatra yasmin rekhābhāge rekhācchedastaṃdāyurdaśābhāge duṣṭaṃ phalamiti kalpanīyam| athāyurjñānopāyāntaramuktam— nāradīyasaṃhitāyām, anāmikāparva yadā vilaṅghyate kaniṣṭhikāgreṇa śataṃ sa jīvati | same tvaśītiṃ viṣame tu saptatiṃ parvārdhahīne khalu ṣaṣṭimādiśet || iti |
1.p4.9
anāmikāparva madhyamam | tathā ca— gargasaṃhitāyām, anāmikāntimaṃ parva samānītā kaniṣṭhikā | āyāmaśuddhaparvāṇi yeṣāṃ te cirajīvinaḥ || iti | kaniṣṭhikā anāmikāntimaṃ parva samānītā antimaparvaspṛṣṭā | rekhāḥ pañca lalāṭe tu striyā vā puruṣasya vā | śataṃ jīvati varṣāṇāmaiśvaryaṃ cādhigacchati || rekhācatuṣṭaye'śītistisṛbhiḥ saptatistathā | dvābhyāṃ ṣaṣṭistu rekhābhyāṃ catvāriṃśattathaikayā || arekhaṇa lalāṭena. vijñeyā pañcaviṃśatiḥ | rekhācchedaistu vijñeyāḥ pāpakarmaratā narāḥ || alpāyuṣastathālpābhirvyādhibhiḥ paripīḍitāḥ | iti
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (1)
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit