Upapattishekhara 20: atha bhūparidhyādinirṇayaḥ
Upapattiśekhara 20
- Language
- Sanskrit
Contents
atha bhūparidhyādinirṇayaḥ
20.p1.1
yojanāni śatānyaṣṭau bhūkarṇo dviguṇāni tu
tadvargato daśaguṇātpadaṃ bhūparidhirbhavet
lambajyāghnastrijīvāptaḥ sphuṭo bhūparidhiḥ svakaḥ
atha spaṣṭabhūparidhisādhanārthaṃ kṣetram (2)
spaṣṭam | atra rekhāpurāṇi śrīpatinā paṭhyante—‘ laṅkā kumārī nagarī ca kāñcī
pānāṭamadriśca sitaḥ ṣaḍāsyaḥ | śrīvatsagulmaṃ ca purī tataśca māhiṣmatī cojjayinī
prasiddhā || syādāśramo'smānnagaraṃ suramyaṃ tataḥ puraṃ paṭṭaśivābhidhānam | śrīgargarāṭhaṃ
ca sarohitākṣaṃsthāneśvaraṃ śītagiriḥ sumeruḥ || itīva yāmyottaragāṃ dharāyā rekhāmimāṃ golavido vadanti | anyāni rekhāsthitibhāñji loke jñeyāni tajjñaiḥ puṭabhedanāni || ’
atropapattiḥ | spaṣṭabhūparidhinā grahabhuktirlabhyate tadā deśāntarayojanaiḥ kimiti
kalādiphalaṃ svarekhāpurāta svasthāne pūrvabhāge madhyagrahe spaṣṭagrahe vā ṛṇaṃ paścimabhāge,
tu dhanam | uktaṃ ca gole-‘ ādau prāgudayo'paratra viṣaye paścāddhi rekhodayāt
syāt tasmāt kriyate tadantarabhavaṃ kheṭeṣvṛṇaṃ svaṃ phalam |’
iha laṅkāsvayāmyottaravṛttayontagaṃ pūrvāparam, svanirakṣasvasthānayorantaraṃ yāmyottaram, svanirakṣasvarekhāpurayorantaraṃ tiryak ca jñeyam
tathā-“ svadeśagaṃ yad dhruvayorvilagnaṃ
tat svīyayāmyottaravṛttasaṃjñam
lagnaṃ ca tad yatra nirakṣadeśo
sa eva vedyaḥ svanirakṣadeśaḥ ||’
vyakṣasvadeśakṣitije vibhinne
tayostu yāmyottaravṛttamekam ||” iti
20.p1.2
atra brahmaguptādibhistu--bhāṃśairbhūparidhiyojanāni labhyante tadā svākṣāṃśaiḥ rekhākṣāṃśaiśca kiyantīti pṛthak pṛthagyojanānyānīya teṣāmantaravarga deśāntarayojanavargādapanīya śeṣasya mūlena grahabhuktiṃ saṃguṇya bhūparidhinā vibhajya phalaṃ sādhitaṃ
tanna śobhanamiti caturvedācāryo'pi
4-6 | idāna mupajātikātrayeṇa deśāntaraghaṭikāḥ sādhayati--prāgbhūvibhāga iti | vāsanābhāṣye ‘ grahaṇapragrahaṇakālayorantaraṃ deśāntaraghaṭikāḥ ’
iti pāṭhaḥ pāṭhyaḥ | yadi draṣṭā candragrahaṇādhikāroktagaṇitotthakālād anantaram =
‘laṅkodgyāmyasūtrāt prathamamaparataḥ, pūrvadeśe ca paścādadhvotthābhirghaṭībhiḥ saviturudayato vāsreśapravṛttiḥ
jñeyā sūryodayāt prāk caraśakalabhavaiścāsubhiryāmyagola
paścāttaiḥ saumyagole yutiviyutivaśāccobhayoḥ spaṣṭakālaḥ||'
‘pādārdhatripādadinai rātryardhāstamayadinadalaudayikāḥ
ūnāḥ kṛtvā tithayo deśāntaranāḍikonayutāḥ ||' iti
'kecid vāraṃ saviturudayāt prāhuranye dinārdhād
bhānorardhāstamayasamayādūrdhvare kecidevam
vārasyādiṃ yavananṛpatirdiṅmuhūrte niśāyāṃ
lāṭācāryaḥ kathayati punaścārdharātre svatantre ||'
atha sauram
atāṃtyonmīlanādindoḥ paścāt tadgaṇitāgatāt
yadā bhavet, tadā prācyāṃ svasthānaṃ madhyato bhavet
aprāpya ca bhavet paścā,devaṃ vāpi nimīlanāt
tayorantaranāḍībhirhanyād bhūparidhiṃ sphuṭam
ṣaṣṭyā vibhajya labdhaistu yojanaiḥ prāgthathāparaiḥ
svadeśaḥ paridhau jñeyaḥ kuryād deśāntaraṃ hi taiḥ
vārapravṛttiḥ prāgdeśe kṣapārdhe'bhyadhike bhavet
taddeśāntaranāḍībhiḥ paścādūne vinirdiśet || (sūrya. madhya0)
20.p1.3
haraviśodhite'lpake yat tayoḥ khakhayamairvibhājite || labdharāmaśaraghātaliptikāḥ
sūryaśītakarayoḥ parityajet | candravat suragurorvidhūccataḥ śukrato dvitithitāḍitāstathā || candrapātakujamandagāmināṃ dvīnduvedaguṇitaṃ kramād dhanam | jñasya ca dviśarasaṃguṇaṃ jaguḥ karma dṛggaṇitasāmyakārakam ||' iti śrīpatīyasiddhāntaśekharānurūpam
tadidaṃ brahmaguptacaturvedācāryābhyāṃ noktam | ataeva siddhāntasārvabhaume—'yattu śrīpatisiddhāntaprāmāṇyāt sacchiromaṇau | vṛddhikṣayātmakaṃ bījaṃ bahvabdairgaditaṃ tathā | dāmodarādyairanyacca tathedānīntanaiḥ smṛtam | tadasad yuktyabhāvācca
nṛdṛṣṭyaviṣayatvataḥ||' ityādi munīśvaro'pyāhasma | prakṛte kalpāditaḥ ṣaṭsahasravarṣa
yāvat krameṇāntaramupacīyate tato'pacīyamānenāntarābhāvaśceti dvādaśasahasravarṣāntare
tatrānupātaḥ | yadi varṣasahasraṣaṭkena tattadgrahasya paramāntaraṃ dṛśyate tadeṣṭavarṣeṇālpena
kiyaditi triṃśatāpavarte guṇakasthāne tripañcādayo harasthāne dviśatī
atha sauram
śāstramādyaṃ tadevedaṃ yat pūrvaṃ prāha bhāskaraḥ
yugānāṃ parivartena kālabhedo'tra kevalaḥ ||' (sūrya. madhya.)
āryabhaṭīyaṃ pariṣkurvatā lallena tu—
‘śāke nakhābdhi 420rahite śaśino'kṣadasrai 25
stattuṅgataḥ kṛtaśivai 114 stamasaḥ ṣaḍaṅkaiḥ 96
śailābdhibhiḥ 47 suragurorguṇite sitoccācchodhyaṃ tripañcakṛ 153 hate'bhraśarākṣi 250 bhakte
stamberamāmbudhi48hate kṣitinandanasya
sūryātmajasya guṇite'mbaralocanai-20śca
vyomākṣisāgara 420guṇe vidadhīta labdhaṃ
śītāṃśusūnucalatuṅgakalāsu vṛddhim ||’
ityuktam
‘ kṣepyāḥ śarendu15 vikalāḥ prativarṣaṃ madhyamakṣitije
20.p1.4
daśa 10 daśa gurorviśodhyā śanaiścare sārdhasapta7|30yutāḥ
pañcābdhayo45viśodhyāḥ site budhe khāśvicandra120yutāḥ |’
atha spaṣṭādhikāraḥ
jyāvargāt kharasākṣābhrabāṇonāt pūrvajīvayā
avāptamagrajīvā syādagrāttaṃ pūrvaśiñjinī
evamāsannajīvābhyāṃ gajāgnyabdhiguṇairmite
vyāsāddhe'trāvaśiṣṭajyāḥ sidhyanti laghukarmaṇā
tryabdhighnamaurvyā ayutena labdhaṃ
dvighnajyakāyāḥ praviśodhya śeṣam
viśliṣya pūrvajyakathāgrajīvā
vedyāgramaurvyā khalu pūrvajīvā
'rāśiliptāṣṭamo bhāgaḥ prathamaṃ jyārdha-225mucyate
tattadvibhaktalabdhonamiśritaṃ tad dvitīyakam
ādyenaivaṃ kramāt piṇḍān bhaktvā labdhonasaṃyutāḥ
khaṇḍakāḥ syuścaturviṃśajjyārdhapiṇḍāḥ kramādamī ||'
20.p2
sūrya. spaṣṭā.
20.1772
athātra prathame samīkaraṇe (1) yadyutkramajyāsvarūpa—tri/467 midaṃ gṛhyate tadā
etena—
‘jovā svasaptāriyugāṃśahīnā
dvighnī ca pūrvajyakayā vihīnā
syādagrajīvā bṛhatauti sarvā
āsannajīvāhvayato bhavanti ||’
iti sudhākarapaṇḍitaprakārāntaraṃ vibhāvanīyam
pratyaṃśajyāḥ| pratyaṃśasparśarekhāḥ
31
20.1822
59
32
20.1872
58
33
20.1922
57
34
20.1972
56
35
20.2021
55
36
20.2069
54
37
20.2117
53
38
20.2164
52
39
20.2210
51
40
20.2256
50
41
20.2300
49
42
20.2345
48
43
20.2388
47
44
20.2431
46
45
20.2473
45
46
20.2514
44
47
20.2555
43
48
20.2595
42
49
20.2634
41
50
20.2672
40
51
20.2709
39
52
20.2746
38
53
20.2781
37
54
20.2816
36
55
20.2850
35
56
20.2883
34
57
20.2916
33
58
20.2066
32
31
20.2148
59
32
20.2233
58
33
20.2319
57
34
20.2407
56
35
20.2498
55
36
20.2591
54
37
20.2686
53
38
20.51
52
39? 2784
20.2885
40
20.2989
50
41
20.3096
49
42
20.3206
48
43
20.3320
47
44
20.3438
46
45
20.3560
45
46
20.3687
44
47
20.3818
43
48
20.3955
42
49
20.4097
41
50
20.4246
40
51
20.4400
39
52
20.4562
38
53
20.4722
37
54
20.4810
36
55
20.5097
35
56
20.5294
34
57
20.5502
33
58
20.3419
32
59| & 2947| & 31 & 59| & 5722| & 31 \\
60| & 2977| & 30 & 60| & 5955| & 30 \\
\multicolumn{l}{etā eva vyatyāsena} & \multicolumn{l}{etā eva vyatyāsena} \\
\multicolumn{l}{pratyaṃśakoṭijyāḥ |} & \multicolumn{l}{pratyaṃśakoṭisparśarekhāḥ |} \\
\multicolumn{c}{pratyaṃśajyāḥ |} & \multicolumn{c}{pratyaṃśasparśarekhāḥ |} \\
61| & 3007| & 29 & 61| & 6202| & 29 \\
32| & 3036| & 28 & 62| & 6466| & 28 \\
63| & 3063| & 27 & 63| & 6747| & 27 \\
64| & 3090| & 26 & 64| & 7048| & 26 \\
65| & 3116| & 25 & 65| & 7373| & 25 \\
66| & 3141| & 24 & 66| & 7722| & 24 \\
67| & 3165| & 23 & 67| & 8090| & 23 \\
68| & 3188| & 22 & 68| & 8509| & 22 \\
69| & 3210| & 21 & 69| & 8956| & 21 \\
70| & 3231| & 20 & 70| & 9446| & 20 \\
71| & 3251| & 19 & 71| & 9985| & 19 \\
72| & 3270| & 18 & 72| & 10581| & 18 \\
73| & 3288| & 17 & 73| & 11245| & 17 \\
74| & 3305| & 16 & 74| & 11990| & 16 \\
75| & 3321| & 15 & 75| & 12831| & 15 \\
76| & 3336| & 14 & 76| & 13789| & 14 \\
77| & 3350| & 13 & 77| & 14892| & 13 \\
78| & 3363| & 12 & 78| & 16175| & 12 \\
79| & 3375| & 11 & 79| & 17687| & 11 \\
80| & 3386| & 10 & 80| & 19498| & 10 \\
81| & 3396| & 9 & 81| & 21707| & 9 \\
82| & 3405| & 8 & 82| & 24463| & 8 \\
83| & 3412| & 7 & 83| & 28000| & 7
84
20.3425
6
85
20.3430
5
86
20.3433
4
87
20.3436
3
88
20.3437
2
89
20.3438-2
1
90
20.6
0
84| 32710
20.5
85| 39297
20.4
86| 49166
20.3
87| 65601
20.2
88| 98452
20.1
89| 196963
20.0
90
20.0.p1
0
etā eva vyatyāsena
pratyaṃśakoṭijyāḥ
etā eva vyatyāsena
pratyaṃśakoṭisparśarekhāḥ
‘svāṅgāṅgeṣu ṣaḍaṃśena 6766 varjitā bhujaśiñjinī’ ityādinā 3438
vyāsārdhe pratyaṃśajyānayanam
kojyā.tri/jyā = koṭisparśarekhā |
(tri²)/jyā = koṭicchedanarekhā |
‘doḥ koṭyaṃśānāṃ kramajye pṛthak te trijyāśuddhe koṭidotkramajye’ ityena
koṭidoṣṇorutkramajye
yathā kila 30 aṃśānīṃ sparśarekhādi sādhanīyam—
10-12| idānīmindravajrābhyāṃ jyādhanuṣī ānayati, paramakrāntijyāṃ ca
paṭhati—tattvāśvibhaktā ityādi | yadi kālasya jyāsādhanamiṣyate tadā tasya
pūrvaparibhāṣayā asavaḥ = prāṇāḥ kāryāḥ | yadi punargraharāśyādikasya tadā tasya
kalāḥ kāryāḥ amūnāṃ kalānāṃ ca pradeśataḥ sāmyam | tathā ca paṭhyate—
13--15| idānīmindravajropajātibhyāṃ ca svarūpasaṃkhyābhyāṃ lāghavena
16—17 | idānīmupajātikābhyāṃ bhogyakhaṇḍaspaṣṭīkaraṇārthamāha—yātaiṣyayorityādi | atra vāsanābhāṣye ‘gataiṣyayoḥ khaṇḍayoryogārthaṃ khaṇḍasandhau khaṇḍaṃ
bhavitumarhati bhogyakhaṇḍaṃ tu bhogyāntasthāna’ ityādau—
etena ' viśodhyakhaṇḍāni ' iti dhanuḥsphuṭīkaraṇamapyupapadyate
bhavati cātra-'dhanuṣojryāvargāntaramantarajīvāhṛtaṃ tadaikyajyā
aikyajyayā ca bhaktaṃ taccāpāntaraguṇo bhavati ||'
itthaṃ bhogyakhaṇḍaspaṣṭīkaraṇasya nirāsārthaṃ siddhāntatatvaviveke kamalākareṇa
yat prapañcitaṃ tat sarvamanādaraṇīyam
(5) atra saṃśodhakopapattiḥ
'śreḍhyāḥ pratyekarāśīnāṃ tattaduttarāśitaḥ
śodhane yā bhavedanyaśreḍhī sā'ḍadyaparaṃparā
punastasyā dvitīyādyā api sādhyāḥ paramparāḥ
tataḥ śreḍhīpadādekadvyādibhedān prasādhya, te
śreḍhyāḥ paramparāṇāṃ ca krameṇādyaiḥ samāhatāḥ
kāryā,steṣāṃ ca saṃyogaḥ śreḍhyā sarvadhanaṃ bhavet ||'
iti tadīyena prakāreṇa yatra paramparāṇāmiyattā syāt tasyāḥ śreḍhyāḥ sarvadhanaṃ
nirantaramavagantuṃ śakyate | yatraca paramparāṇāmānantyaṃ tatra yathā yathā paramparā
adhikā gṛhītvā sarvadhanaṃ sādhyate tathā tathā tadāsannaṃ sūkṣmataraṃ ca bhavati
ityanayaivāsannasarvadhanānayanayuktyā laghujyākhaṇḍarūpaśreḍhyā yeṣāmaṃśānāṃ jyā sādhyā
teṣāṃ daśamāṃśena same gacche yat sarvadhanaṃ syāt saiva sphuṭā jyā bhavet tasyā vilomena bhogyakhaṇḍāvagamaḥ sugama iti pūrvaṃ samyaṅ manasi vicintyam | tato lāghavārthaṃ
yadi laghujyākaraṇe yad gatakhaṇḍaṃ tadeva śreḍhyā ādiḥ kalpyeta tarhi śeṣāṃśadaśāṃśena sahitaṃ rūpaṃ gacchaḥ syāt | tata ekameva paraṃparāṃ gṛhītvā sādhitāt sarvadhanāt
śreḍhyādyarāśirūpe gatakhaṇḍe viśo
khaṇḍāni viśodhyātho śeṣaṃ yātaiṣyakhaṇḍavivaraghnam
dviguṇena tena yātaiṣyaikyārdhakṛtervihīnayuktāyāḥ
mūlena tadaikyārdhaṃ yuktaṃ dalitaṃ bhavet spaṣṭam
bhogyaṃ kramotkramadhanuḥ karaṇāyaivaṃ gurutvato na kṛtam
jyādyaṣṭapadārthārthadarśanārthaṃ kṣetram (4)
‘grahaṃ saṃśodhya mandoccāt tathā śīghrād viśodhya ca
śeṣaṃ kendrapadaṃ tasmād bhujajyā koṭireva ca
ajādikendre sarveṣāṃ śaighye māndye ca karmaṇi
dhanaṃ grahāṇāṃ liptādi tulādāvṛṇameva ca || (sūrya. spaṣṭā.)
atha sauram
adṛśyarūpāḥ kālasya mūrtayo bhagaṇāśritāḥ
śīghramandoccapātākhyā grahāṇāṃ gatihetavaḥ
tadvātaraśmibhirbaddhāstaiḥ savyetarapāṇibhiḥ
prākpaścādapakṛṣyante yathāsannaṃ svadiṅmukham
pravahākhyo marut tāṃstu svoccābhimukhamīrayet
pūrvāparādhakṛṣṭāste gatiṃ yānti pṛthagvidhām
grahāt prāgbhagaṇārdhasthaḥ prāṅmukhaṃ karṣati graham
uccasaṃjño'parārdhasthastadvatpaścānmukhaṃ graham
svoccāpakṛṣṭā bhagaṇaiḥ prāṅmukhaṃ yānti yad grahāḥ
tat teṣu dhanamityuktamṛṇaṃ paścānmukheṣu tu
dakṣiṇottarato'pyevaṃ pāto rāhuḥ svaraṃhasā
vikṣiptyeṣa vikṣepaṃ candrādīnāmapakramāt
uttarābhimukhaṃ pāto vikṣipatyaparārdhagaḥ
grahaṃ prāgbhagaṇārdhastho yāmyāyāmapakarṣati
budhabhārgavayoḥ śīghrāt tadvat pāto yadā sthitaḥ
tacchīghrākarṣaṇāt tau tu vikṣipyete yathoktavat
mahatvānmaṇḍalasyārkaḥ svalpamevāpakṛṣyate
maṇḍalālpatayā candrastato bahvapakṛṣyate
bhaumādayo'lpamūrtitvācchīghramandoccasaṃjñakaiḥ
daivatairapakṛṣyante sudūramativegitāḥ
ato dhanarṇaṃ sumahat teṣāṃ gativaśād bhavet
ākṛṣyamāṇāstairevaṃ vyomni yāntyanilāhatāḥ
vakrātivakrā vikalā mandā mandatarā samā
tathā śīghratarā śīghrā grahāṇāmaṣṭadhā gatiḥ
tatrātiśīghrā śīghrākhyā mandā mandatarā samā
ṛjvīti pañcadhā jñeyā yā vakrā sātivakragā
20.0.p2
sūrya. spaṣṭā;
20.40
‘tatra madhyamamārtaṇḍaḥ parito maṇḍalaṃ bhuvaḥ
bhramam̐stārākhecarāṇāṃ kakṣāmadhyastha ucyate
taṃ bhramanto mahījādyāstatsaṅgena bhuvaṃ punaḥ
parikrāmanti yattasmātsa proktaḥ sarvakarṣakaḥ
tathāpi kujajīvārkibhuktibhyo mahatī yataḥ
tadgatiḥ sa tatasteṣāṃ śīghratuṅgo nigadyate
budhaśukrasvabhuktibhyāmalpatvād bhāsvato gateḥ
tayormadhye graho bhānuḥ svayaṃ tau śīghrasaṃjñakau
budhaśukrāvanīputrabṛhaspatiśanaiścarāḥ
sūryāt krameṇa dūrasthāḥ svasvakakṣāsu yānti yat
vidhinā tatkrameṇaiva yaccālpagatayaḥ kṛtāḥ
sutarāmeva dṛśyante tathā bhūgolavāsibhiḥ
candrasya tvarkavad bhrāntirbhūmernikaṭavartinaḥ
yojanātmagatirnyūnā mahatī liptikātmikā
bhūgolāpekṣayā bhānorjñaśukrau nikaṭau yataḥ
tasmāccakrāntavad dṛśyau cakrārdhe'pi sahāmunā
kujejyaśanayo yasmād dūragāstadapekṣayā
cakre sasūryā dṛśyante cakrārdhe bhinnadiggataḥ
sūryād bhinnadiśoḥ sthānaṃ bhūtārāgrahayoryadā
ṛjvī gatiḥsadā tārāgrahasya prekṣyate bhuvi
yadaikadigavasthānaṃ tayorbhavati sūryataḥ
vakrā gatistadāstasya madhyāśugatibhedajā
mandāpakarṣaṇaṃ hitvā sadākārttisamadūragāḥ
yānti tārāgrahāḥ prācīṃ bhacakramanulakṣyate
bhacakramadhyagā bhūmirbhaumādermadhyago raviḥ
bhārkasaṃgatasūtraṃ tat samaṃ cakrārdhacakrayoḥ
rāśitrayānte bhūsūtrād bhārkagaṃ vakritaṃ yataḥ
tadbhedaḥ śīghraparidherojayugmapadāntayoḥ ||'
atha sauram
ravermandaparidhyaṃśā manavaḥ 14 śītago radāḥ 32
yugmānte, viṣamānte ca nakhaliptonināstayoḥ 13
20.40-2
31
20.40-2.p1
yugmānte'rthādrayaḥ 75 khāgnī 30 surāḥ 33 sūryā 12 navārṇavāḥ 49
ojedvacagā 72 vasuyamā 28 radā 32 rudrā 11 gajābdhayaḥ 48
kujādīnāmataḥ śaighyā yugmānte'rthāgnidasrakāḥ 235
guṇāgniścandrāḥ 133 khanagāḥ 70 dvirasākṣīṇi 262 go'drayaḥ 39
ojānte dvitriyamalā 232 dviviśve 132 yamaparvatāḥ 72
khartudasrā 260 viyadvedā 40 śīghrakarmaṇi kīrtitāḥ
ojayugmāntaraguṇā bhujajyā trijyayoddhṛtā
yugmavṛtte dhanarṇaṃ syādojādūnādhike sphuṭam
20.40-2.p2
sūrya. spaṣṭā.
20.4-2
‘ ojāntaparidherbhāgavargaghnād bhāṃśa 360 vargaṃtaḥ
tatparidhyaṃśavargenairbhāṃśavagāṅkaikairhatāt
padaṃ sadaikarūpāste māndāḥsyuḥ paridherlavāḥ
ojāntavyatyayāditthaṃ vījoktyāhyatra vāsanā ||’
ādyadvitīyajātyayoḥ, (keṃjyā. sphu aṃtyā ?)/(maṃka ?) = phajyā ( 1 )
tṛtīyacaturthajātyayoḥ, (bhupha. tri ?)/(maṃka ?) = phajyā ( 2 )
bhāṃśavṛtte iyaṃ mandakendrabhujajyā tadā sphuṭaparidhyaṃśavṛtte kā phalaṃ mandaphalajyā = (keṃjyā. sphu pa ?)/360 = phajyā ( 3 )
trijyāvyāsārdhe iyaṃ sphuṭamandakendrabhujajyā tadā antyaphalajyāvyāsārdhe kā
phalaṃ seva mandaphalajyā = (sphukeṃjyā. aṃtyā ?)/(tri ?) = phajyā (4)
tatraiva miśrabhaṅgacām—
“ madhyākhyakakṣāgatamadhyakheṭād
yāvatkukendraṃ śravaṇastribhajyā
koṭistathā koṭiguṇo, bhujajyābāhustvidaṃ jātyamadhomukhaṃ syāt
tathordhvagaṃ svāntyaphalajyakaiva
karṇaḥ svavimbāvadhi madhyakheṭāt
koṭistathā koṭiphalaṃ ca, bāhuryaddoḥ phalaṃ ceti sajāti jātyam || ”
iti jātyābhyāmanupātaḥ | yadi trijyākarṇe mandakendrabhujajyā bhujastadāntyaphalajyākarṇe kim, phalaṃ mandadoḥphalam = (keṃjyā. aṃtyā ?)/(tri ?) | kiṃvā, bhāṃśavṛtte iyaṃ bhujajyā tadā paridhyaṃśavṛtte kā, phalaṃ tulyameva = (keṃjyā. pa ?)/(bhāṃ. ?)
phalajyādarśanārthaṃ bhaṅgiḥ (5)
‘ (jhā 9) rdhāni mandavṛttaṃ
śaśinaḥ (cha7), (ga3) (cha7) (gha4) (ha14) (cha7) (jha 9) yathoktebhyaḥ
(jha 9) (gaḍha 16) (gala 53) (jha 59) (hṛ 31) tathā
śanigurukujabhṛgubudhoccaśīghrebhyaḥ
mandāt (ṅa 5) (kha 2) (da 18) (ja 8) (ḍā 13) vakriṇāṃ dvitīye pade caturthe ca
(jā 8) (ṇa 17) (kla 51) (lṛ 57) (jho 29) ccācchīghrāt—’
‘‘vasvīśā 118 daśavāhavo'210mbaradhṛtī180khāṅgā90rasatryaśvino236
māndāṃśā, manu14 śaila7śaila7yuga4go9 saṃkhyāḥ svamāndā guṇāḥ
śaighyā rāmaśarāḥ 53 śaśāṅkadahanā 31 bhūpā16strivargeṣavo 59
nandāśva9 kṣitijasajīvabhṛgujacchāyāsutānāṃ kramāt
vedākṣīnduyamābdhibhi 4|2|1|2
20.1-2
mṛdubhavāṃ dorjyāṃ krameṇāhatāṃ
vyāsārdhena 3438 bhajed guṇāḥ phalayutā hīnau jñabhṛgvoḥ sphuṭāḥ
dvidvandvidikubhi 2|2|1|2
20.18
haṃtāścalabhavā dorjyā hṛtā trijyayā
sarve śīghrabhavāḥ phalena rahitāḥ spaṣṭāḥsyurevaṃ guṇāḥ ||’’
athāryam
dorjyāvargavivarjitāttrabhavanajyāvargamūlaṃ bhavet
koṭijyā, bhujabhāgavarjitanavatyaṃśotthajīvā'tha vā
spaṣṭasvasvaguṇāhate khavasubhi 80 rdoḥkoṭijīve haret
syātāṃ doḥphalakoṭisaṃjñataphale tābhyāṃ śrutiṃ sādhayet
'dormadhyagāsrakoṭijyā dvighnadordvayatāḍitā
trijyāhṛtā tadūne doḥkṛtiyogo'nyadoḥkṛtiḥ ||'
karṇārthaṃ bhaṅgiḥ| (6)
'khāṣṭendavo 180 bāhulavonanighnā
ādyaḥ, sa khāṣṭāmbudhibhi 480 vinighnaḥ
ādyona-khābhrākṣakhaveda 40500 bhaktaḥ
khārkai 120 miṃte vyāsadle bhavejjyā ||'
ataḥ ‘vidhoḥ kendradorbhāgaṣaṣṭhonanighnāḥ kharāmāḥ pṛthak tannakhāṃśonitaiśca
rasāṅgairhatāste lavādyaṃ phalaṃ syāt’ ityupapannam
atha ravīndvorgatisphuṭīkaraṇe'pi vāsanā—
kalpyate'tra trijyā 29 1/4 tatsādhanam--koṭyaṃśānāṃ 90 viṃśāṃśena 4 1/2
ūnā rudrāḥ 6 1/2 nighnāśca jātā saiva trijyā 29 1/4 evamiṣṭāṃśebhya iṣṭā trijyā
syāt | atha dorjyāṃtaḥ phalasādhanam--raveḥ paramaṃ gatiphalam 2 1/4 anena trijyayā.
29 1/4 bhaktā jāto haraḥ 13 | evaṃ candrasya paramaṃ gatiphalam 68 1/4 trijyayā
29 1/4 bhaktaṃ jāto guṇakaḥ 2+1/3 arthāt 2+2/(\xi)
ataḥ ‘kendrasya koṭilavakhāśvilavonanighnāḥ rudrā ravestrikuhatāḥ śaśino
dvinighnāḥ | svāṣṭāṃśakena sahitāścagatau dhanarṇaṃ kendre kulīramṛgapaṅkagate sphuṭā sā ||’
yadvāphalāntyaphalaśiñjinyoryaugāntarahateḥ padam
phalakoṭijyakā tena padenāḍhyonitā kramāt
mṛgakaryādike kendre guṇitā ca phalajyayā
bhaktāntyaphalamaurvyā syācchīghrakendrabhujajyakā
lallastu—
“syāttaddalaṃ svamatha carṇamanaṣṭasaṃstham
kāryaṃ kriyādyatha tulādyavagamya kendraṃ
prāgvat, tato mṛdu phalaṃ sakalaṃ vidheyam
madhye punaścalaphalena, tato'khilena
prāgvat susaṃskṛtatanuḥ sphuṭatāmupaiti
śīghrodbhavaina dalitena phalena pūrvaṃ
saṃskṛtya vā grahamato vidadhīta māndam
tenākhilena, sakalena ca śīghrajena
prāgvat sphuto bhavati saṃskṛtibhāggrahaḥ saḥ
kecid vadanti budhaśukraparisphuṭatvaṃ
madhyānmṛdūccarahitānmṛdunā phalena
śīghroccamadhyarahitāccalasaṃjñitena
saṃsādhitena sakalena sakṛd vidadhyāt
bhānoḥ phalena parameṇa dalīkṛtena
spaṣṭo bhṛgurvirahito'tiparisphuṭaḥ syāt
sūryoccavarjitaśaśāṅkaśaśīghratuṅgā—
jjātena bhāskaraphalena kujorkavacca || ” iti
atha mandoccamvikalāśeṣam 699030894000| mandoccena hīno bhaumo jātaṃ tanmandakendram=( 2|7|36
Linked texts (12)
- Sūryasiddhānta — Maya, Sanskrit
- Nāradapurāṇa — Vyāsa, Sanskrit
- Nāradopapurāṇa — Sanskrit
- Tattvaviveka — Kamalākarabhaṭṭa 1633, Sanskrit
- Siddhāntatattvaviveka — Kamalākarabhaṭṭa 1633, Sanskrit
- Śiṣyadhīvṛddhidatantra — Lalla, Sanskrit
- Śiṣyadhīvṛddhida Mahātantra — Lalla, Sanskrit
- Siddhāntadarpaṇa — Nīlakaṇṭha Somayājī, Sanskrit
- Golādhyāya of Siddhāntaśiromaṇi — Bhāskarācārya, Sanskrit
- Siddhāntaśekhara (ed. Babuaji Misra) — Sanskrit
- Grahalāghava — Gaṇeśa Daivajña 1520, Sanskrit
- Siddhāntaśiromaṇi — Bhāskara II, Sanskrit