Viramitrodaya 8
Vīramitrodaya 8
- Language
- Sanskrit
Contents
- 8.p9 — 3 parts
8.p1
śālihotre, hayasvarūpatattvajñaṃ tatparaṃ niyatendriyam | śālihotraṃ mahāprājñaṃ mitrajitparipṛcchati || cāturvarṇyaṃ mahātejā jānīyādvājināṃ katham | kaiścaiṣṇavyañjanākāraistathā tvaṃ vaktumarhasi || vyañjanaṃ cinhaviśeṣaḥ | evaṃ pṛṣṭo mahācāryaḥ śālihotro'bhyabhāṣata | durvijñeyaṃ tu vāhānāṃ cāturvarṇyaṃ nibodha me || abhijñātena rūpeṇa śīlenābhijanena ca | svarasaṃsthānavarṇaiśca gandhaiścāpyupalakṣayet || cāturvarṇyavibhāgena ye cāśvā anulomajāḥ | anulomajapadaṃ pratilomajānāmapyupalakṣaṇārtham | tān viśeṣeṇa gadataḥ śṛṇu caivopadhāraya || rūpopapannāḥ śrīmanto vinītācāraśālinaḥ | bhṛśaṃ yatnopacāryāśca smṛtimantaḥ sumedhasaḥ || gurūṇāṃ caiva rājñaśca yantrāirdeśakāriṇaḥ | pradakṣiṇāḥ samarthāśca śucayaḥ śucisevanāḥ || kṣudhāsahā bhārasahāḥ sukopāḥ suprasādinaḥ | gandhamālyapriyā nityaṃ bhūpaveṣā yathā tathā || pūjitāḥ samprahṛṣyanti bhavante cāgragāḥ sadā | nityaṃ pramuditāścaiva bhavante cārudarśanāḥ || manasvinastejovantaḥ sarvakarmānuyāyinaḥ | pānāsvādanabhojyāni ucchiṣṭāni tyajanti ca || tathā caivāśuciṃ sarvaṃ purīṣaṃ mūtrameva ca | madhulājāghṛtāppapāyasādyabhilāṣiṇaḥ || gandhamālyasumanasaḥ snānamaṅgalakāni ca | praheṣamāṇā jighranti susvabhāḥ priyadarśanāḥ || kṣutpipāsāsahāḥ śūrāḥ suninādā mahāsvanāḥ | pītaśvetāruṇā gaurāḥ prāyaśo madhupiṅgalāḥ || udagragāmino hṛṣṭāḥ snigdhānudhvaninaḥ sthirāḥ | snigdhavarṇāstanughrāṇā brāhmaṇāḥ sarvamantriṇaḥ || kṣipraṃ suptāśca budhyanti lājekṣukṣīragandhinaḥ | devagandharvasattvāste tattulyācāraśālinaḥ
8.p2
evamācārataste vai vijñeyā brāhmaṇā hayāḥ | kṣatriyā duḥkhaśīlāstu kopanā brahmavarcasaḥ || tīkṣṇaprakṛtayaḥ śūrā mahāgambhīraniḥsvanāḥ | varṣmavanto mahāsattvāḥ śuddhasattvā laghukriyāḥ
8.p3
sārasaṃhananopetā viviktāṅgāstanutvacaḥ
8.p4
varṣādijalasaṃhāde tāḍane plavane bhare || karkaśasparśane caiva nirbhayā drumamaṅkaṭe | nirodhaviṣamotseṣu na viṣīdanti te hayāḥ || kalyāṇābhijavāpātaiḥ kalyāṇapriyadarśanāḥ || rathanemininādeṣu śaṅkhatālasvaneṣu ca | bṛṃhiteṣvatha nāgānāṃ ghaṇṭāsvaudumbarāsu ca
8.p5
kṣvelitākṛṣṭaninadaiḥ pratyaśvānāṃ ca heṣitaiḥ || śaṅkhabherīninādaiśca veṇudundubhiniḥsvanaiḥ || chatradhvajapatākādyairmahāvyūheṣu garvitāḥ
8.p6
vāladhiṃ prakirantaśca hṛṣyante muditekṣaṇāḥ | sampayuktāḥ pradhāvanti medinīṃ dhārayanti ca || kharāgrairdārayantaśca te'pi heṣanti medinīm | svedamūtrapurīṣāṇi sṛjantyatyarthameva ca || ākrīḍanti praheṣanti tarjayantaḥ parān hayān | muditāste'vagāhanti caturaṅgabalaṃ raṇe || sānunādaṃ svaraṃ snigdhaṃ heṣante pūrayanti ca | anyeṣāṃ pṛṣṭhato'śvānāṃ necchanti gamanaṃ sadā || śastraṃ dṛṣṭvā prahṛṣyanti prahārairna vyathanti ca | āhaveṣu parākrāntāḥ śūrāste kṣiprakāriṇaḥ || marṇimallikapiṅgākṣā na vivarṇā'vivarṇinaḥ | sarvakarmasahāśliṣṭāsukhā nātmapramādinaḥ || devagandharvasattvāste kalyāṇābhijavasvanāḥ | evamācāravantaśca vijñeyāḥ kṣatriyā hayāḥ || vaiśyā yānakriyāmandagurumedhālyajātayaḥ | na kupyanti na hṛṣyanti sthirātmāno jitendriyāḥ || vinītācāravantaśca jitakrodhā na māninaḥ | mṛdavaḥ sāmaśīlāste vedanoṣṇakṣudhāsahāḥ || bhārādhvagamanayānasthirā madhyajavāśca te | madhyasārabalāścaiva haripiṅgekṣaṇāstathā || krauñcanetrāḥ sitāḥ śoṇādharapallavaromakāḥ | nātivīryayutāḥ paścādavyaṅgāśca bhavanti te || matsyavisrāvagandhāśca tathoṣṭrīkṣīragandhinaḥ | suptāḥ prasāditāḥ kṣāntā mānuṣaṃ sattvamāsthitāḥ || evaṃvidhasamācārā vaiśyā jñeyāsturaṅgamāḥ | ucchiṣṭaṃ ye hi manyante pareṣāṃ pānabhojanam || yugyāśanamapi kliṣṭaṃ dṛṣṭāḥ sevanti te sadā | yugyā balīvardāsteṣāmaśanaṃ bhojyaṃ kaḍaṅgarādi | śoṇākṣā raktanetrāśca pādairbhūmiṃ likhanti ca | purīṣamūtre jighranti bhakṣayanti jugupsitam || matsariṣvapravartante nidhnanti paripālakān | ātmānaṃ khurapucchairvā dantaiste dharṣayanti ca || prastabdhakuthakāḥ santi bhayājñānaviṣādinaḥ
8.p7
śucitvaṃ ca jugupsanti nācāraśucayaśca te || catuṣpatheṣu dvāreṣu purīṣaṃ cotsṛjanti te | dhūmābhrasamavarṇāśca sthūlavakrāsitānanāḥ || rūkṣā bhinnasvarāḥ śūrā na praśastā durāsadaḥ || piśācā rākṣasāścaiva sarve suptāḥ pramādinaḥ | evamācārasaṃsthāṃścecchūdrānaśvān vinirdiśet || vijñānamanulomānāṃ jātyācāraṃ ca me śṛṇu | brāhmaṇo janayedgarbhaṃ kṣatriyāṃ kṣatriyo bhavet || kṣatriyādvaiśyavājinyāṃ vaiśyo vāhaḥ prajāyate | vaiśyena caiva śūdrāyāṃ vaiśya utpadyate hayaḥ
8.p8
ete dvisamācārā yathāvarṇā hayāḥ smṛtāḥ | paribhraṣṭāstataścaibhyaḥ śūdraistulyā bhavanti te || vaiśyāyāṃ brāhmaṇājjātastaṃ vaiśyamiti nirdiśet | kṣatriyeṇa tu śūdrāyāṃ kṣatramutpannamādiśet || atha vā tribhirapyanyairniṣādaḥ syādvijanmabhiḥ | anulomāstu vyākhyātāḥ pratilomānimān śṛṇu | brāhmaṇyāṃ janayedgarbhaṃ kṣatriyaḥ sūtamāha tam || karkāḥ kuraṇṭagaurāśca dantagaurāruṇaprabhāḥ
8.p9.1
prāyaśaḥ suprasannākṣāḥ sānunādā mahāsvanāḥ | pānamālyasugandhāste na ca nirhāragandhinaḥ || 'suptapramādinaḥ śāntā jñeyā hi badhirā hayāḥ | brāhmaṇyāṃ tu yadā vaiśyo janayenmāgadhastu saḥ || bhārakṣamāḥ sattvahīnā mṛjāhīnā na heṣaṇāḥ | anavasthitaśīlāśca na jugupsanti kasya cit || suprajñāhīnasadṛśāścaṇḍavegā hyanirvṛtāḥ | nirvarṇavarṇāḥ prāyeṇa paiśācaṃ sattvamāsthitāḥ || pāpābhijaninaḥ krūrā vasākuṇapagandhinaḥ | anācārapravaṇāśca māgadhā dīnadarśinaḥ || brāhmaṇyāṃ tu yadāśvāyāṃ śūdra utpādayetsutam | sa cāṇḍāla iti jñeyaḥ pāpābhijanagocaraḥ || nābhijānanti karmāṇi pramattāḥ kharaniḥsvanāḥ | rūkṣabhinnanakhāḥ krūrā apraśastā durāsadaḥ || upadgdhāḥ praśastaistu vyañjanāvarttalakṣaṇaiḥ | puṣpaiḥ puṇḍraiśca vividhairninditaiḥ parimaṇḍitāḥ || puṣpaiḥ śarīroparitanabindubhiḥ | puṇḍraistilakaiḥ | purīṣaṃ mūtramutkṛṣṭaṃ khādanti na jugupsitāḥ || bhinnāgāreṣvaśuciṣu śūnyāgāreṣu modanāḥ | śṛgālavṛkavarṇāśca dhūmavarṇā vivarṇinaḥ || krūrasvarā yūpagandhāḥ priyamāṃsasuraudanāḥ | piśācarakṣobhijanāścāṇḍālāśca durāsadaḥ || ebhirvyañjanaliṅgaistu cāturvarṇyaṃ vinirṇayet || iti | kilhaṇakṛtasārasamuccaye, śilānvito bhārasahaḥ sugandhaḥ śuddhaikavarṇaḥ sumanoharaśca | gambhīraheṣaḥ śucisattvayukto grāsāturo brāhmaṇajātiraśvaḥ || śūraḥ sutīkṣṇastvabhimānayuktaḥ krodhānvito vātabhavaḥ suheṣī | sudīrghakāyaḥ sulaghukramaḥ syāt sa kṣatriyo'śvo dyutisattvayuktaḥ || meghapriyo mānavivarjitaśca kṣudvedanābhārasahaḥ susattvaḥ | vegānvitaḥ śauryakulābhimānī piṅgekṣaṇo vaiśyahayaḥ pradiṣṭaḥ |
8.p9.2
chidraprahāro hyaśucipriyaśca syātkrūradṛṣṭirlaghukāyavāṃśca | krodhābhimānātiśayena yuktaḥ śūdrasturaṅgo'tijaḍaḥ prasiddhaḥ || iti | nakulakṛte aśvacikitsite, vājino jalajāḥ kecidvanhijātāstathā pare | samīraprabhavāścānye ulūkāmṛgajāstathā || jalodbhavā dvijā jñeyāḥ kṣatriyā vahnisambhavāḥ | prabhañjanabhavā vaiśyā eṇolūkāśca śūdrakāḥ || puṣpagandhaḥ sadā vipraḥ kṣatriyo'gurugandhakaḥ | ghṛtagandhodbhavo vaiśyo mīnādīnāṃ ca śūdrakaḥ || vivekī saghṛṇo viprastejasvī kṣatriyaḥ smṛtaḥ | duṣṭabhāvastathā vaiśyaḥ śūdro niḥsattvakātaraḥ || viprasya vāhanāḥ sarve trayo bhūmipateḥ sadā | dvau vaiśyasya ca śūdrasya eka eva sukhāvahaḥ || kecidicchanti bhūpānāṃ sarve'śvā vāhanocitāḥ | tadarthe bhūtale yasmācchāālihotreṇa nirmitāḥ || brāhmaṇāḥ kṣemakṛtyeṣu siddhiṃ gacchanti vājinaḥ | kṣatriyā yuddhakāryeṣu vaiśyā bhṛtyārjane sadā || śūdrāścānyeṣu kāryeṣu jñātvaivaṃ vājinaḥ sadā | āruhetsarvakṛtyeṣu ya icchecchāśvatīṃ śriyam || iti | ityaśvajātivibhāgaḥ | athāśvotpattideśāḥ | nakulakṛte'śvacikitsite, caturdhā vājino bhūmau jāyante deśasaṃśrayāt | tājikāḥ khurasāṇāśca tuṣāṇāścottamā hayāḥ || gojikāṇāśca kekāṇāḥ poṭāhārāśca madhyamāḥ | gāhurāḥ sāhurāṇāśca sindhuvārāḥ kanīyasaḥ || anyadeśodbhavā ye ca nīcanīcāstathā pare || iti | jayadevakṛte'śvāyurvede, aśvānāṃ janmadeśāṃstu pravakṣyāmyanupūrvaśaḥ | uttamānāṃ ca madhyānāmadhamānāṃ ca tattvataḥ || uttamāstvadhikāḥ proktāstathā pārasikāśca ye | kekāṇāścaiva ye vāhāḥ pṛṣṭajā ye ca kīrtitāḥ || ūrujātāsturuṣkāśca sapṛṣṭhā māṇḍalāśca ye |
8.p9.3
paṭṭajāḥ saindhavā madhyāstathā sārasvatā hayāḥ || sambhalāścākulāścaiva jaṭādeśodbhavāśca ye | adhamā dakṣiṇaiḥ sārdhaṃ ye ca prāgdakṣiṇā hayāḥ || vṛttadīrghāñcitagrīvahrasvakarṇā mahāhayāḥ | mahākāyā mahoraskā niśvāsāste'dhikā matāḥ || atyantaṃ vinataṃ yeṣāṃ nirmāṃsaṃ ca mukhaṃ bhavet | pīnena kaṭideśena mukharāśca bhavanti ye || adhvanyāśca mahāsvānāḥ saṅgrāme cābhipūjitāḥ | api śastrahatāṅgāśca naiva muñcanti sādinam || pārasīkādhikāḥ proktāḥ kekāṇāḥ kiñcidūnakāḥ | sthūlāḥ sthūlaśarīrāśca pṛṣṭajā dīrghapṛṣṭhakāḥ || kekāṇadeśajātānāmadhamānāṃ ca vājinām | nāvikaiḥ sadṛśaṃ vaktraṃ bāhulyena vinirdiśet || suvṛttadehastīkṣṇaśca svapramāṇene madhyamaḥ | ūrujātaḥ samuddiṣṭaḥ kiñcitsthūlo manāgjavaḥ || atisthūlo'titīkṣṇaśca hrasvagrīvatanustathā | turuṣkaḥ kīrttito vājī sthūlavakramukhaśca yaḥ || kekāṇākāradehastu bhavenmāṇḍaliko hayaḥ | śāntyā caiva pramāṇena kevalaṃ naiva tatsamaḥ || sindhudeśodbhavo vājī sapṛṣṭhāśvānukārakaḥ | ānanaṃ cāpi dīrghaṃ ca tatsapṛṣṭhaṃ ca kīrttitam || sattvenaiva javenāpi raṇaśūratvaghātanaḥ | sādibhaktodyataścāpi tājikādadhikastathā || parimaṇḍaladehāstu tīkṣṇakarṇamukhā hayāḥ | paṭṭadeśodbhavā hṛṣṭāstathā sārasvatāśca ye || lambakarṇajaṭaścaivamanyālaḥ parikīrttitaḥ | sambhale śliṣṭajānuśca padā paścādgalopamaḥ || varttulaścāpi hrasvaśca ṭaṅko nāma sa kīrtitaḥ | dākṣiṇātyo bhaveddhoṭo yo dhanyaḥ sarvavājinām || javahīnā mahāduṣṭāḥ pūrvadeśasamudbhavāḥ | 'vājibaddhesarāṇāṃ ca deśaṃ vidyādvicakṣaṇaḥ || iti
8.p10
ityaśvotpattideśāḥ | athāśvakulavibhāgaḥ
Commentaries (2)
- Āhnikaprakāśa — Mitramiśra, Sanskrit
- Āhnikaprakāśa — Mitra Miśra alias Mitraparaśurāma Miśra, Sanskrit
Linked texts (1)
- Lakṣaṇaprakāśa (Mitramiśra) — Mitramiśra, Sanskrit