Bhagavadgita 1

Sārārthavarṣiṇī 1

Language: Sanskrit

1.1 — 8 parts

1.1.1

śrīviśvanāthacakravarttiṭhakkura-kṛtā ‘sārārthavarṣiṇī’ ṭīkā gaurāṃśukaḥ satkumudapramodī svābhikhyayā gostamaso nihantā| śrīkṛṣṇacaitanyasudhānidhirme mano'dhitiṣṭhan svaratiṃ karotu|| prācīnavācaḥ suvicārya so'hamajño'pi gītāmṛtaleśalipsuḥ| yateḥ prabhoreva mate tadatra santaḥ kṣamadhvaṃ śaraṇāgatasya|| iha khalu sakalaśāstrābhimata-śrīmaccaraṇasaroja-bhajanaḥ svayaṃ bhagavātnarākṛtiparabrahma śrīvasudevasūnuḥ sākṣāt śrīgopālapuryāmavatīryāpāraparamātarkyasvakṛpāśaktyaiva prāpañcika-sakala-loka-locana-gocarīkṛto bhavābdhinimajjamānān jagajjanānuddhṛtya svasaundaryamādhuryāsvādanayā svīyapremamahāmbudhau nimajjayāmāsa| śiṣṭarakṣā-duṣṭanigrahavrataniṣṭhāmahiṣṭhapratiṣṭho'pi bhuvo bhāraduḥkhāpahāramiṣeṇa duṣṭāṇāmapi svadveṣṭṛṇāmapi mahāsaṃsāragrāhagrāsī-bhūtānāmapi muktidānalakṣaṇaṃ paramarakṣaṇameva kṛtvā svāntarddhānottarakālajaniṣyamānānanādyavidyābandhanibandhana-śoka-mohādyākulānapi jīvānuddharttuṃ śāstrakṛnmunigaṇagīyamānayaśaśca dharttuṃ svapriyasakhaṃ tādṛśasvecchāvaśādeva raṇamūrddhaṇyudbhūtaśokamohaṃ śrīmadarjunaṃ lakṣyīkṛtya kāṇḍatrityātmakasarvavedatātparyya-paryyavasitārtharatnālaṅkṛtaṃ śrīgītāśāstramaṣṭādaśādhyāyamantarbhūtāṣṭādaśavidhaṃ sākṣāddigdyamānīkṛtamiva parama puruṣārthamāvirbhāvayāmbabhūva| tatrādhyāyānāṃ prathamena ṣaṭkena niṣkāmakarmayogaḥ, dvitīyena bhaktiyogaḥ, tṛtīyena jñānayogo darśitaḥ| tatrāpi bhaktiyogasyātirahasyatvādubhayasañjīvakatvenābhyarhitatvāt sarvadurlabhatvācca madhyavarttī kṛtaḥ|

1.1.2

karmajñānayorbhaktirāhityena vaiyarthyāt te dve bhaktimiśre eva sammatīkṛte| bhaktistu dvividhākevalā, pradhānībhūtā ca| tatrādyā-svata eva paramaprabalā, te dve (karmajñāne) vinaiva viśuddhaprabhāvatī, akiñcanā, ananyādi-śabdavācyā| dvitīyā tu karmajñānamiśretyakhilamagre vivṛtībhaviṣyati| athārjunasya śokamohau kathambhūtāvityapekṣāyāṃ mahābhāratavaktā śrīvaiśampāyano janmejayaṃ prati tatra bhīṣmaparvaṇi kathāmavatārayati-dhṛtarāṣṭra uvāca iti| kurukṣetre yuyutsavo yuddhārthaṃ saṅgatā māmakā duryodhanādyāḥ pāṇḍavāśca yudhiṣṭhirādayaḥ kiṃ kṛtavantastadbrūhi| nanu yuyutsava iti tvaṃ bravīṣyeva, ato yuddhameva karttumudyatāste tadapi kimakurvateti kenābhiprāyeṇa pṛcchasītyata āha-dharmakṣetra iti| 'kurukṣetraṃ devayajanam' iti śruteḥ tatkṣetrasya dharmapravarttakatvaṃ prasiddham| atastatsaṃsargamahimnā yadyadhārmikānāmapi duryodhanādīnāṃ krodhanivṛttyā dharme matiḥ syāt; pāṇḍavāstu svabhāvata eva dhārmikāḥ tato bandhuhiṃsanamanucitamityubhayeṣāmapi viveka udbhūte sandhirapi saṃbhāvyate| tataśca mamānanda eveti sañjayaṃ prati jñāpayituṃ iṣṭo bhāvo bāhyaḥ| ābhyantarastu sandhau sati pūrvavat sakaṇṭakameva rājyaṃ madātmajānāmiti me durvāra eva viṣādaḥ| tasmādasmākīno bhīṣmastvarjunena durjaya evetyato yuddhameva śreyastadeva bhūyāt iti tu tanmanorathopayogī durlakṣyaḥ|

1.1.3

atra 'dharmakṣetra' iti kṣetra-padenadharmasya dharmāvatārasya saparikara-yudhiṣṭhirasya dhānyasthānīyatvaṃ, tatpālakasya śrīkṛṣṇasya kṛṣivalasthānīyatvaṃ, kṛṣṇakṛtanānāvidhasāhāyyasya jalasecanasetubandhanādisthānīyatvaṃ, śrīkṛṣṇasaṃhārya duryodhanāderdhānyadveṣidhānyākāratṛṇaviśeṣasthānīyatvañca bodhitaṃ sarasvatyā| śrīviśvanātha cakravartī ṭhākura kṛta— ‘sārārthavarṣiṇī’ ṭīkākā bhāvānuvāda apanā (śrīkṛṣṇa) nāma pradānakara pṛthvīke andhakārako dūra karanevāle, kumuda sadṛśa bhaktoṃkā ānandavarddhana karanevāle, prema-sudhāke āgāra, unnata-ujjvala-rasa pradānakārī śrīkṛṣṇacaitanya mahāprabhu mere hṛdayameṃ vilāsa kareṃ| ajña honepara bhī maiṃ saṃnyāsī-śiromaṇi śrīgaurāṅgasundarake matānuyāyī hokara prācīna vaiṣṇavācāryoṃke vicāroṃkā vivecana karate hue gītārūpa amṛtakā leśamātra pāna karaneke lie lubdha huā hūm̐| ataḥ sādhugaṇa mujha śaraṇāgatako kṣamā kareṃ|

1.1.4

jinake śrīcaraṇakamaloṃkā bhajana hī sabhī śāstroṃkā abhimata hai, ve narākṛti parabrahma bhagavān śrīkṛṣṇa śrīvasudevanandanake rūpameṃ śrīgopālapurīmeṃ avatīrṇa hue| parama atarkya tathā adhokṣaja honepara bhī yogamāyāke mādhyamase ve janasādhāraṇake dṛṣṭigocara hue evaṃ isa gītākā upadeśa dekara bhavasāgarameṃ nimagna jagajjīvoṃkā uddhārakara apane saundarya-mādhuryādike āsvādana dvārā unheṃ premarūpī mahāsāgarameṃ nimajjita karāyā| sajjanoṃkī rakṣā tathā durjanoṃke saṃhārake lie pratijñābaddha hokara ve avatarita hue| parantu, bhū-bhāra-haraṇakī chalanāse unhoṃne duṣṭoṃ, bhagavadvidveṣiyoṃ tathā kumbhīpāka narakake samāna saṃsārarūpī mahāsāgarake duḥkhoṃmeṃ nimagna jīvoṃke apanī antarddhānalīlāke paścāt anādikālase avidyā tathā śoka-mohādise grasta jīvoṃkā uddhāra karane tathā muniyoṃ dvārā śāstroṃmeṃ kṛta yaśogānako dhāraṇa karaneke lie bhagavān śrīkṛṣṇane svecchāpūrvaka śoka-mohādiko aṅgīkāra karanevāle apane priya parikara arjunako lakṣyakara tathā bhaktiyoga| bhagavān śrīkṛṣṇane sabhī vedoṃke tātparyako gītāke aṭhāraha adhyāyoṃmeṃ aṭhāraha vidyāoṃse samanvitakara parama puruṣārthakā nirūpaṇa kiyā honepara vyartha haiṃ| ataḥ bhaktimiśrita honepara hī ye donoṃ āṃśikarūpameṃ svīkṛta bhakti svayaṃ hī svatantra evaṃ parama prabalā hai; ise karma tathā jñānakī sahāyatākī kiyā jāegā|

1.1.5

mahābhāratake vaktā śrīvaiśampāyana śrotā janamejayake lie bhīṣmaparvakī avatāraṇā karate hue ‘dhṛtarāṣṭra uvāca’ ityādi vākya kaha rahe haiṃ| dhṛtarāṣṭra sañjayase pūchate haiṃ ki yuddhābhilāṣī mere putroṃne tathā pāṇḍavoṃne kurukṣetra nāmaka yuddhabhūmimeṃ ekatrita hokara kyā kiyā? yahām̐ eka praśna ekatrita batāyā, ataḥ ve to yuddha hī kareṃge| parantu, ‘kyā kiyā’—isake hai ki ‘kurukṣetraṃ devayajanam’ arthāt kurukṣetra devatāoṃkī yajñasthalī hai| ve dharmameṃ pravṛtta ho sakate haiṃ; pāṇḍava to dhārmika haiṃ hī| ataḥ viveka utpanna honepara bandhuhiṃsāko anucita jānakara donoṃ hī sandhike lie sahamata ho sakate haiṃ| bāhyarūpase dhṛtarāṣṭra aisā pradarśita kara rahe haiṃ ki sandhi honese ve khuśa hī hoṃge, parantu āntarikarūpase unheṃ mahāduḥkha ho rahā hai ki banā rahegā| dhṛtarāṣṭra soca rahe haiṃ ki mere pakṣase yuddha karanevāle bhīṣma-droṇādi yahām̐ ‘dharmakṣetre’śabdake ‘kṣetra’ padake dvārā sarasvatīdevī eka viśeṣa arthako dhānake paudhoṃke samāna haiṃ; unalogoṃke pālanakarttā bhagavān śrīkṛṣṇa kṛṣakake samāna haiṃ; kṛṣṇake dvārā pāṇḍavoṃko dī jānevālī vividha prakārakī sahāyatāem̐ jala-siṃcana tathā mer̤a-bandhanake samāna haiṃ evaṃ duryodhanādi kauravagaṇa sārārthavarṣiṇī prakāśikā vṛtti

1.1.6

oṃ ajñānatimirāndhasya jñānāñjanaśalākayā| cakṣurunmīlitaṃ yena tasmai śrīgurave namaḥ|| namaḥ oṃ viṣṇupādāya kṛṣṇa-preṣṭhāya bhūtale| śrīśrīmadbhaktiprajñāna keśava iti nāmine|| atimartya-caritrāya svāśritānāñca-pāline| jīva-duḥkhe sadārttāya śrīnāma-prema-dāyine|| namaḥ oṃ viṣṇupādāya kṛṣṇapreṣṭhāya bhūtale| śrīmate bhaktisiddhānta sarasvatīti nāmine|| namo bhaktivinodāya saccidānanda nāmine| gauraśaktisvarūpāya rūpānugavarāya te|| viśvanātharūpo'sau bhaktivartma pradarśanāt| bhaktacakre varttitvāt cakravartyākhyayābhavat|| śrīgaur̤īya vaiṣṇavācāryapravara parama vaidāntika evaṃ rasika cūr̤āmaṇi mahāmahopādhyāya śrīviśvanātha cakravartī ṭhākurane śrīmadbhagavadgītākī śrīsārārthavarṣiṇī haiṃ| ataeva, śraddhālu janasādhāraṇake vyāpaka hitameṃ ukta ṭīkāke hindī anuvādameṃ pravṛtta ho rahā hūm̐| ṭīkākī śailī evaṃ bhāva atyanta gambhīra tathā paramocca dārśanika susiddhāntoṃse samṛddha honeke kāraṇa ukta anuvādako vṛttikī racanā karanā bhī āvaśyaka samajhatā hūm̐| śrīśrīguruvaiṣṇavoṃ evaṃ svayaṃ ataḥ sarvaprathama ina sabake kṛpāśīrvādake lie inake śrīcaraṇakamaloṃmeṃ sakātara prārthanā karatā hūm̐| śrīmadbhagavadgītā samasta śrutiyoṃ, upaniṣadoṃ evaṃ purāṇoṃkā sāra-saṅkalana śrīkṛṣṇa hī svayaṃ bhagavān haiṃ| ve akhila rasāmṛta mūrti evaṃ sarvaśaktimān (svarūpa-śakti), jīva-śakti (taṭasthā-śakti) tathā acit-śakti (māyā-śakti)—ye tīna pradhāna haiṃ| svayaṃ bhagavān śrīkṛṣṇakī icchāse śrīvaikuṇṭha-goloka-vṛndāvana cit-śaktikā, jīvasamūha jīva-śaktikā tathā baddha|

1.1.7

mukta jīva vaikuṇṭha evaṃ goloka ādi dhāmoṃmeṃ nityakāla bhagavān‌ke icchāse kabhī-kabhī bhagavat-parikarake rūpameṃ isa māyika jagat‌meṃ jagatmṛtyuke cakkarameṃ bhramaṇa karate hue tritāpoṃse dagdha ho rahe haiṃ| karuṇāvaruṇālaya bhagavān śrīkṛṣṇane apane nityasiddha parikara arjunake hṛdayameṃ apanī acintya śaktike prabhāvase māno moha (ajñāna) utpanna karākara usa mohakī nivṛttike gītā śāstrakā upadeśa diyā| viśuddha bhagavat-bhakti hī gītā śāstrakā carama pratipādya viṣaya hai| gītāmeṃ nirdiṣṭa śuddha bhaktikā avalambana karanese hī māyāgrasta jīva apane viśuddha svarūpameṃ pratiṣṭhita hokara bhagavat-sevāmeṃ niyukta ho sakate haiṃ| isake atirikta baddha jīvoṃke kalyāṇakā dūsarā śrīla cakravartī ṭhākura pramukha śrīgaur̤īya vaiṣṇavācāryoṃne śāstroṃke puṣṭa kahā jātā hai| donoṃ hī jñāna-svarūpa, jñātā-svarūpa, bhoktā-svarūpa, karttā-svarūpa evaṃ śuddha aṇucit honeke kāraṇa jīva alpajña aura māyāke dvārā vaśībhūta hone tathā abheda donoṃ hī satya hai, usī prakāra jīvakā parameśvarake sātha bheda atīta kevala śāstra buddhigamya honeke kāraṇa acintya kahalātā hai| ataeva nitya acintya-bhedābhedarūpa paratattva hī gītā śāstrakā pratipādya viṣaya hai| paratattva-vastu-svarūpa śrīkṛṣṇakā unakī śaktike pariṇāmasvarūpa jīva aura hai|

1.1.8

prakārake sādhana batalāe gaye haiṃ, kintu vāstavameṃ bhaktiyoga hī bhagavatprāptikā avasthā honepara madhyavartī avasthāko jñānayoga tathā paripakva unnata avasthāmeṃ (bhagavadarpita) karmake dvārā cittaśuddhi honepara cit aura acitke donoṃ hī nirarthaka haiṃ| tattvajñānake unmeṣake sātha-hī-sātha kevalā bhaktikā ekamātra sādhana hai| gītākā yahī gūr̤ha rahasya hai| kevala nirviśeṣa jñānake dvārā goloka-vṛndāvanarūpa paramadhāmameṃ paratattvarūpa svayaṃ-bhagavān kṛṣṇakī upasthita hokara unase pūchā-“tuma kisalie aisā kara rahe ho?” kururājane uttara diyā-“jo loga isa kṣetrameṃ dehatyāga kareṃ, unheṃ svargalokakī prāpti ho|” aisā sunakara devarājane unakā upahāsa kiyā evaṃ svargaloka lauṭa gae| rājā punaḥ bar̤e utsāhase hala calāne lage| indra punaḥ punaḥ unake samīpa ākara unakā upahāsa karate aura cale jāte| antataḥ anya devatāoṃke parāmarśase devarājane prasanna hokara kururājako yaha vara diyā ki gayā| satpatha brāhmaṇameṃ bhī 'kurukṣetraṃ devayajanamāsa| tasmādāhuḥ kurukṣetraṃ dhānakī khetī karatā hai, kintu dhānake paudhoṃke sātha-sātha eka prakārakī dhīre-dhīre sūkha jāte haiṃ| isalie kuśala kṛṣaka una dhānya-virodhī ghāsoṃko dharma-virodhī, dharmābhāsa, adhārmika duryodhanādikā saṃhārakara mūrtimāna dharmasvarūpa sarasvatī evaṃ dṛṣadvatī nadiyoṃke madhyavarttī kṣetrako kurukṣetra kahā gayā kṣatriyoṃke vināśa karaneke paścāt isī kṣetrake antargata pām̐ca sthānoṃpara huā|

1.2

śrīviśvanātha—vidita-tadabhiprāyastadāśaṃsitaṃ yuddhameva bhavet, kintu tanmanorathapratikūlamiti manasi kṛtvāha—dṛṣṭveti, vyūḍhaṃ vyūharacanayāvasthitam, rājā duryodhanaḥ sāntarbhayamuvāca—paśyaitāmiti navabhiḥ ślokaiḥ|
samaya ve dhārmika evaṃ pāramārthika—donoṃ hī dṛṣṭiyoṃse rahita honeke kāraṇa duryodhana pāṇḍavoṃko ādhā rājya lauṭā na de—yaha socakara ve nirāśa ho gae| parama dhārmika evaṃ dūradarśī sañjayane unake mānasika bhāvako bhām̐pa manonukūla na hogā, tathāpi bar̤ī buddhimattāpūrvaka dhṛtarāṣṭrase unheṃ chipākara sāntvanā dete hue kahā—‘‘duryodhana pāṇḍavoṃse samajhautā karane nahīṃ jā rahā apane guru ācārya droṇake samīpa svayaṃ hī jākara unako vāstavika paristhitise avagata karā rahā hai|’’ ācāryake samīpa jāneke do abhiprāya dūsarā apanī rājanaitika kuśalatākā paricaya deneke lie guru droṇācāryako ho rahā hai| ‘sañjaya uvāca’ kā yahī tātparya hai| isake janmake samaya nānā prakārake apaśakuna dikhāī par̤e the| vidura jaise mahātmāoṃne una apaśakunoṃko dekhakara aisī āśaṅkā kī thī ki isake dvārā kurukulakā dhvaṃsa hogā| mahābhāratake anusāra duryodhana kalike aṃśase thā| isake nāmakaraṇake samaya upasthita kulapurohita evaṃ bar̤e-bar̤e jyotiṣa viśāradoṃne isake bhaviṣyake lakṣaṇoṃko dekhakara isakā nāma duryodhana rakhā| jīvanake anta samayameṃ bhagavān śrīkṛṣṇake iṅgitase bhīmake dvārā isakā lomaharṣaka vadha huā| vyūha— ‘samagrasya tu sainyasya vinyāsaḥ sthānabhedataḥ| sa vyūha iti vikhyāto yuddheṣu pṛthivībhujām||’ (śabdaratnāvalī) yuddhameṃ vijaya prāpta karaneke lie kuśala rājāoṃke dvārā apanī samagra droṇācārya—ye pāṇḍuputroṃ evaṃ dhṛtarāṣṭraputroṃke astra-śastrake ācārya the| ye maharṣi bharadvājake putra the| ‘droṇa’ arthāt kalaśase inakā janma honeke kāraṇa ye droṇake nāmase prasiddha hue| ye astra-śastra vidyākī bhām̐ti mitra pāñcālarāja drupadake dvārā apamānita hokara jīvikā nirvāhake lie hastināpurameṃ upasthita hue| inakī yogyatāse prabhāvita hokara bhīṣma pitāmahane inheṃ duryodhana evaṃ yudhiṣṭhirādi rājakumāroṃkī śikṣāke lie ācārya padapara rājā duryodhanane anunaya-vinaya aura kūṭanītipūrvaka inako bhīṣmake paścāt

1.3

śrīviśvanātha—drupadaputreṇa dhṛṣṭadyumnena tava śiṣyeṇeti svavadhārthamutpanna iti jānatāpi tvayā'yamadhyāpita iti tava mandabuddhitvam| dhīmateti śatrorapi tvattaḥ sakāśāt tvadvadhopāyavidyā gṛhītetyasya mahābuddhitvaṃ phalakāle'pi paśyeti bhāvaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti— dhṛṣṭadyumna—pāñcāla nareśa drupadane droṇācāryake vināśake lie putrakī astroṃko dhāraṇa kie hue eka bālakakā janma huā| sātha-hī-sātha

1.6

śrīviśvanātha—atra camva़ām, mahāntaḥ śatrubhiśchettumaśakyā iṣvāsā dhanūṃṣi yeṣāṃ te| yuyudhānaḥ sātyakīḥ saubhadro'bhimanyuḥ draupadeyā yudhiṣṭhirādibhyaḥ pañcabhyo jātāḥ pratibindhyādayaḥ| mahārathādīnāṃ lakṣaṇam—"eko daśasahasrāṇi yodhayed yastu dhanvinām| śastraśāstra-pravīṇaśca mahāratha iti smṛtaḥ|| amitān yodhayed yastu sa evātirarthaḥ smṛtaḥ| rathī caikena yo yoddhā tannyūno'rdharathaḥ smṛtaḥ||"iti||4-6|| sā. va. prakāśikā vṛtti— yuyudhāna—vīra sātyakikā hī anya nāma yuyudhāna hai| ye kṛṣṇake paramapriya virāṭa—ye matsya deśake dhārmika rājā the| pāṇḍavoṃne inhīṃkī chatrachāyāmeṃ vivāha arjunake prasiddha putra abhimanyuse huā thā| ye mahābhāratake saṃgrāmameṃ apane putra uttara, śveta aura śaṅkhake sātha nihata hue| kumārāvasthāmeṃ mitratā thī| drupadake rājā bananeke paścāt droṇācāryane unake honepara inhoṃne guru-dakṣiṇāke rūpameṃ drupadako pakar̤akara apane caraṇoṃmeṃ sauṃpaneko kahā| arjunane inake ādeśakā pālana kiyā| droṇācāryane drupadake ādhe rājyako lekara inheṃ mukta kara diyā| inhoṃne isa apamānakā badalā āvirbhāva huā| duryodhanake hāthoṃ nihata hue|

1.7

śrīviśvanātha—asmākamiti| nibodha budhyasva| saṃjñārthaṃ samyak jñānārtham||
bhāvānuvāda—yahām̐ ‘nibodha’ śabdakā tātparya hai—samajheṃ tathā ‘saṃjñārtham’

1.9

śrīviśvanātha—somadattirbhūriśravāḥ| tyaktajīvitā iti jīvita-tyāgenāpi yadi madupakāraḥ syāttadā tamapi karttuṃ pravṛttā ityarthaḥ| vastutastu “mayaivaite nihatāḥ pūrvameva, nimittamātraṃ bhava savyasācin” iti bhagavadukterduryodhanasarasvatī satyamevāha sma||8-9||
jīvana dhāraṇa karanese athavā jīvana tyāga karanese merā mahāna upakāra tuma kevala nimitta bana jāo| isa ukti ke anusāra sarasvatīdevī duryodhanake mukhase unakī senāoṃke lie ‘tyaktajīvitāḥ’ arthāt mare hue
sā. va. prakāśikā vṛtti— kṛpācārya—eka samayakī bāta hai, ‘jānapadī’ nāmaka apsarāke darśanase gautama gotrīya śaradvān ṛṣikā vīrya sarakaṇḍeke samūhapara skhalita huā janma huā| kanyākā nāma ‘kṛpī’ huā aura putra mahābalī ‘kṛpa’ ke nāmase prasiddha hue| śaradvān ṛṣine hī inheṃ dhanurvedādimeṃ pāraṅgata kiyā| ye atyanta vīra, parākramī tathā dharmātmā the| mahābhārata yuddhameṃ inhoṃne kauravoṃke pakṣase aśvatthāmā—kṛpācāryakī bahana kṛpīkā vivāha droṇācāryase huā thā| isa kṛpīke garbhase hī aśvatthāmākā janma huā| isakā janma śiva, yama, kāma tathā krodhake sammilita aṃśase huā thā| apane pitā droṇācāryase hī isane śastra-śāstrādikī vidyā grahaṇa kī| isane mahābhārata yuddhameṃ kaurava pañca pāṇḍavoṃke bhramase draupadīke pām̐coṃ putroṃkā vadha kara diyā thā| isake badalemeṃ pāṇḍavoṃne isakā ghora apamānakara isakī maṇiko chīna liyā thā| apamānita honese krodhase jarjarita hokara isane pāṇḍavoṃke ekamātra kuladīpaka parīkṣitako samāpta karaneke uddeśyase abhimanyu-patnī uttarāke garbhako apane brahmāstrakā lakṣya banāyā, kintu bhakta-vatsala bhagavān śrīkṛṣṇane apane sudarśana cakrase garbhameṃ mahārāja parīkṣitakī rakṣā kī| hāthoṃ ye nihata hue| somadatta—ye kuruvaṃśī mahārājā pratīkake pautra evaṃ bāhlīkake putra the| mahābhārata yuddhameṃ sātyakike hāthoṃ inakā nidhana huā thā| bhūriśravā—ye candravaṃśīya somadatta nāmaka rājāke putra the| ye parama māre gae| śastra—hāthameṃ dhāraṇa karate hue jisase dūsaroṃko mārā jāya use śastra kahate haiṃ; jaise—talavāra ādi| kahate haiṃ||8-9||

1.10

śrīviśvanātha—aparyāptamaparipūrṇaṃ pāṇḍavaiḥ saha yoddhumakṣamamityarthaḥ| bhīṣmeṇātisūkṣmabuddhinā śastraśāstrapravīṇenābhito rakṣitamapi, bhīṣmasyobhaya pakṣapātitvāt| eteṣāṃ pāṇḍavānāntu bhīmena sthūlabuddhinā śastraśāstrānabhijñenāpi rakṣitaṃ paryāptaṃ paripūrṇam—asmābhiḥ saha yuddhe pravīṇamityarthaḥ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—bhīṣma pitāmaha advitīya vīra haiṃ| pitāke sainyaśaktiko aparyāpta kahā gayā| dūsarī ora bhīma bhīṣmake samāna advitīya kareṃge| ataeva inake dvārā paricālita sainya śaktiko paryāpta kahā gayā|

1.11

śrīviśvanātha—tasmādyuṣmābhiḥ sāvadhānairbhavitavyamityāha—ayaneṣviti vyūhapraveśa ayaneṣu mārgeṣu yathābhāgaṃ vibhaktāḥ svāṃ svāṃ raṇabhūmimaparityajyaivāvasthitā bhavanto bhīṣmamevābhitastathā rakṣantu yathā'nyairyudhyamāno'yaṃ pṛṣṭhataḥ kaiścinna hanyate, bhīṣmabalenaivāsmākaṃ jīvitamiti bhāvaḥ|

1.12

śrīviśvanātha—tataśca svasammāna-śravaṇajanitaharṣaḥ, tasya duryodhanasya bhayavidhvaṃsanena harṣa sañjanayituṃ kuruvṛddho bhīṣmaḥ, siṃhanādamiti upamāne karmaṇi ceti ṇamula—siṃha iva vinadye ītyarthaḥ|

1.13

śrīviśvanātha—tataścobhayatraiva yuddhotsāhaḥ pravṛtta ityāha—tata iti| paṇavāḥ mardalāḥ ānakāḥ paṭahāḥ gomukhāḥ vādyaviśeṣāḥ|

1.15

sā. va. prakāśikā vṛtti— pāñcajanya—śrīkṛṣṇane gurugṛhameṃ apanī śikṣā samāpta karaneke bāda guru

1.18

śrīviśvanātha—pāñcajanyādayaḥ śaṅkhādīnāṃ nāmāni| aparājitaḥ kenāpi parājitumaśakyatvāt athavā cāpena dhanuṣā rājitaḥ pradīptaḥ||15-17||

1.20

sā. va. prakāśikā vṛtti— kapidhvaja—jinake rathakī dhvajāpara mahābalī hanumānajī virājamāna rahate atyadhika abhimāna thā| kisī samaya ve apane hāthoṃmeṃ gāṇḍīvako dhāraṇakara kisī nadīke kināre ghūma rahe the| vahām̐ unheṃ eka būr̤hā bandara dikhāī par̤ā| unhoṃne unheṃ praṇāmakara pūchā—“āpa kauna haiṃ?” bandarane namratāpūrvaka uttara diyā—“maiṃ rāmadāsa hanumāna hūm̐|” arjunane punaḥ pūchā—“āpa unhīṃ śrīrāmacandrake sevaka haiṃ, jinhoṃne apane bāṇoṃse samudrapara pulakā nirmāṇa na kara sakaneke kāraṇa bandaroṃ dvārā pattharakā pula banavāyā, taba kahīṃ unakī senā samudra pāra kara sakī| yadi usa samaya maiṃ vahām̐ rahatā to bāṇoṃkā aisā sudṛr̤ha pula nirmāṇa karatā, jisase senā sahaja hī samudrako pāra kara pātī|” hanumānajīne namratāse hī uttara diyā—“kintu, tumhāre dvārā nirmita pula śrīrāmakī senāke sabase durbala bandarakā bhī bhāra kadāpi sahana pāra cale jāyam̐|” hanumānajīne virāṭa rūpa dhāraṇakara himālayakī ora chalām̐ga lagāī evaṃ roma-romameṃ bar̤e-bar̤e pattharoṃko dhāraṇakara jyoṃhī prathama caraṇa pulake ūpara rakhā, pula caramarā uṭhā| kintu, āścaryakī bāta ki pula ṭūṭā nahīṃ| arjuna ḍarase kām̐pa uṭhe| unhoṃne apane ārādhyadeva śrīkṛṣṇakā unheṃ bhī āścaryakā ṭhikānā na rahā| yadi pula na ṭūṭā to bar̤ī bhārī lajjākī bāta hogī| unhoṃne mana-hī-mana apane iṣṭadeva śrīrāmacandrakā smaraṇa kiyā| itanemeṃ unakī dṛṣṭi pulake nīce jala para par̤ī, vahām̐ unhoṃne jala nahīṃ, varaṃ raktakī dhārāko pravāhita hote dekhā| tatkṣaṇāt utarakara unhoṃne pulake nīce jhām̐kā—“are! yaha kyā, mere iṣṭadeva svayaṃ śrīrāmacandra apanī pīṭha lagākara pulakī rakṣā kara rahe haiṃ?” tatkṣaṇa ve śrīrāmacandrake caraṇoṃmeṃ praṇata hue| arjunane unako śrīrāmake rūpameṃ nahīṃ balki śrīkṛṣṇake rūpameṃ dekhā| donoṃ hī natamastaka ho gae| unake iṣṭadevane kahā—“mere rūpameṃ rāma hūm̐ tathā maiṃ līlā-puruṣottamake rūpameṃ akhila rasāmṛta mūrtti kṛṣṇa hūm̐| ājase tuma mere donoṃ hī sevaka mitra bana jāo| abhī āgāmī yuddhameṃ arjunake rathakī dhvajāmeṃ virājamāna rahakara ye mahābalī hanumānajī sabhī prakārase arjunakī rakṣā kareṃge|” isīlie mahābhārata yuddhameṃ arjunake rathakī dhvajā para hanumānajī virājamāna rahate the, isīlie arjunakā eka nāma kapidhvaja huā|

1.25

śrīviśvanātha—hṛṣīkeśaḥ sarvendriyaniyantāpyevamukto'rjunenādiṣṭaḥ arjunavāgindriya mātreṇāpi niyamyo'bhūdityaho premavaśyatvaṃ bhagavat iti bhāvaḥ| guḍākeśena—guḍā yathā mādhuryamātraprakāśakāstattathā svīyasneharasāsvādaprakāśakāḥ akeśā viṣṇubrahmaśivā yasya tena, —akāro viṣṇuḥ, ko brahmā, īśo mahādevaḥ| yatra sarvāvatāri-cūḍāmaṇīndraḥ svayaṃ bhagavān śrīkṛṣṇa eva premādhīnaḥ san ājñānuvartī babhūva tatra guṇāvatāratvāttadaṃśā viṣṇubrahmarudrāḥ kathamaiśvaryaṃ prakāśayantu? kintu svakartṛkaṃ sneharasaṃ prakāśayaiva svaṃ svaṃ kṛtārthaṃ manyante ityarthaḥ| yaduktaṃ śrībhagavatā paramavyomanāthenāpi— “dvijātmajā me yuvayordidṛkṣuṇā” iti; yadvā guḍākā nidrā tasyā īśena jitanidreṇetyarthaḥ; atrāpi vyākhyāyām—sākṣānmāyāyā api niyantā yaḥ śrīkṛṣṇaḥ, sa cāpi yena premṇā vijitya vaśīkṛtastenārjunena māyāvṛttirnidrā varākī jiteti kiṃ citramiti bhāvaḥ| bhīṣmadroṇayoḥ pramukhataḥ pramukhe sammukhe sarveṣāṃ mahīkṣitāṃ rājñāñca| pramukhata iti—samāsapraviṣṭe'pi ‘pramukhataḥ’ śabda ākṛṣyate||24-25||
bhāvānuvāda—‘hṛṣīkeśaḥ’ śabdakā tātparya hai—samasta indriyoṃke niyantā| parantu hṛṣīkeśa honepara bhī arjunake dvārā ādeśa diye jānepara ve kevala arjunake vāgindriyake dvārā hī vaśībhūta ho gae| aho! bhagavān to premake hī vaśībhūta hote haiṃ| guḍākeśena—‘guḍā’ arthāt guḍa jisa prakāra mādhuryamātrakā ‘akeśā’ arthāt brahmā, viṣṇu, maheśa; ‘a’ ke dvārā viṣṇu, ‘ka’ ke dvārā avatāroṃke cūr̤āmaṇi svayaṃ bhagavān śrīkṛṣṇa premādhīna hokara ājñānuvartī hue, vahām̐ guṇāvatāra kahe jānevāle unake aṃśa samūha—viṣṇu, brahmā tathā maheśa kisa prakāra apanā aiśvarya prakāśita kareṃge, apitu apane dvārā sneharasakā prakāśakara hī apane apaneko kṛtārtha samajhate haiṃ| paramavyomanātha hī maiṃ vipraputroṃko yahām̐ lāyā hūm̐|” (śrīmadbhā. 10/89/58) athavā ‘guḍā’ premase māyāke niyantā śrīkṛṣṇa vaśībhūta hote haiṃ, ve arjuna māyākī eka

1.26

śrīviśvanātha—duryodhanādīnāṃ ye putrāḥ pautrāśca tān|

1.28

śrīviśvanātha—dṛṣṭvetyatrasthitasyetyadhyāhāryam|
bhāvānuvāda—yahām̐ ‘dṛṣṭvā’ śabda ‘sthitasya’ padakā adhyāhāra hai|

1.30

śrīviśvanātha—viparītāni nimittāni dhananimittako'yamatra me vāsa itivannimittaśabdo'yaṃ prayojanavācī| tataśca yuddhe vijayino mama rājyalābhāt sukhaṃ na bhaviṣyati, kintu tadviparītamanutāpaduḥkhameva bhāvītyarthaḥ|
bhāvānuvāda—yadi kahā jāya ki maiṃ dhanake nimitta yahām̐ nivāsa kara aura duḥkha hī hogā|
sā. va. prakāśikā vṛtti— keśava—yahām̐ bhakta arjuna bhagavān‌ko keśava śabdase sambodhanakara apane hṛdagata bhāvoṃko prakāśita kara rahe haiṃ—‘‘āpa keśī ādi pramukha duṣṭoṃkā isalie mere śoka-mohako dūrakara merā bhī pālana kareṃ|” śrīmadbhāgavatake anusāra keśava śabdakā eka dūsarā bhī gūr̤ha tātparya arthāt apanī priyākā keśa-vinyāsa karaneke kāraṇa śrīkṛṣṇakā hī nāma 'keśava' hai|

1.31

śrīviśvanātha—śreyo na paśyāmīti “dvāvimau puruṣau loke sūryamaṇḍalabhedinau| parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukhe hataḥ||” ityādinā hatasyaiva śreyovidhānāt, hantustu na kimapi sukṛtam| nanu dṛṣṭaṃ phalaṃ yaśorājyaṃ varttate yuddhasyeti, ata āha—na kāṅkṣa iti|

1.36

śrīviśvanātha—nanu “agnido garadaścaiva śastrapāṇirdhanāpahaḥ| kṣetradārāpahārī ca ṣaḍete ātatāyinaḥ||” iti, “ātatāyinamāyāntaṃ hanyādevāvicārayan| nātatāyivadhe doṣo hanturbhavati bhārata||” ityādi vacanādeṣāṃ vadha ucita eveti tatrāha—pāpamiti| etān hatvā sthitānasmān, 'ātatāyinamāyāntam' ityādikamarthaśāstraṃ dharmaśāstrāddurbalam; yaduktaṃ yājñavalkyena— “arthaśāstrāttu balavaddharmaśāstramiti smṛtam” iti tasmādācāryādīnāṃ vadhe pāpaṃ syādeva| na caihikaṃ sukhamapi syādityāha—svajanamiti |
bhāvānuvāda—śrutike anusāra agnidātā, viṣadātā, hāthameṃ śastra lekara prahārake lie udyata vyakti, dhana-apaharaṇakārī, bhū-haraṇakārī evaṃ strī-haraṇakārī—ye chaḥ prakārake loga ātatāyī hote haiṃ| yadi āpa kaheṃ ki dekhanemātrase binā vicāra kie hī ina ātatāyiyoṃkī hatyā karanī cāhie, kyoṃki he bhārata! śāstroṃne ātatāyiyoṃkī hatyāko ucita batāyā eka kāraṇa hai| arthaśāstrake anusāra ātatāyiyoṃkī hatyā ucita hai| parantu, haiṃ— “arthaśāstrase dharmaśāstrako prabala jāno|” ataḥ dharmaśāstrānusāra ācāryādike vadhase avaśya hī pāpa lagegā| itanā hī nahīṃ, isase koī vākya kaha rahe haiṃ|
sā. va. prakāśikā vṛtti—smṛtiśāstrake anusāra chaḥ prakārake vahām̐ śruti vākyoṃkī hī prabalatā mānanī cāhie—aisā śāstroṃkā nirdeśa hai| usī prakāra arthaśāstrakī apekṣā dharmaśāstra dvārā dī huī vyavasthāko prabala samajhanā cāhie| isa nyāyānusāra dhṛtarāṣṭrake putra ātatāyī honepara bhī unakā vadha karanese avaśya hī pāpa sparśa karegā—yahī arjunakī bhāvanā haiṃ| mahābhārata yuddhake samāpta honepara pāṇḍavoṃke putraghātī aśvatthāmāko paśukī bhām̐ti bām̐dhakara jaba arjunane draupadīke caraṇoṃmeṃ paṭaka diyā, usa samaya rotī huī draupadīne udāratāpūrvaka guruputrako kṣamā kara deneko kahā| kintu, bhīmane use turanta hī māra ḍālaneko kahā| usa samaya arjunane kiṅkarttavyavimūr̤ha hokara kṛṣṇakī ora dekhā| kṛṣṇane arjunase kahā—“brāhmaṇa kie hue prāṇaghātīkā avaśya hī vadha karanā cāhie|” arjunane kṛṣṇake āntarika abhiprāyako samajhakara brahmabandhu aśvatthāmākā mastaka muṇḍanakara usake mastakakī maṇiko nikāla liyā aura use śivirase bāhara nikāla ātmatuṣṭi—ye dharmake cāra lakṣaṇa haiṃ| svajana arthāt bandhu-bāndhavoṃke viruddha

1.38

śrīviśvanātha—nanvete tarhi kathaṃ yuddhe varttante tatrāha—yadyapīti |
kṛpācārya ādi ācārya, śalya, śakuni ādi māmā, bhīṣmādi kulavṛddha, dhṛtarāṣṭrake putragaṇa, sambandhī tathā jayadrathādi kuṭumbagaṇa upasthita haiṃ| inake sātha virodha karanā śāstroṃmeṃ niṣiddha hai— ‘ṛtvik purohitācārya mātulatithisaṃśritaiḥ| bālavṛddhāturairvaidyajñātisambandhibāndhavaiḥ ||' arthāt, ṛtvika, purohita, ācārya, māmā, atithi, āśritavarga, bālaka, hī mujhe yuddha karanā par̤egā| ataḥ arjunane sammukha khar̤e ina ātmīya svajanase kṣudra svārthake vaśībhūta hokara hita-ahita tathā dharma-adharmake vicārase rahita ho rahe haiṃ, ataḥ ve kulakṣayase utpanna pāpakī bāta bhūla gae haiṃ| kintu, kyoṃ pravṛtta hoveṃ ? ||37-38|| śrīmadbhaktivedānta nārāyaṇakṛta śrīmadbhagavadgītāke prathama adhyāyakī sārārthavarṣiṇī-prakāśikā-vṛtti samāpta|

Linked texts (1)

Bhagavadgītā — Vyāsa, Sanskrit