Establishment of Brahman 2
Tattvasamīkṣā 2
- Language
- Sanskrit
Contents
2.2.1
evaṃ brahmaṇi pramāṇa)gatamasāmarthyamāpādya pramākarmabhāvamapi prati brahmaṇo yogyatāṃ niṣedhati- api ca pralī]nanikhilāvacchedaṃ tattvamiti| e[vaṃ]naivamiti vidhi(ni)ṣedhābhyāṃ hi pratipattiḥ pratyetvavye vartamānā prakārabhedabhājamevārthamavagāhate nāprakārabhedam| na ca pralīna[ni](khilāvaccheda)tayā prastutatvaṃ prakārabhedavadbhavitumarhati yataḥ pratītigocaraḥ syādityarthaḥ| tatrāha- āmnāyataḥ prasiddhiṃ ca kava[yo] ('sya pracakṣate| tatra yattāvaduktaṃ bhūtārthatve mānāntarāpekṣatvenānuvādakatvādaprāmāṇyamāmnāya(syeti, tatrāha – bhūtārtha) [f. 36r] vāditve 'pyapauruṣeyasyeti| pauruṣeyo hi padasamūhaḥ puruṣabuddhipūrvastadbuddhiviṣayīkṛtaṃ paścāttadapekṣa eva vada(tyartham| apauruṣeya)stvanapekṣo 'pratyayapūrvaṃ mānāntarāyogyamapi vadatyeva, na tvanuvadatīti nāpramāṇamiti niyogakāṇḍa upapādayiṣyate| a[rha] (eva tatrānuvādakamiti vadi)manunopasṛjati| yacca coditaṃ pravṛttinivṛttyoreva prayojanatvādbhūtārthaniṣṭhe ca vacasi tayorabhāvātprekṣāvatprayogānupapa[tte](rna sambandhabodha iti| tadayu)ktam, pravṛttinivṛttyatiriktasyāpi prayojanasya saṃbhavādityāha – na ca kāryaniṣṭhānyeva loke vacāṃsi| tathā hyanabhisaṃhitajāta(saṃskārādikartavyānta)-
2.2.2
rapravṛttinivṛtteḥ sujanasya paraḥ sukhī bhavatviti priyārthacikhyāpayiṣayā prayuktasya priyākhyānāni diṣṭyā vardhase putraste jā[ta] (iti na pravṛttaye nivṛttaye) vā| na niṣprayojanānītyāha - dṛśyante ca sukhotpādanaprayojanāni | na- 12 nvetatprayojanāni cedatraiva tarhi tairayaṃ pravartyatāmi[tya](ta āha- na ca sukhī) (f.36v) bhaveti tatra pravṛttirupadiśyate vastusāmarthyādeva tatsiddheḥ | sukhī bhavetyupadeśasyānapekṣaṇādanapekṣitābhidhāyinaḥ pre[kṣā](vattvavyāghātādityarthaḥ | 15 asti tāvaditi | atha matamasti tāvatpravṛttiviśeṣaḥ sukhībhavanarūpaḥ, tasya puruṣārthatayā vacasaśca tatra tātparyam | satyamutpattyā tu, na pratipa(ttyā| yatra na pramāṇaṃ tatra kāraka)hetuḥ pramāṇaṃ bhavitumarhati vidhiḥ, yatra ca pramāṇaṃ na 3 tatra vidhiratasya siddhatvādvidheśca kartavyatāvagāhitvādityāha – pratipatti[ri](ti| sukhotpattau pramāṇabhūto vidhiḥ) kārakaheturapi na vacaḥ sukhībhavanapravṛttāvityāha – na bhūtārthaparyavasitasyaiveti | 6 api cāsyāḥ pravṛttergocaro na vi(cāraṃ sahata ityatrāha - a)pi copā ye veti| upeye svayamunmukho 'pi hi cetana upāyāparijñānānna pravartate| kāma3 yanta eva hi sarvajñatāṃ pumāṃ[so](na ko 'pi punastadupāyaḥ pra)vṛttigocaraḥ|
2.2.3
yatrāpi bhūtārthapratipattau hānamupādānaṃ vā saṃbhavati, yathā – ‘eṣa pratirodhakavānadhvā, nidhimāneṣa bhūbhāgaḥ’ iti | tatrāpi hānopādānayoḥ śabdo vyāpriyate, bhūtārthopakṣayāt | śabdāṅkatamarthaṃ pratipadya tasya pramāṇāntarāvagatāmupakārahetutāmapakārahetutāṃ vā saṃsmṛtya icchayā pravartate dveṣeṇa nivartate vā | nanu prayoktā buddhipūrvakārī śrotuḥ pravṛttyarthaṃ nivṛttyarthaṃ vā vacanaṃ prayuṅkte | tathā ca pravṛttinivṛttiparyavasitameva | idaṃ hi tatra prayoktavyaṃ na prayujyate ‘na gantavyamanenādhvanā’ tathā ‘gṛhāṇeto nidhim’ iti | yatrāpi śabdārthapratipattyuttarakālā pravṛttirnivṛtti(rvā na vidhyadhīnā, ta)dyathā nidhimāneṣa bhūbhāgaḥ pratirodhakavāndhveti, tatrāpi na pravṛttinivṛttyarthatā vacasaḥ, tayoranyata eva pratilambhādananyala[bhya](tvābhāve śabdārthatvahāni)prasaṅgādityāha – yatrāpi bhūtārthapratipattāviti | tasyeti jātyabhiprāyam, ta- jjātīyasyopakārahetutāmapakārahetutāṃ vā vyā(kṛtyeti yāvat | saṃ)smṛtya tajjātīyatayā śabdāvagatasyāpi taddhetutāmanumāyeti śeṣaḥ | bhūtārthaparyavasitavyāpārasya niṣprayojanatayā (prekṣāvatpravṛttyanupa)patteḥ pravṛttinivṛttyavadhireva vyāpāraḥ kalpanīya iti codayati - nanu prayokteti | sa punarayaṃ prekṣāvatprayogo 'nyathā(siddho na pravṛttinivṛttipa)ryantatāṃ vācāṃ vyāpārasya gamayatīti pariharati - naitatsāramiti | nanu na prekṣāvatpra-
2.2.4
yogānyathānupapattyā pravṛttinivṛ[ttyoḥ] ⟨f. 37^v⟩ śabdārthatāmācakṣmahe, kiṃ tu tadabhisandhānāt| abhisaṃhitapravṛttinivṛttayo hi prekṣāvantaḥ prayuñjate vākyāni nidhimānityevamā[dī](ni| tadavagacchāmo 'vagaccha)nti nūnamete pravṛttinivṛttyavadhivyāpāratāṃ vākyānāmiti śaṅkate - prayoktrabhisaṃhita iti| nirākaroti - na prayoktrabhi(saṃdhānācchabdārthatvama)pi tu sāmarthyāt| taccānyathānupapattyekakalpanīyamanyathopapattāvaprāmāṇikam| darśitā ca pravṛttinivṛttipratītyoranyathopapatti[ri](ti nānyathānupapattiḥ| tada)bhisandhānasya śabdārthatvahetutve 'tiprasaṅgaḥ syādityāha - itaścaitadevam| yannidhimānayaṃ bhūbhāga iti kasyaciddarśanāya yadu[pā](dānabuddhiranyasya samī)hāpratiṣṭhāyāmupekṣā, evaṃ pratirodhakavānadhvelyatrāpi taskarānniyantumanasa upādānabuddhiranyasya tu bhī[roḥ] (samīhāniyamanādāvupekṣā|) ... rthatāmācakṣmahe, kiṃ tu tadabhisandhānāt, abhisaṃhitapravṛttinivṛttayo hi (0ttyorhi edn) prekṣāvantaḥ prayuñjate - nidhimānityādi, tadavagacchāmo 'vagacchanti nūnamete pravṛttinivṛttyantaraparatā vākyānāmiti śaṅkate - prayoktrīti|| 15.8-10 Cf. Abhiprāyaprakāśikā (110.21-22): na cātrānupapattiḥ pravṛttinivṛttyoḥ, anyathā 'pyupapatterdarśitatvādityarthaḥ| abhisaṃhitatvamātreṇa śabdārthatve doṣamāha - anyatheti||
2.2.5
... (paśuputrasvargādīnāṃ tattadduḥkhasaha)(f.40r)srasaṃbhedena madhuviṣasaṃpṛktānnakalpānāmanarthatayā puruṣopakāratvābhāvenātatkāmānāṃ tatsādhaneṣu karmasvadhikā [rā](saṃbhavāddigalitanikhiladuḥ) khānuṣaṅgaparamānandamayabrahmajñānādhikārānupraveśitvaṃ sarveṣāmeva karmavidhīnāṃ svargaputrapaśukāmādyupahārasampāditakāmanibarhaṇāvā)ntaravyāpārāṇām| tanmatamupanyasyati - anye manyante anavāptakāma iti| saṃyogapṛthaktveneti| yathā khalu 'agnihotraṃ (juhuyātsvargakāmaḥ' iti svā)- tatra na](tāvatprathamaḥ kalpaḥ| na) hi karmādividhaya iti svargakāmādhikaraṇasiddhāntābhiprāyam| yadi manyetānavagatakāryā iti pūrvapakṣābhiprāyam| darśita[svā](bhiprāyaṃ tamapahasati – svarga)kāmādhikaraṇamasmai vyācakṣīteti| ... (ājñābhyarthanānujñādī)(f.42r)ptrām | astu vā tanmātrābhidhānam, tathāpi tasyāpi sāmānyātmana ājñādaya eva viśeṣā eṣitavyāḥ | na ca nirviśeṣaṃ sambhava[ti], (tasmādājñābhyarthanānu)jñādīnāmanyatamo viśeṣa āstheyaḥ | tatra tāvadājñābhyarthanābhyāṃ niyojyastadviṣayādasamīhamānaḥ svopakāraṃ tadabhi(prāyānurodhādevā)jñāpayiturabhyarthyamānasya vopakāraṃ samīhamānaḥ pravartate | anujñāyāṃ tu yadyapi tadviṣayādeva kaścidupakāra(stathāpi tatkāryāya pravṛttā)vabhiprāyaṃ niyokturanuvidhatte niyojyaḥ, tadabhāve samīhamānasyāpyapravṛtteḥ | tade- 18.14–15 Taittirīyasaṃhitā II.5.5: स्वर्गकामो यजेत । rmo vede nāstyeva, na tūpadeśaḥ | codayati – nanūpadeśo 'pyanugrahābhiprāyatmaka iti na prayoktṛdharmatāmativartate | … pariharati – naitatsāram | kutaḥ ?
2.2.6
upadeśe praiṣādiṣviva pravṛttihetutvādabhiprāyasya | Cf. Nyāyakaṇikā (Stern 2004/Goswami 321.8–14): upadeśasyājñādibhyo 'bhiprāẏānanurodhaṃ viśeṣamāha – upadeśe tu satyapyanugrahābhiprāye karmaṇaḥ samīhitaśaktyādyabhāve na pravartate | karmaśaktiṃ tvavabuddhyopadeṣṭurapratārakatvamātreṇa vipralambhanimittābhāvena hetunā satyārthādvacanādasatyapyanugrahābhiprāye vaktuḥ pravartate | tasmādupadeśapravṛtteḥ pravṛttiviṣayasamīhitasādhanatvabhāvānuvidhānādabhiprāẏānanuvidhānācca nānugrahābhiprāyaḥ śabdārtho 'bhimatasādhanatā tu karmaṇaḥ śabdārtha iti sāṃpratam | 18.14–29 Cf. Bhāmatī (730.11–731.15): tathā ca ‘svargakāmo yajeta’ ityādiṣu svargakāmādeḥ samīhitopāyatayā gamyante yāgādayaḥ, itarathā tu na sādhayitāramanugaccheyuḥ taduktamṛṣiṇā – ‘asādhakaṃ tu tādarthyāt’ iti | anuṣṭhātrapekṣitopāyatārahitapravartanāmātrārthatve yajetetyādīnāmasādhakaṃ karma yāgādi syāt | sādhayitāraṃ nādhigacchedityarthaḥ | na caite sākṣādbhāvanābhāvyā api kartrapekṣitasādhanātmakavidhyupahitamaryādā bhāvanoddeśyā bhavitumarhanti, yena puṃso 'nupakārakāḥ santo nādhikārabhājo bhaveyuḥ, duḥkhatvena karmaṇāṃ cetanasamīhānāspadatvāt | svargādīnāṃ tu bhāvanāpūrvarūpakāmanopadhānācca prītyātmakatvācca nāmapadābhidheyānāmapi puruṣaviśeṣāṇāmapi bhāvanoddeśyatālakṣaṇabhāvyatvapratīteḥ, phalārthapravṛttabhāvanābhāvyatvalakṣaṇena ca yāgādisādhyatvena phaloddeśyapravṛttabhāvanābhāvyatvarūpasya
2.2.7
saṃpra[ti sa eva samuccayavādī nihnotumadhikāramasamarthaḥ svargādīnāmavāntarakā- 30 ryatayā jñānādhikārānupraveśitvaṃ sarveṣāmeva karmavidhīnāṃ manya(mānaścodayatiathe)ti | prāptābhimatakāryāṇāmapi pūrvopadeśānāṃ mānāntaravaśenòpadeśāntarānupraveśitvaṃ na punaḥ śabdavṛttimātrānu[sā](reṇetyarthaḥ | etadu)(f.43^v)ktaṃ bhavati- 33 mānāntaravaśenòsminnarthe śabdaḥ pravartate na punaḥ kevala iti | saṃprati tu satyapi mānāntare na vaktṛbhiprāyasya para[śe](ṣatvaṃ gamyate) yena pūrvopadeśānāṃ tatra tātparyamapi tu svārtheṣvevetyāha - itaścaitadevamiti | atha pūrvopadeśārthānāṃ paropadeśārthopa(kāritve sati ka)smānna pūrve paropadeśārthā 3 ityata āha - yadyapīti | na khalu yo yadupakārakastattasya tanmātratvādeva tadaidamarthyam| na hyanā[ra](mbhakaṃ vākyaṃ ‘brāhmaṇaḥ pra)tigrahādinā’ ityāha- ye 6 dravyārjanādiniyamavidhayo jīvanaprayuktapuruṣārthāvyabhicaritāste kratusambaddhadravyārjanā(bhāve 'pi tadupa)kārakatvena tadabhāve dravyasādhyakratunirvṛttyabhāvādbhavanti phalavantaḥ| kratuprakaraṇasamāmnātavanīvananakratvarthā ... ...(yathā ‘māsamagnihotraṃ juhoti’ ityatrāgnihotraśabdo nai)(f. 57^r)yamikā-
2.2.8
gnihotraprakaraṇāntarāpāditastadanyatvena vidheye karmaṇi vartitumasamartho vākyārthaniṣpattāvaparyāptastanniṣpattaye gau(ṇīṃ vṛttimavalambate na tu mānā)ntarāvirodhāya, evam 'ādityo yūpaḥ, yajamānaḥ prastaraḥ' ityādāvapi draṣṭavyam | dvitīyasyā api vṛttergauṇyā lākṣaṇi(kyā vā hetoḥ śabdānāmartheṣu) pravṛttidarśanāditi yojanā | anyathā pratyakṣādayo 'tyantamapabādhitāḥ syuriti | sāṃvyavahārikeṣa (tāttvikena) vā prāmāṇyena tadupapa(ttau gauṇārthatve ubhayānugrahala)bhyopapattiriti bhāvaḥ | hoti' ityatrāgnihotraśabdaḥ prasiddhāgnihotre mukhyavṛttirapyupasadādidharmavattayā vidhīyamāne kuṇḍapāyināmayanagate karmaṇi mukhyayā vṛttyā vartitumaśakyatvādvākyārthapratyayajananāyāsamarthastanniṣpattaye tatra gauṇīṃ vṛttimavalambate; na tu mānāntaravirodhāttasya tadayogyatvāt, tathā 'ādityo yūpaḥ' 'yajamānaḥ prastaraḥ' ityādiṣvapi 'yūpe paśuṃ niyuñjyāt' 'prastare juhūṃ sādayati' ityādivākyārthapramitiniṣpattaye guṇavādaḥ, na mānāntaravirodhāditi draṣṭavyamiti | dvitīyā vṛttirgauṇī, lākṣaṇikī vā| tathābhūtāyā dvitīyasyā api vṛtterhetoḥ śabdānāmartheṣu pravṛttidarśanāditi yojanā|
2.2.9
dūṣayati - naitatsāramiti| sāṃvyavahārika vā tāttvike vā prāmāṇye na pramāṇānāṃ svamahimasiddhapramā [ṇā] (bhāvātsvarasabhaṅgaḥ| ) samabhivyāhṛtānāṃ tu padānāṃ paurvāparyālocanayā mukhyayā vṛttyā vākyārthapratītau svarasasiddhāyāṃ mānāntarānurodhena [dvi] (tīyavṛttikalpane prāmāṇyabha) ṅgaprasaṅgaḥ| [na cāsti saṃbhavaḥ] pramāṇeṣu yadeṣāṃ svabhāvato 'prasiddhaṃ tadanyāpekṣebhyastebhya eva sidhyatīti| asti tu saṃbhavaḥ prameye [pra] (māṇasāmarthyānusāreṇa) ⟨f.57ᵛ⟩ [dṛṣṭe 'pi tadanupapattau kasyacidadṛṣṭasya kalpaneti| tasmātpra] māṇānusāreṇa yathāsambhavaṃ vikalpasamuccayavyavasthāḥ kalpyante| yadi [ku] (taścidgauṇārthatvaṃ svarasa) siddhāprāmāṇyānyathānupapa[ttyā kalpyate], tataḥ parasparāśrayaprasaṅga ityāha - itaretarāśrayaprasaṅgācceti | tasmādvedāntotthenādvaita[jñānena virodhe pratyakṣādi]jātasyendriyādisamutthasya vijñānasya bādha eva pramāṇānusārī, tadapabādhātmana evottarasya samudāyāt | tadanapabādhe ta[drū](paṃ nādvaitajñānaṃ tadapabā)dhātmakaṃ jāyate yena tadabhāve tadrūpaṃ vyāhanyeta | na khalu yathā nedaṃ rajatamiti pūrvavijñānaprasañjitarajataniṣedhātmakamavabhā[sa](te, api tu vartamānami)damityapi | satyapi viruddhaviṣayatve śuktiriyamityapi kadāciditi cetarānubhūyamānārthasyāpi naño 'prayogādityavadātam | na ca pra[tyakṣādīnāmananyagati]tvāditi sāṃvyavahārikatvena tāvaduktagatirgatyantaramapi śakyaṃ vaktumiti matvoktam - athā [sattvāt | tasya rajatāde rajatavidyāvi](ṣayā avidyāmānārthāḥ |)...
2.6.1
yastu manyeta iti | vyavasthitā hīmā artha[kri](yāstadbhedavagā)hante | tadyathā jāyate payaso dadhi na dadhi tilebhyaḥ, tilebhyastailaṃ na tailaṃ payasaḥ | evamutpattivināśavyavasthāpi | seyaṃ vyavasthā nā(rthakriyāṇāmekatve yujyate |) tathā 3 sati hi sarvaṃ sarvatropayujyeta vinaśyati kasmiṃścitsarvaṃ vinaśyet, jāyamāne ca jāyeteti | tadetadvikalpaṃ dūṣayati- yadī[ti]( | kāryanānātvaniyamaḥ prā)geva dattottaraḥ, kāraṇaniyamastu daghnaḥ payasa eva janma nānyata ityasiddhe tilānāṃ payaso bhede na siddhyati | tatastu tadbhedami[ccha](ta itaretarāśrayapra)⟨f.85r⟩saṅgaḥ | śaktibhā- 3 vābhāvāvekasmin saṃyogabhāvābhāvāviva vyākhyātau | taduktam- anantarameva nirāsīti | tannirāsamuktānukta(nidarśanābhyāṃ spaṣṭayati)–yathā khalu dīrghakālāḥ vyomātmādayo mitakālaiḥ saṃyogavibhāgabuddhyādibhirdharmaiḥ sambadhyamānāstaddharmāṇo 'taddharmāṇaśca na [vi](rodhapadabhājastathā pari)mitadeśai rathādisaṃyogaiḥ sadvitīyaṃ saṃyoginamanurudhyamānairvipuladeśāḥ pṛthivyādayo 'nantāstvākāśādayaḥ| śaṅka[te]– (kathamanantasyāntavāndha)rma iti cet| ayamabhisandhiḥ| dharmo hi saṃyogabuddhyādirdharmiṇo bhinno vā syādabhinno vā? bhinnaśceddharmiṇyanena vartitavyamanyathā na (taddharmaḥ syāt| abhinnaśceddha)rmī vyomātmādiḥ sarvatraikarūpa iti tadvṛttistatrāstyeva| na tu tannāstīti tasyaiva tadaiva bhāvo 'bhāvaśca na
2.6.2
mitakāla iti| avyati)reke 'pi ceti vyāpterabhyupagamaḥ| yo 'pi janaka27 tvājanakatvalakṣaṇaviruddhasaṃsargāddīrghakālamarthaṃ krameṇa kurvantaṃ tāṃ tāmarthakriyāṃ na prati[pa](dyate taṃ pratyāha - yo 'pīti|) ... ... (yasya tāvaddadhnaḥ payaso janma na tasya) ⟨f.87ʳ⟩ tilebhyo 'nutpattiryena śaktyaśaktivirodhādbhedaḥ syāt| nanu tilebhyaḥ pratyakṣaṃ tailamupalabhyate na tu 3 dadhi, tatkuto [na](tayorvirodha ityākṣipati - )kutaḥ? uttaramāha- tilānāṃ payaso 'bhedāt| payaso jāyamāno dadhibhedastilebhyo jāyata eva| atha tadaiva dadhyantarasyānu[tpattervirodhaḥ| tacca na, anyatrā]śakteḥ| kāryabhedamabhyupetya 6 vāda iti na smartavyam| śeṣaṃ sugamam| athaivaṃ sati na tu kalpanāyāmityarthavastu dharmāṇā[nai]kāntikatvādbhinnamevetyāha – aupādhikastarhi pratyayamātraniveśīti | yo 'pi kṣaṇikatvena tāttvikameva kevalādvījātsahakārisahitā[sya bīja](sya bhedamāha, tasyāpi) mate kṣaṇebhyastāvat kāryakāraṇabhāvāviniścayaḥ | yaśca pratyakṣānupalambhāddurlabha iti svalakṣaṇamātraṃ svalakṣaṇamātrasya he(tumāha pariśeṣā)t, tathā ca tasyāpi mate
2.6.3
api ca sambandhādapi daṇḍadaṇḍinoriva vaiyadhikaraṇyamityāha – [na ce] (ti | tadeva sphuṭayati - samba) [f. 97r]ndhīti | dvābhyāmityāpātataḥ paramārthatastvekayeti | etaccopapāditaṃ vidhiviveke | hetvantaramāha - vipratipatteśca bhūyasāṃ 3 parīkṣakāṇāṃ [kā]pālikakaumārilādīnāṃ keṣāṃci)ddharmabrahmamīmāṃsakānāṃ sāmānyaviśeṣayorbhede kecideva hi pailukāḥ paiṭharā vā tadbhedāmātyantikamāsthiṣata | anyathā tu bhedamaitayoḥ [sā] mānyaviśeṣayoḥ pratipadya na bhū) yāṃsaḥ pratyakṣe vi- 6 syādetat- na sambandhamātrānsaṃyogādeḥ daṇḍapuruṣādivartino bhavatyavipratipattirapi tu sambandhaviśeṣātsamavāyāt| sa khalvayutasiddha[saṃ] (bandhivartitayā saṃbandhā)ntarebhyo 'yutasiddhasaṃbandhivṛttibhyo bhidyate| yutasiddhyayutasiddhī ca darśita adhastāt| nanu bhavatu samavāyaḥ, sāmānādhikaraṇyaṃ tu kutastya[mi](tyata āha - sa hīti| vastū) nāṃ sambandhanāmavayavāvayavināṃ guṇaguṇināṃ 44.23–26 Cf. Bhāvaśuddhi (238.7–10): sadākāro ghaṭākāraśca prakhyābhedo na vastubhedavyavasthāyai samartha ityarthaḥ| prakhyābhedavirodhāt bhedaprakhyaiva bhedaṃ kiṃ na sādhayediti? atrāha-
2.6.4
24 ghaṭākāraśca prakhyābhedo na vastubhedavyavasthātimestampyai prabhavati buddhibhedapakṣe | buddhabhedapakṣaṃ pakṣīkṛtyāha - vyāhatatvāt | na khalu sannasan [ghaṭa] (iti prakhyopapadyate kiṃ) tu (san) ghaṭa iti | tadidamāha - ekādhikaraṇatvenotpatteriti || ⊗ || nanu bhede 'pi parasparātmatvena pratipatternimittaṃ samavāyaḥ | tasya khalveṣa sāmarthyātiśayaḥ yena bhedavatāmarthānāṃ bhedaṃ tirodadhāti | 3 tathā ca te 'bhedena prakāśante | atrocyate - viśeṣasyābhāvānna vastvanvayaḥ| pratyekamanapekṣayorvastutve nobhayātmakamekaṃ vastu syāditi suṣṭhūcyate -
2.6.5
codayati – syādetaditi| mā bhūdvastu tadaṃ (śatvaṃ tu na vāryate, anya)theti| kalpanāyā api nirbījāyā anupapatterityarthaḥ| tadetadvikalpya dūṣayati - 3 kaḥ punarayamiti| na tāvadvastveveti| parasparānapekṣayoḥ sā [mā] (nyaviśeṣayorvastu)tvam, na tu tadatiriktamasti vastvityevakārārthaḥ| tathānāṣṭāpattiruktetyāha – tanmātrarūpatva iti| atha vastuno 'nya ⟨f. 105r⟩t svayaṃ vastu, 6 tathā cedanugamānna bhedavādāśrayaṇamityata āha – nāpi vastuna iti| kutaḥ? sāmānyeti| athoktaprasaṅgabhiyā na vastuno bhinnama [bhi] (nnaṃ vā sāmānyamiṣyeta, evaṃ sa)tyanirvacanīyatayānādyavidyāvinirmitaṃ syāt| na cānādau 9 nirbījatopālambhasya padamityāha – atha na vastveveti| nanu mā bhūdbhedābhedābhyāṃ ni[rū] (paṇamaṃśāṃśinoḥ, ubhayathā) bhāvitatvānupapatteḥ| aṃśatvena tu nirvakṣyate| na caitāvatā gaganakamalinīkalpaḥ| na hyasau 12 kasyacidaṃśaḥ| tathā ca tadanugame siddho vastvanuga[mastadvyatirekādityāha) – nanu nāṃśa iti| dūṣayati – naitatsāramiti| āḥ pramādo yadaṃśābhyāmabhi-
2.6.6
ta: kṛṣyamāṇo batārthatapasvī vyāvṛttyanuvṛttyorekatrāpi pratiṣṭhā[ma](labhamāno na kasmiṃścidaṃ)śe niveśito 'tipaṇḍitairityarthaḥ | atha cāvahatamaṃśatvaṃ vyāvṛttāvevāsya labdhapratiṣṭhatvādityāha- api tvanugama eveti | itaretarā(pekṣayordvayorvā sāmā)nyaviśeṣayostatsamāhārasya vā vastutve nāṃśānāmasti vastutā | na caite śaśaviṣāṇāyamānā api tvanirvacanīyatayānādyavidyā[nu](bandhā: prajāye)ran | na ca bhedābhedābhyāṃ vyāptaṃ vastutvaṃ tadabhāvaṃ 'śeṣvaṃśatayā nirvācyeṣvapi bhavitumarhati | (f. 105v) tasmādekāṃśanugame 'pi na vastuno 'nugamaḥ | pratyekamastu vastutvaṃ na dvyātmakamekamiti || ⊗ || rāgātsaṃvṛttyā tathāvagamya(tām| na tu) 〈f.115ʳ〉 svabhāvabhedaḥ syāṅgāvikaḥ| 24 prasajyapratiṣedhe vallabhaḥ sarvopākhyāvirahamabhāvamabhimanyamānaścodayati – nanu nānyonyābhā[vo] (nāmeti| arthasya vastu)no bhavituriti yāvat, siddhirbhāvastattvaṃ viśeṣaṇatvaṃ vā, na punarabhāve 'narthe kalpanāmātropadarśitaśarīre 27 samastīti dūṣayati – na cediti](|| ⊗||
2.6.7
api ca bhedatvādeva viśvasya bhedo 'bhedopādāna iti śakyate 'numātum| dṛṣṭo hi maṇikṛpāṇadarpaṇādiṣvabhinnamukhopādānastadbhedaḥ| 3 na ca tatra bhāvāntarotpattiḥ, viruddhapariṇāmatvāt| syādetat – abhedo 'pi śakyo bhedopādāno 'numātum, vanābhedasya tarubhedopādānatvāt| na, bhedābhāvaprasaṅgāt| evaṃ hi na kaścideko 6 'bhinnaḥ paramāṇurapi| tadabhedo 'pi hi bhedopādānaḥ syādvanādivat| tathā tadaṃśābhedo 'pītyanavasthāyāmekasyābhāvāttatsamuccayarūpo 'bhedo na syāt| atha kvacidavatiṣṭhate sa ekaḥ| tadabhedo 9 na bhedopādāna iti vyabhicāraḥ| tadidamucyate –
2.9.1
athābhāvajñānasā)magrīparāmarśènāpi tameva doṣaṃ prasañjate - api ceti| na tāvadavijñātaḥ sattāmātreṇa kevalaḥ pramāṇānutpādo locanādivadabhāva(jñāna3 heturdiṣṭaḥ, suṣuptā)dau vyabhicārāt| na copālambhakāraṇasamavadhānaṃ pramāṇānutpāde kaścidatiśayamādhatte| na ca tadgataḥ kāryopalabdheritarathā tadabhāvāda(nupalabdhimātrāt)pramāṇānutpāde jñānasāmagrījanyaḥ kaścidupakāraḥ kalpita 6 iti sāṃpratam| tasya tādṛśo dṛṣṭavastubhāvāvinābhāvenaiva tadbodhakatvopa[de](śaḥ, adṛṣṭasāmarthyaka)lpanāyogāt| na khalu dṛṣṭayā kṛśānunāntarīyakatayā kṛśānuṃ bodhayandhūmastatrādṛṣṭasāmarthyakalpanāmarhati| ata e[va] ⟨f.92ʳ⟩ 9 laukikāḥ kuto nāstīha caitra ityanuyuktāḥ prayatnenānumānādanupalabdheriti pratyāhuranumita iva dhūmaketane dhūmāditi| na[nu](kuto jñāyate liṅgamiti pṛ)ṣṭāḥ pratyāhurlocanāditi| tadamī nūnamuktalakṣaṇapramāṇānutpādajñānapurassarame12 va pratipadyante prameyābhāvaṃ dhūmādhigamapura(ssaramiva vahnijñānamitī)damuktam - tathā ca liṅgavajjñānāpekṣaḥ pratipatterjanaka iti| sa ca yadi vastvantarasya gavāderjñānamavyavasthābhiyāsthīyeta, tato 'siddhe va[stu](bhede na vastvantarajñā15 naṃ) sidhyati| nanvasiddhe vastubhede mā bhūnnāma vastvantarajñānam, jñeyametaditi tu kasmānna sidhyati? tena ceha prayojanaṃ na vastvantareṇetyata āha - jñe[yabhedānumeya iti|) bhavatvetattataḥ kimityāha - tathā ceti| atha na vastvanta-
2.9.2
saṃdihate viparyanti vā laukikāḥ sthāṇurvā [puru](ṣo veti| saṃdigdhārma)noḥ 36 sthāṇupuruṣayostādātmyābhāve 'pi viśerate iti cet? na, tatra dvayoranavadhāraṇāt, avadhṛtasya ca dravyasya tadāśrayasya tadātma(tvā)[dbhinnarūpopalambha]nāt| tadanyavyavacchedo na punastaddharmo na ca bhāvarūpagrahe tadanyagrahāpekṣā, 39 tasyendriyasannihitaviprabalenotpatteḥ| tatkuto '[sya](sāmānyaviṣayatvaṃ) yena parasparāśrayatvaṃ prasajyeteti bhāvaḥ| atraiva vṛddhasammatimāhuḥ - tathā hi nirvikalpasyeti| tatkiṃ ni(rviṣayameva pramāṇa)mabhāvākhyamityata āha - yastu 42 saṃyogāditi| vastuvyatiriktābhāvaviṣayaṃ yattanna vastuviṣayam| anvayavyatirekābhyāṃ ca tasya bhāva(sya saṃkaro 'panīya)ta iti bhāvaḥ| atrottaramāha - te prāgeveti| 45 ayamabhisandhiḥ| vibhinnāvabhāsā buddhirbodhyānāṃ bhedaṃ vyavasthāpayati| na tvanvaya[vya](tirekābhyāṃ) nīladhiya iva pītādipratyayātpītādivyavacchedadhiyo bhinnaḥ pratibhāsaḥ| tathā hi nānāvyavacchedyādhikaraṇo vyavacchedaka[i](vṛ) 48 (f.93v) pratibhāsate| sa cedyavacchedye naikaḥ syāt, tatroktamuttaram - na bhedo vastuno rūpaṃ tadabhāvaprasaṅgataḥ| iti| 12 prasajyeta | na cāsyendriyapratikūlatāpi tadviṣayabhūtala[prati](yogismaraṇāvabhā)sitakumbhapratikūlatā | smaraṇānubhavaviṣayastu syāt, sa cendriyavyāpāranmānāntaravyāpāramapi vyavacchindyādityukam | na (pratyakṣāntaramutpadyata 15 iti) bhāvaḥ | tadetatpailukapaiṭharāṇāṃ matamupanyasya nirākaroti - tān pratīdameveti | sugamam || || kiṃ ca
2.9.3
tadetaddūṣayati- tadidamasāṃpratam, yato nedṛśāṃ vi(pratiṣiddhārthajñānā)nāmiti| satyaṃ yatpramāṇaviparyayeṇa vartate tadviruddham, sa eva tu viparyayaḥ pramāṇānām, na tāvatsvarūpataḥ| na khalu viṣayādhīnanirū](paṇā viparyayāḥ kṣamā) 3 viruddhānyaviruddhāni vāvadhārayitum| viruddhaviṣayotthāpanena tu bhaveyuḥ| asti ca sāmānyaviśeṣodgrāhiṇo 'pi (jñānasya viruddhavi)ṣayotthāpanamuktādeva kramātsaṃśayavijñānasyevetyarthaḥ| vipratiṣiddhārthānāṃ jñānānāṃ prāmāṇyamicchataḥ 6 saṃśayajñānasyāpi prāmāṇyaprasaṅga ityāha- anyatheti| atha ‘san ghaṭaḥ’ iti sāmānyaviśeṣau svarūpabhinnāvapi tādātmyena samuccayena vigāhamānaṃ vijñānaṃ na viruddhārtham| saṃśaya(stu na tādātmyena sa)muccinoti, api tu vikalpayatyayaṃ 9 vāyaṃ veti tadviruddhārthopasaṃhārādapramāṇam | pramāṇaṃ tu sāmānyaviśeṣanirbhāsam, vi(jñānopadarśita)(f.102ʳ)tayā vikalpābhāvena virodhānupapatterityāhaatheti | pariharati - mā bhūtsamuccaya iti | yadi yathāvabhāsayati vijñānaṃ tathaiva (vikalpayatyapi), hanta bho samuccitavadvikalpito 'pi viṣayo 'bhyupetavyaḥ syāt | atha vyavasthitasya vastuno vikalpānupapatterjñānopadarśito 'pyanupapanno viṣaya iti śaṅkate - so 'pi neti | uttaramāha - ekamapīti | prakṛtadoṣamupasaṃharati - tatra yatheti | codayati - syādetaditi | na saṃśayasya vikalpitarūpāva(gāhitvena viprati)ṣedhādaprāmāṇyamapi tu nirṇayajñānena bādhanāt | ‘san ghaṭaḥ’ iti tu dhiyaḥ sarveṣāṃ sarvadotpādādvyavahārāvisaṃvādāccāsati bādhake nā(prāmāṇyamiti) bhā-
2.9.4
vaḥ | dūṣayati - yatra tarhi candramasaḥ parabhāgasya hariṇasadasadbhāvayoranirṇayastatra vikalpātmatā syāt| api ca nirṇaye 'nya[tarabādhān) nedaṃ rajata - mityanena ca kasmādrajatajñānamapodyate ? bhaviṣyati hi tadviṣayo vyavasthitaśca, rajataṃ ca tadbhāvaśca | vastunastasya bhāvā [bhā] (vābhyāṃ saṃśaye) (f.102v) nedaṃ rajatamityasya ca viruddhaviṣayopasthāpakasya balīyastvādbādhakatvam| yatra tarhi na bādhakamasti tasya saṃśayasya vā sāmānyaviśeṣa[tadvadrāhiṇo jñānasyaikasya) bhinnasya vā parasparaviruddhārthagrāhitvena vyāghātānna prāmāṇyamityāha - api ca yathā bādhāyāmiti | upasaṃharati - tasmāditi | (svapakṣopavarṇana)mātramaprāmāṇikam | codanā ca pravartakaṃ vacanam, tasmātkārye 'rthe vedaḥ pramāṇam | vedāntānāmapi tu pratipattikartavyatāpramāṇabhājāṃ tanmukhena tadanugatabhūtātmatattvaviṣayabodhakatvam | ataste 'pi kāryaniṣṭhāṃ 3 nātivartante | tathā ca ‘kathaṃ tarhi mantrārthavādāḥ sopaniṣatkāḥ’ ityāśaṅkya ‘codanā hi bhūtaṃ bhavantam’ ityādyuktam | etaduktaṃ bhavati - kāryamarthamavagamayantī codanaiva bhūtādikamapyarthamavagamayatīti - ye manyante tatpratibodhanāya prayatate| tisraśca pratipattayo brahmaṇi| prathamā tāvacchabdāt, anyā śabdātpratipadya tatsantānavatī dhyānabhāvanopāsanādiśabdavācyā, anyā tato labdhaniṣpattirvigalitanikhilavikalpā sākṣātkāraṇarūpā|
2.10
22.1–4 Cf. Abhiprāyaprakāśikā (207.25–208.7): svarūpeṇāsamartho (svarūpeṇa samartho edn) 'pi kramavatsahakārisāpekṣaḥ krameṇa kāryāṇi karotīti cet, na; vikalpāsahatvāt | kimasya sahakāriṇaḥ kaṃcidupakāramādadhāti, na vā| anādhāne'kiñcitkaratvānnāpekṣyeran, ādadhānāstu bhinnaṃ vātiśayamādadhīran| Cf. Nyāyakaṇikā (500.14–501.4): asamartho'pi kramavatsahakārisaṃnidhānātkrameṇa karotīti | tadanupapannam, vikalpāsahatvāt | kimasya sahakāriṇaḥ kaṃcidupakāramādadhati na vā ? ādadhānā api bhāvādbhinnamabhinnaṃ vā? 22.4–7 Cf. Nyāyakaṇikā (501.4–502.2): tatra bhinnopakārādhāne bhāvarūpe satyapyalabdhajanmanaḥ (0janane Goswami) satyapyasminnanupalabdherutpattimat evopakāratkāryasya niṣpatterna tatkārī bhāvaḥ syāt | na copakārasahakāriṇaḥ kāryajananamiti sāmpratam | upakārasyopakārāntarajanane'navasthānāt | ⋯abhinnopakārādhāne bhāva evābhidhīyeta, na ca sa prāk siddhaḥ śakya ādhātum | Cf. Abhiprāyaprakāśikā (208.7–9): bhinnatve bhāve satyanyaḥ (satvanyaḥ edn) jāyamānātiśaye tu sati jāyamānaṃ yatkāryaṃ tasyaivārthakriyeti bhāvaḥ | arthakriyāśūnyatvenāsanneva syāt, abhinnatve tu bhāva eva jāta iti pūrvasya nāśātkṣaṇikasyaiva kāryatvaṃ prāptam | 22.7–13 Cf. Nyāyakaṇikā (504.6–505.3): taduktena krameṇa na krameṇārthakriyākāritā sambhavati bhāvasya nāpi yaugapadyena yujyate | yasmādyāvatkāryaṃ kimapi prathame kṣaṇe tenākṣaṇikena svenātmanā sampāditaṃ tāvatsarvaṃ dvitīyādikṣaṇeṣu sampādayet, tāvatkāryasampādanayogyasyātmano dvitīyādikṣaṇeṣu sannidhānāt | Cf. Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (513.20–514.5): tasmānna krameṇārthakriyā bhāvānāṃ nāpi yaugapadyena | tasmādyāvatkāryaṃ tenākṣaṇikena prathame kṣaṇe sampāditaṃ tāvatsarvaṃ dvitīyādiṣvapi kṣaṇeṣu sampādayet, tāvatkāryasampādanasvarūpasya dvitīyādiṣvapi kṣaṇeṣu bhāvāt | na ca sampāditaṃ śakyasampādanamiti yad dvitīyādiṣu kṣaṇeṣu sampādayati tatprathamakṣaṇe sampādi-
2.11
dipravibhāganimittaṃ yadopapadyate tadā bhedakalpanamakāraṇam, ekasmādapi tatsiddheḥ- iti pūrvopasaṃhāraḥ| tadetadṛcābhyanūktam‘etāvānasya mahimā' iti| etatparimāṇamasya sāmarthyamyadeko 'pi 'sahasraśīrṣā' iti 'yadbhūtaṃ yacca bhavyam' iti| pūrvargadvayanirdiṣṭavividhaviruddhābhimatadharmakāryavyavahārāśrayaḥ kathamiti| 'ataḥ' pratyakṣābhimatāt, 'puruṣa evedaṃ sarvam' iti vādṛṣṭanirdiṣṭāt; 'utāmṛtatvasya' iti vā devamanuṣyalokabhedena prapañcādekaikasmātsamastācca vṛddhataraḥ puruṣaḥ| tenāsmin parimitānāṃ viruddhābhimatānāmapyanante na samāveśo na yujyate| tadeva jyāyastvaṃ darśayati- 'pādo 'sya viśvā' iti| kṛtsno 'pi tāvadbhūtaprapañco 'sya kanīyān bhāga iti, kiṃ punaḥ pratyekam| tathā hi- 'tripāt' ivāparimitamanantaṃ maraṇādibhūtaprapañcadharmaśūnyaṃ rūpaṃ 'divi' pradyotāvasthāyāṃ vartate, pramodāvasthāyāṃ vā, sūryamaṇḍale, dyusthāne vā| tatra hi tadupāsyam| taddhi tasyopalabdhisthānamiti tatretyucyate| ... tadetatpūrvoktaṃ sahetukaṃ saṃkṣipyopasaṃharati- tadevamekasyaivaiṣa mahimeti| viruddhāviruddhābhimatā ye [dha](rmādiviṣayā vyavahārāstadā)śrayaḥ puruṣaḥ| ataḥ
3 prapañcāt pratyakṣābhimātāditi na vāstavamasya pratyakṣatvamapi tvabhimānata ityarthaḥ | vṛddhataraḥ para[mo] (mahānananta iti | prapañco 'sya bhā) ga iva tadapekṣayā 'lpakāmtvāt, na tu bhāgo nirbhāgatvātpuruṣasya | puruṣapādasya viniyukta6 tvāt tripāt | pariśiṣyate tasyā (parimitatvaṃ dharmaśūnyatvañca | ata) āha – tripādiveti | tacca pādādadhikamanantamivetyāha – anantamiti | divīti | tadupāsanāyāḥ sthānaṃ nirdiśati na tu (tadadhiṣṭhānam |) ...
9 || ⊗⊗⊗⊗⊗⊗⊗⊗⊗ ||
ye tu manyante – satyametat, na pratyakṣaṃ bhedādhigamāyālam | itaretarābhāvāṃśo hi bhāvānāṃ bhedaḥ, na so 'kṣagocaraḥ | ‘bhā3 vāṃśenaiva saṃyogo yogyatvādindriyasya hi' | tathā ca na liṅgagamyo 'pi, adṛṣṭasaṃgatitvāt | arthāpattirapi kāryavyavasthāhetukā syāt | sā asiddhe bhede vyavasthāyā evānupapattestatrāyu6 ktā | tasmātsadgupalambhahetubhyaḥ pramāṇāntaramevābhāvāyopāsanīyam | vidhāyakādvā pramāṇāntarameva vyavacchedakamabhāvākhyam | tannibandhanā hi bhāvānāmasaṃkīrṇatā | yadavocan – ‘vastvasaṃka9 rasiddhiśca tatprāmāṇyasamāśrayā |' iti | tān pratyucyate –
2.12
anyathopagame na syādvastutattvavyavasthitiḥ|| iti| [na](nu vastu sāmānyādi)rūpaṃ parisphuṭamiti| tatrāha- vastunastvapoddhṛta-
syāṃśasyāvasthānakalpanā dravyatvakalpanā kalpanaiva| na khalu kālpanikaṃ bhavitumarhati| na [cā](tra pramāṇaṃ citrapra)tyayaḥ, uktayā nītyā bādhitatvāt| na cānyathāsiddho 'nubhavo nītyā na bādhyate| dehātmābhimānasya ca jvā-
lādyekatvasya cānubhavopasthāpi(tasyāpi nītyā vyava)dhidarśanāt, anyathā tasyāpi tāttvikatvaprasaṅgāditi bhāvaḥ|| ⊗||
api ca
2.13
‘gṛhītvā vastusadbhāvaṃ smṛtvā ca pratiyoginam| mānasaṃ nāstitājñānaṃ jāyate 'kṣānapekṣayā||’
nanu ca bhavatu pratiyogismaraṇaṃ niṣedhādhikaraṇagrahaṇaṃ rūpataḥ, pa[ścāttu] taddhetukaḥ tayorbhedo [gṛ]hyeta| netyāha - tayo)⟨f.91r⟩śceti| avadhyavadhimadbhāvagraho
bhidyetetyatiprasaṅgaḥ | upasaṃharati - tasmāditi | kutaḥ ? saṃbhavāt | anyathā 18 tvasambhava ityāha - niyamācca | tadetatpratiyogitvaṃ nānyathā sidhyati | api cārohaparīṇāhavadvastu sāmānyamātropalabdhau vastutaḥ sthāṇau puruṣasyābhāvapratipattyabhāvāt | na kevalamupapattito 'pi tu vyavahāro 'pi laukikā- 21 nāmevamevetyāha - tathā ceti | prakṛtaṃ dūṣaṇamupasaṃharati - tathā ceti | evaṃ tāvadbhedavijñānaparāmarśenetaretarāśrayatvaṃ prasañjitaṃ syāt |
2.14
3 api ca sanmātrarūpe sarvatra pratīyamāne tatsvabhāveṣu vastuṣu netarābhimata itarābhimatapramāṇānutpādaḥ, satsvabhāvatvāttayoḥ | 'sat' iti ca sarvatra pramāṇasadbhāvāt | pramāṇābhāvāccetaretarā6 bhāvajñānamiti | nanu nārthānāṃ kiṃcidabhinnaṃ rūpam | pratyabhijñānāddhi tadavagamyeta | na cārthamātraṃ dṛṣṭavato 'rthāntare sa evāyamiti pratyabhijñāsti yathaikāṃ gāṃ dṛṣṭavato gavāntare | sacchabdapratyayā9 nuvṛttistu pācakādivadyoganibandhanā | pramāṇaviṣayo hi 'san' ityucyate | naitatsāram | na cedabhinnarūpapratipattiḥ, nirviṣayatvameva pramāṇasyāpadyeta | yato na vyavacchedamantareṇa bhedapratītiḥ | 12 na vyavacchedaḥ kevalaḥ, na vidhisahitaḥ, na vidheḥ paścātpramāṇasya vyāpāraḥ | na vidhireva vyavaccheda iti varṇitam | tatra yadyekamapi na gamyate nirviṣayataiva syāt | apratyabhijñānaṃ ca 15 yadi govailakṣaṇyāducyeta satyapi sanmātrarūpānugame, gavāntare 'pi tanna syāt, devadattavailakṣaṇyāt | na hi yādṛśo devadattasya punardarśane ekatvapratyayastādṛśo gavāntare | ...
kikānāṃ yathā gāṃ kālākṣīmīkṣitavato gavāntare svastimatyāmasti| kathaṃ 12 tarhi santi dravyaguṇakarmā (ṇīti buddhivyapade) śau laukikānāmityata āha - sacchabdapratyayānuvṛttistviti| tadetaddūṣayati - naitatsāramiti| bhedastāvanna pramāṇagoca[ra] (ityupapādita)madhastāt| abhedo 'pi cenna tadgocaro hanta hatāni 15 nirviṣayatayā bata pramāṇāni bhedābhedābhyāṃ vicārāntarābhāvāt| ta[tkiṃ] (pramāṇānāṃ viṣaya) iti pūrvāvamarśamantareṇaivābhinnavastuviṣayatā (bhyupeyatā) mityata āha - apratyabhijñānaṃ ceti| yadi hi yathā kila kālākṣī (mīkṣita18 vataḥ svastimatyāṃ gavi gaurityekanirbhāsāvamarśaḥ, na tathā tāmeva dṛṣṭavato gāmityetāvatā satyapi sadityanugame sattvamevānubhūyeta|) ...
... (na) (f.96r) †ativiṣayada †kāryamapahnotumucitam, cakṣurādyanupalambhena rūpādivijñatīnāmapyapahnavaprasaṅgāditi bhāvaḥ| tatra parīkṣāprasaṅghānī(taṃ vijñānamāha – na hi vijñā)namityevārthaṃ vyavasthāpayati, kiṃ tu yadvicārasaham| na khalvanātmani śarīrendriyādāvātmābhimānaḥ sarvajanīna ityevaṃ dehādīnāmātmabhāva (upapadyate| nyāyaviruddhatvā)dvibhramaḥ sa iti cet, ihāpi kāraṇotthāpitasvarāsahatvamupapāditamupapādayiṣyate ca
rūpādyupalabdhikāryatā| na cakṣurādīni na kṣamante [vicā](rāsahaṃ grahītuṃ na vā cakṣurādi)kṣamamanyathāsiddhaṃ na bādhyamiti diṅmohālātacakrādivijñānamabādha-
tadidānīṃ viṣayaṃ parīkṣate– api ca jñānadvaye 'smin bhedābhedā(tmake catasraḥ kalpanāḥ) saṃbhavanti| tā darśayati– jñānabhedādityādinā bhedakalpanetyantena| 3 aviśeṣāṇāmātyantiko bhedo vyāvṛttirddeśataḥ paramāṇutvaṃ kālataśca kṣaṇika-
2.15.1
yadyeṣāṃ) dhruvabhāvi na tatra teṣāṃ hetvantarāpekṣā yathā jñānasyātmānātmaprakāśe | dhruvabhāvī ca kṛtakānāṃ bhāvānāṃ vināśa iti viruddhavyā (ptopalabdhirvināśasya he)tvantarādhīnatāṃ pratikṣipati | dhruvabhāvitā hi niṣidhyamānahetvantarāpekṣatvaviruddhatannirapekṣatvavyāptopalabdhā he(tvantarānapekṣatvamupasthāpayati |) ... 23.2 nanūktaṃ naite ] MSᵖᶜ ; naite MSᵃᶜ • prekṣāvantaḥ ] em. ; pekṣāvantaḥ MS 23.3 kṛṣībalo ] em. ; kṛbībalo MS 23.4 ॰māvapati ] em. ; ॰māvati MS • ॰karmitāyām ] MSᵖᶜ ; ॰karmitāyaṃ MSᵃᶜ • ॰bhuva ] ow. MS yāṅkurajananasāmarthyadarśanādbījasya kusūlasthādvatsaraśatenāpi tadadarśanāt tatrāvapatīti cet| atha kimayaṃ na svasaṃtānamātraprabhavaḥ samartho bījakṣaṇaḥ? tathā cetkathaṃ santānāntaraṃ sahakāri nāpekṣeta kāryakāraṇe| nanvapekṣata eva svotpāde na svakārye tatra cāsyānapekṣatvamucyate na tu svotpattau| Cf. Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (516.4-8): kṣityādisahabhuva eva bījakṣaṇasyātiśayotpādaparamparayā aṅkuraprasavasāmarthyātkusūlasthāttu sahasreṇāpi varṣeraṇḍurānutpādāttatrāvapatīti cet| atha kimayaṃ na svasantānamātraprabhavaḥ samartho bījakṣaṇaḥ? tathā cetkathaṃ santānāntaraṃ nāpekṣeta svakārye| nanvapekṣata eva, kiṃ tu svotpāde na punaḥ svakārye| tatra cāsyānapekṣatvamupeyate, na tu svotpāde| 23.9-13 Cf. Nyāyakaṇikā (520.2-6): nanūtpattāvapyasya svasantānavartī jāgarti pūrva eva nirapekṣaḥ kṣaṇaḥ|
2.15.2
evaṃ tasya pūrvaḥ pūrvaḥ svasantatipatita evānapekṣo jāgarti janana iti kusūlanihitabīje eva syātkṛtī kṛṣim̐rbalaḥ, kṛtamasya prekṣāvataḥ kṛṣikarmaṇā duḥkhakareṇeti| Cf. Nyāyakaṇikā (526.5-7): tathā ca kevalānāṃ vyabhicārasambhavādādyātiśayotpādamaṅgurotpādaṃ vā prati kṣityādīnāṃ parasparāpekṣāṇāmevotpādakatvamakāmenāpyaṅgīkaraṇīyam| Cf. Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (516.9-12): nanūtpattāvapyasya jāgarti svasantānavartī nirapekṣaḥ kṣaṇaḥ| evaṃ tasya tasya pūrvaḥ pūrvaḥ kṣaṇaḥ svasantatipatita (kṣaṇasantati॰ edn) evānapekṣo jāgartyupajanana iti kusūlanihitabīja eva syātkṛtī kṛṣībalaḥ, kṛtamasya kṛṣikarmaṇā duḥkhabahulena| tasmātparasparāpekṣāṇāmevāntyakṣaṇaprāptānāṃ kāryajanakatvamakāmenābhyupeyam|
2.15.3
23.34-41 Cf. Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (517.8-16): tasmādaṅkurād bhinne kṣityādau janayitavye tadupādānaṃ pūrvameva kṣityādisamasamayabhāvi bījenāpekṣyate| evaṃ bījamapi samasamayabhāvyeva sahakārikāraṇaṃ kṣityādibhirapekṣyate| nānyathā kāryabhedasiddhirityanicchatāpyabhyupetavyam| na cānupakārakamapekṣāgocara iti ca bhavadbhirevopapāditam| na ca kṣaṇasyopakārakatvasaṃbhavo'nyatra jananāttasyābhedyatvāt| na ca samasamayabhāvinorjanyajanakatvamasti savyetaraviṣāṇayoriva| tasmātsvasantānamātrādeva kāryotpādaprasaṅgāt kāryabhedānupapatteścānupakāriṇyapekṣāvirahācca kṣaṇikasyāpi sāpekṣasyānapekṣasya vā nārthakriyā saṃbhavinītyasādhāraṇaṃ sattvaṃ (0dhāraṇasattvaṃ edn) na kṣaṇabhaṅgasiddhāvaṅgam| Cf. Abhiprāyaprakāśikā (209.17-18): tadevaṃ kṣaṇikasyāpi sāpekṣasyānapekṣasya vārthakriyānupapatterasādhāraṇaṃ sattvaṃ na kṣaṇabhaṅgasādhanāyālam| 23.42-46 Cf. Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (517.17-21): अथ मा भूदसाधारणता सत्त्वस्येtyanupakārakeṣvapi kāryakāraṇāpekṣāmabhyupeyate, teṣāmapi kāryeṇānukṛtānvayavyatirekatvāt| na tvanena krameṇākṣaṇikoḍapi bhāvo'nupakārakānapi sahakāriṇaḥ kramavataḥ kramavataiva kāryeṇānukṛtānvayavyatirekānapekṣiṣyate| kariṣyate ca kramavatsahakārivaśaḥ krameṇa kāryāṇi| samarthasyāpi cāpekṣaṇīyāsannidheḥ kāryakṣepa upapatsyate| Cf. Abhiprāyaprakāśikā (209.19-23): atha mā bhūdasādhāraṇatā sattvasyeti, svarūpānupakārasahakāriṣu kāryakāraṇāpekṣāmabhyupeyate, teṣāmapi kāryeṇānvayavyatirekavattā, tarhyanena 23.54-60 Cf.
2.15.4
Nyāyakaṇikā (532.10-533.7): tasmādyathobhayādhīnanirūpaṇā vyāptirvyāpakasya vyāpye bhāva eva, nābhāva iti vyāpyasya tu vyāpaka eva bhāvo nānyatreti nirūpyate tathā kāryakāraṇabhāva ubhayādhīnanirūpaṇo'pi kāraṇasya kāryātprāgbhāva eva nābhāva iti kāryasya kāraṇe satyeva nāsati bhāva iti anubhavānusārānniścīyate, tathaiva laukikaparīkṣakāṇāṃ kāryakāraṇabhāvāvagateḥ| Cf. Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (518.5-11): tasmādyathobhayādhīnanirūpaṇā vyāptirayogavyavacchedena vyāpake nirūpyate vyāpye bhāva eva vyāpakasya nābhāva iti| vyāpye punaranyayogavyavacchedena vyāpaka eva bhāvo vyāpyasya nānyatreti| evaṃ kāryakāraṇabhāvo'pyubhayādhīnanirūpaṇo'pi kāraṇe 'yogavyavacchedena nirūpyate kāryotpādasya purastādbhāva eva kāraṇasya nābhāva iti, kārye punaranyayogavyavacchedena (°rayoga° edn ), kāraṇa eva sati bhāvo nānyasminnityanubhavānusārānniścīyate| tathaiva laukikaparīkṣakāṇāṃ saṃpratipatteḥ| 23.60-66 Cf. Nyāyakaṇikā (533.7-11,534.7-535.3): na ca kāraṇataiva sattā kiṃ tu svarūpaṃ nīlāderanubhūtāvasitam, taddhi tenaiva svarūpeṇa satsvabhāvavyavacchinnaṃ tāsu tāsvarthakriyāsūpayujyate, na punastatkāritaivāsya rūpam| mā bhūdaparyāyeṇānekārthakriyākāriṇo rūpabhedaḥ| ... tathā ca yadyasti sarvajñastathāpi siddhaṃ saddrūpa eva bhāvastadvijñānālambanapratyayatvamanubhaviṣyati| atha nāsti, tathāpi sa svahetuto labdhasvarūpa evāpātato'kiṃcitkaraḥ samartho'pi tattatsahakārisannidhestāsu tāsvarthakriyāsūpayokṣyate| Cf.
2.15.5
Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (518.11-16): na ca kāraṇataiva sattā kiṃ tu svarūpaṃ nīlāderanubhūtāvasitam, taddhi tenaiva rūpeṇa svābhāvavyavacchinnaṃ tāsu tāsvarthakriyāsūpayujyate, na punararthakriyākāritaiva svarūpam| mā bhūdanekārthakriyākāriṇo'paryāyeṇa rūpabhedaḥ| tasmādyadyasti sarvajñastataḥ svarūpeṇaiva san bhāvastajjñānasyālambanapratyayo bhaviṣyati| atha tu nāsti tathāpi sadrūpo janitvāpātato 'kiṃcitkaro'pi paścātkutaścinnimittādāsādya sahakāripratyayān tāsu tāsvarthakriyāsūpayokṣyate| 23.61 ॰pannīlāderanu॰ ] MSᵖᶜ; ॰nnīlāderanu॰ MSᵃᶜ • satsvabhāvavyavacchinnaṃ ] MSᵖᶜ; satsvābhāvavacchinnaṃ MSᵃᶜ; tsvābhāva ow. MS 23.62 tāsvartha॰ ] svartha ow. MS • ॰kriyāsūpayujyate ] MSᵖᶜ; ॰kriyāsūpayujyate| sūpayujyate MSᵃᶜ 23.63 tadyadyasti sarvajñaḥ ] MSᵖᶜ; tadyadyasti sarvajñāḥ MSᵃᶜ; sti and jña ow. MS 23.63-65san bhāvaḥ ] MSᵖᶜ; sanbhāva MSᵃᶜ; nbhā ow. MS 23.64 tajjñāna॰ ] em.; tajñāna॰ MSᵃᶜ • ॰syālambanapratyayo ] MSᵖᶜ; ॰lambanapratyayo MSᵃᶜ 23.65 paścātkutaścinnimittādāsādya ] MSᵖᶜ; paścātkuścinnimittāsādya MSᵃᶜ 23.67 ॰bdherasiddheḥ ] MSᵖᶜ; ॰byesiddheḥ MSᵃᶜ 23.68 sattvaṃ ] em.; sattva MS 23.69 bhāvā ] bhā ow. MS • avinaśvarā ] MSᵖᶜ; avinaśvaro MSᵃᶜ 23.70 ॰mabhimata॰ ] ta ow. MS
2.15.6
23.135-141 Cf. Nyāyavārttikatātparyaṭīkā (510.3-11): यापि ध्रुवभाविता विनाशस्य tatra brūmaḥ - dhruvabhāvitvena vināśasya hetvantarānapekṣaṃ bruvāṇo nāhetukatvaṃ vaktumarhati| hetvantaranirākaraṇena hetunā nirākaraṇāt| viśeṣaniṣedhasya śeṣābhyanujñānahetutvāt| api ca dhruvabhāvitvamasiddhamanaikāntikaṃ vā| idaṃ bhavān pṛṣṭo vyācaṣṭāṃ kiṃ ghaṭasantānātsabhāgātkapālasantatirdhruvabhāvinī na vā? na cet? na vināśo'pi ghaṭasya dhruvabhāvī| na khalu visabhāreactortpādamantareṇa ghaṭavināśamīkṣāmahe māṃsacakṣuṣaḥ| tathā cāsiddhā dhruvabhāvitā vināśasya| atha dhruvabhāvinī, tasyāmeva tarhi vibhāgasantatau dhruvabhāvinyāmapi mudgarādihetvantarāpekṣetyanaikāntikaṃ dhruvabhāvitvaṃ nānapekṣatvena vyāptamiti na hetvantarāpekṣitvaṃ niṣeddhumarhati| Cf. Nyāyakaṇikā (538.8-539.8): na ca dhruvabhāvitā vināśasya hetvantarānapekṣatvamāvahati, asiddhatvādanekāntikatvādvā| idaṃ hi bhavānnirūpayatu, kiṃ ghaṭasantānātsabhāgādvisabhāgā kapālasantatirdhruvabhāvinī na vā? na cedvināśo'pi ghaṭasyādhruvabhāvī| na khalu visabhāreactortpādamantareṇa ghaṭavināśamīkṣāmahe piśitacakṣuṣaḥ| tathā cāsiddhā dhruvabhāvitā vināśasya| atha dhruvabhāvinī, tasyāmeva vibhāgasaṃtatau dhruvabhāvinyāmapi mudgarāpekṣiṇyāmanaikāntikaṃ dhruvabhāvitvaṃ nānapekṣatvena vyāptamiti na hetvantarāpekṣatvaṃ niṣeddhumarhati| 23.142 Cf. Nyāyakaṇikā (539.8-10): tasmātkṣaṇikatvasādhanānumānapratikṣepādabādhitaṃ pratyabhijñānaṃ sthāpayati bhāvāniti siddham|
2.15.7
śaṅkate - atha niranvayavināśānāmapi kāraṇānāṃ kalpanāviṣayādabhedādavastusata evāvastusatī kāryasya tulyatāsā[hya](te| abhedo dattajalāñja)liritya- 3 thaḥ | tadetaditarasyāpi tulyam | tathā ca kalpanālāghavādabheda eva kāraṇānāṃ nyāyya ityāha - hanteti | śaṅkate - atha kāryeti | [su] (gatatanayaiḥ prati)⟨f. 82v⟩ kṣipte pratyakṣe bhedagrāhiṇi kutastya eṣa cakṣurvijñānasvarūpāṇāmadhipati6 samanantarālambanapratyayānāṃ bhedaḥ, yato rūpavijñāna (sya cakṣurādikāraṇa) bhede na bhavedanaikāntikatvamiti | tatpunaridamuktaprāyatayopekṣya dūṣaṇāntaramāha - yathā tarhīti | na kāraṇadharmaṃ cetkāryama [nu] (patati tarhi kvānu) patati, na 9 kvacidapyanupatedityarthaḥ | api ca yatrāpi bahubhyaḥ kāraṇebhyaḥ paramārthata ekameva kāryamupajāyate, tatrāpyatadrūpaparā [vṛ] (ttaṃ kāryaṃ teṣāṃ teṣāṃ kāra) ṇānāṃ viṣaya iti hi sugata3 tanayairabhyupagatam | tatsarvatra kāryabhede samānam, sarvasyaiva tadbhedasya samānotthāpitatvādityāha - api (ceti | yadi ca kāryatulyatvaṃ) na hetusāmyakṛtaṃ nanu mā bhūtakāryabhedaḥ kāraṇabhedāvagatihetuḥ, viruddhadharmasaṃsargā(ttū bhedo 'vasīyata ityā)ha – yo 'pi manyate yugapaditi| dharmo jananādirdharmisamāśraya iti tadarthakriyetyucyate| nanu na dāhapākau ja(nanamaraṇādivadvirodhi)(f. 83ʳ)nau nāpi kṛśānordharmāvapi tu dāhyasya pākyasya vetyāśayavānāha – kathamiti| so 'siddha iti| advaitavādināṃ hi jananamakaraṇā(daya ekasminvastunyaka)-
2.15.8
lpitāvacchedè saṃbhavanti kālapanikāḥ| dvitīye tu kalpe 'naikāntikatvam, parasparāsaṃkīrṇānāmapi dharmāṇāṃ dharmiṇyekatra darśanāt| yathā janmā(dayaḥ parasparāsaṃkīrṇā)tmāna evaṃ dagdhṛtvapaktṛtve api, te caikaṃ dhūmadharmiṇamadhyāsāte iti| na kevalamanaikāntikatvamatiprasaṅgaśca| sarveṣāmeva bhā(vānāṃ viruddhadharmasaṃsa)rgopalambhātsamutsannasaṃkathamekatvaṃ syāt| tathā ca tatsamuccayo nānātvamapīti suvyavadātaṃ tattvaṃ vastūnāmityāha - tataścedbheda[sta](to 'nekadharmakaṃ) na kiṃcittucchaṃ syāditi| atha parasparābhāvātmataiva virodhaḥ- naikasmin sa eva bhavati, na ca bhavatīti| tato bhedāvasāyaḥ| tadasat| na hyevaṃ dharmāveva, kutastayorvirodhādbhedāvagatiḥ| khapuṣpādiṣu cobhayābhāvādubhayaprasaṅgaḥ| atha vadhyaghātakabhāvo virodhaḥ- harṣaḥ śokaṃ hanti śokaśca tam, evamitareṣvapi| tatrāpi nājāta eko 'nyaṃ nāśayati, nānyādhikaraṇam| tasmādekādhikaraṇo bhūtvā nāśayatīti vācyam| evaṃ ca tayorekādhikaraṇatvadarśanānna tadrśanenādhikaraṇabhedānumānamavyabhicāram| atheti| parasparābhāvātmānaḥ khalvamī janmamaraṇādayo naikatraikadā saṃbhavanti| tathā hi jāya[ta](iti na mriyata iti) mriyata iti ca na jāyata iti| yadi tu janmamaraṇe yugapadekatra syātāṃ tatastadeva tadaiva jāyeta na jāyeta
2.15.9
mriyeta na mriyeteti bhi](daḥ syāttadavasāya)⟨f.83ᵛ⟩[ścetyarthaḥ| dūṣayati - na hyevaṃ parasparābhāvātmānau dharmā]veva tāvatkutastayorvirodhāddharmibhedamatiḥ| ayasabhiprāyaḥ - yadi hi (janmābhāva eva ma)raṇaṃ na tu bhāvabheda evaṃ janmāpi| tato janmābhāvātmani maraṇe paricchettavye pratiyogi janmāpi paricchettavyam, tatparicchedanānta[rī](yakatvāttadabhāva)sya| janmāpi cettadabhāvaḥ, tatastadapi pratiyogimaraṇādhīnanirūpaṇamiti vyaktamanyonyasaṃśrayam| bhāvarūpatve tvanyānadhīnanirūpa[ṇamubhayamapītyadoṣaḥ|) khatatpuṣpādiṣu cātyantasadasatsūbhayābhāvādubhayaprasaṅgaḥ| na hyatyantasadgromādyatyantāsacca tatkusumādi jāyata iti dhvaṃset| [na](ca harṣaḥ śokaṃ hanti śokaśca tam), evamitareṣvapīti yathāsambhavam, janmamaraṇayostadasaṃbhavāt| tatrāpi nājāta eko 'nyaṃ nāśayati, akāraṇasya kāryasyā(kasmādasaṃbhavāditi|) dṛṣṭau hi nānādhikaraṇāvaparyāyaṃ tatra tatra harṣaviṣādau, tasmādekādhikaraṇo bhūtvā nāśayatīti vācyam| evaṃ ca tayorekasyā[dhi](karaṇatvadarśanānna vadhyasya)⟨f.84ʳ⟩ghātakena sahaikadā darśanenādhikaraṇabhedānumānamavyabhicāram| savyabhicāraliṅgābhāsalabdhajanmāpi vijñānaṃ savyabhicārameva| adhi[ka](raṇābhede)neti tu viśeṣaṇe dṛṣṭāntāsiddhiḥ, tasya vivādāspadatvāditi|
2.15.10
mā bhūvañjanmamaraṇādayo bhāvarūpā dharmā bhedasādhanam | atha bhāvarūpatadabhāvā(tmāno dharmā virodhi)naḥ parasparaparihārasthititayā nityatvānityatvamūrtatvāmūrtatvādayaḥ, tatsambandhādbhedagatiriti | tanna sarvasyaiva vivāda etayā dṛṣṭa(yāvyāpyavṛttitvāditi | dū)ṣaṇāntaramāha- tadapi na yata iti | yathaivātmaviśeṣaguṇā buddhyādayaḥ saṃyogavibhāgau cāvyāpyavṛttayastadaiva tasminneva svāśraye sa[nti] (tathaivāvyāpyavṛttayo) 'pi brahmaṇi nityatvādayo vyapekṣyante | na ca vyāpyavṛttitve satīti viśeṣaṇīyam | vyāpyavṛttīnāmapi śyāmatādīnāmekasminmukhe yugapadbhā[vā] (bhāvau | anekama)(f.84ᵛ) ṇikṛpāṇādarśopadhānabhedakalpitanānātvasya mukhasya tattvato 'bhinnasyāpi tadupapattiriti cet? na, anādyavidyopadhānaparika[lpi](tavyavasthāto) brahmaṇyapyabhinne 'pi paramārthato vyāpakānāṃ bhāvābhāvopapatteḥ | vibhramaścobhayatra tulyaḥ | na tāvaddve vastunī sāmānyaviśeṣau, prakhyābhedāt| samānādhikaraṇatvena hīme prakhye jāyete ‘san ghaṭaḥ, gauḥ svastimatī’ iti| na vyadhikaraṇatvena yathā nīlapītaprakhye, yathā vā ‘daṇḍo devadattaḥ’ iti| nāpi viśeṣaṇaviśeṣyabhāvena yathā ‘daṇḍī’ iti, saṃbandhasyāpratibhāsanāt|
2.15.11
saṃjñāsaṃkhyāviśeṣācca svalakṣaṇaviśeṣataḥ | vākyeṣvanekāntadyotī gamyaṃ prati viśeṣakaḥ | syānnipāto 'rthayogitvāttava kevalināmapi|| 63.12-13 Āptamīmāṃsā 104 syādvādaḥ sarvathaikāntatyāgātkiṃvṛttacidvidhiḥ | saptabhaṅganayāpekṣo heyādeyaviśeṣakaḥ || 63.20-21, 23-24 Āptamīmāṃsā 71-72 dravyaparyāyayorekyaṃ tayorvyatirekataḥ | pariṇāmaviśeṣācca śaktimacchaktibhāvataḥ || saṃjñāsaṃkhyāviśeṣācca svalakṣaṇaviśeṣataḥ | prayojanādibhedācca tannānātvaṃ na sarvathā || tadetadāha - ye ca dravyaṃ mṛtsuvarṇādi, tasya ghaṭarucakādayaḥ paryāyāḥ| paryāyasvarūpaṃ vivṛṇoti - viśeṣākhyā iti | viśadayati - dravyasyānupajanāpāye 'pyupāyino 'pāyinaśca| cenānuktasaṃjñādibhedaṃ samuccinoti | abhedabījaṃ ni- tadetaddigambaramataṃ nirākartumupakramate- tannītirapīti | tā[me](va prapañcayatita)thā hīti | yattadanveti yacca vyāvartate te cedvastunī na tarhi dvyātmakamekam | yathāhusta eva- 3 tasmā)danuyatorvā vastutvaṃ parasparāpekṣayorvā dravyaparyāyayoreṣitavyam, tatra caitaddūṣaṇamiti | ⟨f.109r⟩ yadyucyeta- pratīyate tāvadubhayātmakamekam | na caiṣa 6 pratyayo nirākāra ālocanavat, nāpi saṃdigdhaḥ, na cāsya deśāntarādiṣvasti bādho [lo(po vā | eṣa) tasmātpramāṇam | na ca pramāṇasiddhaḥ syādvādo nirbhedamarhatyatiprasaṅgāt | tasmādvastunoṃ 'śāvapoddhṛtya kathaṃcidanugamavyāvṛttī 9 samarthanīye |(evaṃ hyāhurapa)trapāḥ-
2.16
6 samavāyasāmarthyāccedbhedavatorabhedavatorabhedāvabhāsaḥ, hantaikasyaiva vastunaḥ sāmarthyaviśeṣānnānāvabhāso 'bhyupeyatām | vyarthā vastubhedakalpanā | na hyasti viśeṣaḥ - yato bhinnayorabhedaprakāśa9 saṃbhavaḥ, naikasya nānāvabhāsasaṃbhava iti | codayati - nanu bhede 'pīti | sāmānyaviśeṣayostādātmyaṃ tāvannāsti, a(nuvṛttivyāvṛttirūpavi)ruddhadharmasaṃsargāttacchabdayoḥ paryāyatvena sahaprayogābhāva-
prasaṅgācca | na ca bhinnayorasaṃśliṣṭayorbhedenāprakāśanaṃ kalpata iti tanni[mi]ttaṃ samavāyaḥ| tasya balopabṛṃhitasya kṣīrasalilādiṣu bhedāgrahanimittatvam | tathā ca sāmānādhikaraṇyavyavahāro laukikānāmityarthaḥ | atrocyate – bhedāntardhā[na](sāmarthyamiti | bhe)dāgrahamātrādabhedavyavahāra upapadyata iti niyogakāṇḍa upapādayiṣyate | na cābhedadhīriha nāsti | kevalamiyaṃ samavāyanimi[tto] (vibhrama iti vaktavyam |) tatra kimabhedadhīrvibhramaḥ, āhosvidbhedollekha iti | tatra kalpanālāghavādbhedo ⟨f.98ᵛ⟩llekha evāsamīcīnaḥ | samīcīne hi tasmin sāmānyaviśeṣāḥ samavāyaśca kalpitāni bhavanti | abhedadhiyastu samīcīnatve sāmā[nya]meva viparītalakṣaṇollekhopetānirvacanīyāvidyāvinirmitālīkaviśeṣaṃ kalpanīyamiti lāghavam | tadidamāha – vyarthā vastubhedakalpaneti | evaṃ hi kalpanā[gaura](vaṃ bhedabhramāsambhavāt ,) yadyabhinne bhedakalpanā nopapadyeta | na caitadastītyāha – na hyasti viśeṣa iti |
2.17
saṃprati codako 'nuśayanimittamudghāṭayati- nanu jvalaneti| [pramā](ṇavadadṛṣṭavastukalpanaṃ na) doṣamāvahati tattvaviṣayatvātpramāṇasyeti bhāvaḥ|| ⊗ || 3 atrottaramāha- dṛṣṭa iti| tanna nīlādibhyo bhinnamasti citraṃ nāma, vive(ke)nāpra(tibhāsātsramāhāramātratvā)cca| yathāhruḥ-
'ekaṃ ca citraṃ cetyetattacca citrataraṃ tataḥ|' iti|
2.18
codayati – syādetadi)ti | nīlādisaṃsargādeva citramekamapi nānā nīlādyātmanā prakāśamānaṃ nāneva bhāsata iti saṃsargasyaiva sarvatra tādātmyaprakāśa(nasāmarthyam, tena na vyabhi)⟨f.100ʳ⟩cāraḥ | ekārthasamavetasamavāyaśca yeṣvavayaveṣu nīlādayaḥ samavetāḥ, teṣvavayavī samavetaḥ, avayavini ca citraṃ rūpaṃ samavetamityarthaḥ | tadetannirākaro)ti – tadasraditi | sugamam || ⊗ || kiṃ ca
2.19
yasya khalu 'śuklo gauḥ' ityādibuddhayo vyavahārāṅgabhūtā dravyeṣu guṇajātyupādhinibandhanāstasyaitā na yathāvastu, jātiguṇadravyāṇāmanyonyamarthāntaratvāt | tathā ca na vastunibandhane vyavahāraḥ, buddhyānupadarśitasyāvyavahārāṅgatvādvuddhayupadarśitasya ca tathābhāvāt | evaṃ ca pratyayaviracitenaivāyamarthena vyāvṛtto vyavahāro 'nuvṛttaśceti vyarthā vastubhedakalpanā, kalpitasyāpi tasya vyavahāre 'nupayogāditarasya copayogāt | yathārthatvāya hi vyāvahārikīṇāṃ buddhīnāṃ vastubhedaḥ kalpyate | kalpite ca tasmin paropādhitvāttāsāṃ nāyathārthatvaparihāraḥ |
syādetat – asati vastubhede 'yathārthamapyanuvṛttavyāvṛttāvagrahaṃ vyāvahārikaṃ vijñānaṃ nodetumarhati, bījābhāvāt| na khalu sthāṇuśuktiśakalādiṣu puruṣarajatādivibhrāntayo nirbījāḥ, sāmānyanibandhanatvāt| ucyate –
2.20
na viṣayadoṣādeva sādṛśyāderayathārthajñānam, ādhyātmikebhyo 'pi tu doṣebhyastimirakāmaśokādibhyaḥ| tatrāsati vastubheda ādhyātmiko doṣo 'vidyālakṣaṇo vyāvahārikajñānabījamiti nārtho vastubhedena|
saṃpratyanekāntavādinamutthāpayati - astu tarhi pratipattyanusārata ekaṃ dvyātma(kam| tarhi cakṣuṣī) ⟨f.100ᵛ⟩ nimīlya vaitālikapakṣapātaṃ parityajya samāhitamanā ālocayatvāyuṣmān - gaurayaṃ śābaleyaḥ śuklo 'yaṃ paṭa ityādayaḥ sāmānādhi(karaṇyena bū)ddhyo vyapadeśāśca kimekamavagāhante vastvāhosvidbhinnamuta kiṃ dvyātmakamiti| tau hi kilaikavastugocarau buddhivyapadeśau yathā gaganamiti (sāmānādhikara)ṇyaṃ prathate tathehāpi syāt| tau hi kila bhinnavastugocarau buddhivyapadeśau yathā caitro maitra iti, yathā vā kuṇḍe dadhīti| na ceha sāmānādhidhikaraṇyaṃ prathate tathehāpi syāt| tasmātsāmānādhikaraṇyaprathānurodhānnaikāntiko bhedo nāpyabheda aikāntikaḥ, kiṃ tvekamubhayātmakam| tathā hi 'san ghaṭaḥ' iti ca 'gauḥ svastimatī' iti ca prakhyaikamabhayātmakamu-
syādetat – ekasya dvyātmakatā virodhavatī | ekaṃ ca dvyātmakaṃ ceti vipratiṣiddham | api ca sāmānyaṃ bhedāntarānuyāyi, tato vyāvṛttasvabhāvo bhedaḥ| tayorekatvaṃ hi virodhādaśakyāvaham| naitatsāram | viruddhamiti naḥ kva saṃpratyayaḥ ? yatpramāṇaviparyayeṇa vartate | yattu yathā pramāṇenāvagamyate tasya tathābhāve viruddhatvābhidhāne kaṃ batāyamāśritya hetuṃ viruddhatvāviruddhatve vyavasthāpayet ? pramāṇaṃ caikasya sāmānyaviśeṣātmakatāmavagamayati, vyāvṛttyanuvṛttibhyāṃ prakhyārūpabhedātsāmānādhikaraṇyāvagamācca | codayati – syā)detaditi | dvitvasya bhedādhiṣṭhānaniyamenekasminnabhinne 'saṃbha-
vādvirodha ityarthaḥ| kiṃ ca svarūpato 'pi virodha ityāha - 〈api ceti|〉 pa-
evaṃ śītamapi paricchindaduṣṇaviparyayeṇeti yuktamanayorviruddha (tvābhidhānam| pra)- māṇaviparyayābhāve tu virodhābhidhāne sarvatraiva virodhādbhedabhāvikatvamavatiṣṭhatāmityāha - yattviti| na ca sāmānyaviśe (ṣayoravagamaḥ pramā)ṇaviparyayeṇetyāha - pramāṇaṃ ceti| nanvastu tarhi tayorekatvameva, pramāṇaviparyayābhāvāt| kutastyaṃ tu dvyātmakatvamityata [ā] (ha - vyāvṛtya)⟨f.101ᵛ⟩nuvṛttibhyāmiti| astu tarhi bheda evetyata āha - sāmānādhikaraṇyāvagamācca|
'pi virodha ityāha - api ceti||
2.21
avaśyamanena padārthānāṃ bhedābhedau vyavasthāpayatā - yathā tāvatsāmānyamabhinnaṃ viśeṣā bhidyanta iti - bhedābhedayorlakṣaṇaṃ vācyam| tatra rūpavirodho 'nyonyābhāvo bheda can lakṣaṇam | viparyayo 'bhedalakṣaṇam | rūpavirodhāddhanyonyābhāvaparyāyādviśeṣā bhidyante | bhidyamāneṣvapi teṣu sāmānyamabhinnam, viparyayāt| tatra sāmānyaviśeṣayoryadi svarūpavirodho 'nyonyābhāvaḥ, naikatvaṃ
tadevaṃ jñānavicāradvārā dvyātmakatvaṃ pratiṣidhya prameyavicāreṇāpi pratiṣedhati – ekatvamavirodheneti| avaśyamane[na] (bhedābhedau vyavasthā) payateti| svarūpavirodhaścetparasparābhāvarakṣaṇo viśeṣāṇāmiva parasparabhedahetuḥ, sāmānyaviśeṣayorapi parasparaṃ tato bhe[dā] (nāmiva naikatvam| bheda) eva na manāgapyabhedaḥ| atha ‘san ghaṭaḥ’ iti sāmānādhikaraṇyānna sāmānyaviśeṣayoranyonyābhāvarūpādvirodhāṅgedaḥ, tadabhā[ve] (ca dvitvamanupapanna) miti kathaṃ dvyātmakamekamityarthaḥ
dravyaparyāyayore(kyaṃ tayorvyati)(f.107^v)rekataḥ | pariṇāmaviśeṣācca śaktimacchaktibhāvataḥ|| iti
First 42 of 65 passages. Read on
Linked texts (1)
- Brahmasiddhi — Maṇḍana Miśra, Sanskrit