Nayaviveka 9.5

Language: Sanskrit

9.5.1

śikhaṇḍakān kurvi"ti, vede'pi 'saktūn juhotī'ti na śruteḥ cikīrṣitārthatvaniścayaḥ | ataḥ prayājādivat niyogaviṣayataiva paryagnikaraṇāderiti
pūrvaḥ pakṣaḥ
na cāsminneva vākye niyogaikyena niyogānvayaḥ abhāvārthatvānniyogaikyānavagamāt | ataḥ prayājādivaddhoma evetikartavyatā tadvāreṇaiva
saktūnāṃ niyo gārthateti na homena taccikīrṣā śakyāvagamā | ata eva
tṛtīyā ca hośchandasīti karaṇe dvitīyārthaṃ sūtrāntaram | tacca yāvaddarśanameva dvitīyāmāha | ato nānyatra dvitīyāśravaṇe dvitīyārthatvāniścayaḥ
ataḥ śrutadvārakāryāparityāgenaiva sammārgāderniyogārthatvaśrutibalenaiva
adṛṣṭadvārakāryaṃ sidhyatīti siddhāntaḥ
nanu gāṃ dadātītivat kimityanīpsitakarmatā saktūnāṃ neṣyate; ucyate
juhotijanyaphalabhāgitvābhāvāt | bhasmatā tāvat prakṣepamātrāt prahīṇatvañcatyāgamātrāt | dravyadevatāsambandho'pi devatoddeśena dravyatyāgamātrāditi
na juhotiphalaṃ saktuṣu juhotyarthāvayavarūpakarmakṣaṇajanyaphalaireva kriyākṣaṇānāṃ vināśādvayavirūpahomavināśasiddhiḥ | dadātistu parasvatvāpādanātmakatyāgamātravacanaḥ tasya ca parasvatvotpattireva phalam | ato deyasya
tatphalabhāgitayā'nīpsitakarmatā sambhavati | prayojanaṃ srugudāharaṇe
anupapannamiti bhagnaṃ vārtikakṛtā | yataḥ pakṣadvayepi śamīmayyaeva sammārjasruṅmātrānuvādena śamīmayyādicoditam
jñāyate'ṅgapradhānārthaṃ pūrvasiddhāntapakṣayoḥ || iti !
maivam | prakṛtau yo vidhiḥ sa padārthe, natu kārye havirāsādanañca
padārthaḥ, sa coddeśena sannihitarūpo'vagamyate aṅgagataḥ pradhānagataśca

9.5.2

tadubhayāvagamānurodhāt viniyogasannidhivalādubhayaniyogānvayāt ubhayasādhanībhūtahavirāsādanapadārtha eva barhirvidhiryuktaḥ | evaṃ juhvā juhotīti
sannihitāṅgapradhānahomānāṃ juhotipadārthatvāt tadanurodhenobhayaniyogasādhanībhūte juhoto juhūvidhiryuktaḥ| itthameva cānārabhyādhītaparṇatāvidhirapi
prakṛtau bhavan tadgatāṅgapradhānaniyogasādhanajuhvādipadārthagocaraḥ
athavā adhikāraniyogagṛhītaṃ barhiḥ aṅgapradhānārthapadārthe śratamapi
adhikāraniyogopakārakāṅgapradhānagatapadārthena saṃbaddhamapi adhikāraniyogārthameva, nāṅgārthaṃ pradhānopakārakatvarūpeṇāṅgapradhānapadārthārthatvāt ityubhayathāpi padārthavidheraṅgapradhānārthatvāt barhirvidhiraṅgapradhānārtho yuktaḥ | vikṛtau
tu kārye klṛpte karaṇopakāre tadanuguṇe ca klṛpte padārthāntarakārye
padārthavidhiḥ, kāryārthatvāt padārthavidheḥ | klṛptakāryasaṃbhave kalpanānupapatteḥ | prakṛtau tu padārthavidhyuttarakālaṃ kāryakalpaneti padārthe vidhiryuktaḥ
pratipadārthavidhānaṃ ca kāryakalpanā kāryaparyantatvāt padārthavidheriti
darśanarahasyam
evaṃ sthite vikṛtau śamīvidhiḥ srukśabdopasthāpite kārye bhavan
juhvā juhotīti upadeśakalpitāṅgapradhānahomanirvṛttirūpe kārye bhavati, na tu
srucassammāṣṭītyupadeśāntarakalpite kāryāntare'pi | śamīvidhirhi prākṛtaparṇatādi bādhamāno viśite, upadeśārthasampattaye ca bādho'bhyupagamyate
upadeśaścāyaṃ kāryaviṣayaḥ |' sa caikasminneva kārye bhavitumarhati | na ca

9.5.3

nanvevaṃ yadi vikṛtāvapi padārthe vidhirbhavet, tathāpyaṅgapradhānāntarasādhanībhūte padārthe vidhānāt upadeśārthasiddheranyataratra vidhiyukta eva
kimarthaṃ vikṛtau 'kārye vidhiriti kīrtitam ? maivam, nānyataratra vidhānasaṃbhavārthamuktam vikṛtau kārye vidhiriti, kintu paramārthatastāvat kārye
vidhiḥ, sa ca yathaikopadeśopakalpite kārye'ṅgapradhānahavirāsādananirvṛttirūpe
vaikṛtaśaravidhiḥ, tathā'trāpi bhavatviti śaṅkānirākaraṇārthamityuktam
yuktam śaravidhau ekatvāt tatra kāryasya kāryāvayave ca vikṛtau vidhānāsaṃbhavāt | iha tu prakṛtāvuupadeśabhedāt kāryabhede'nyatarakārye vidhirbhavitumarhati
iti | na cāyamanyatarakāryavidhiḥ pradhānasambandhini kārye yuktaḥ, pradhānasya
prakaraṇāt
nanu ca bādhabhayena cedekakārye vidhistadvaramaṅgakārye bhavatu | pradhānadharmabādhādaṅgadharmabādho nyāyyo yataḥ | maivam | bādha eva kutaḥ ? upadeśabalāditi cettarhi pradhāna eva prakaraṇavaśāt | tatra hyupadeśo mukhyaḥ
tatrāsambhavādaṅgamātre jaghanyo'nyāyyo yataḥ | tadevaṃ prakṛtau pradhāne ya
upadeśaḥ tasyāṅgapradhānārthahomābhinirvṛttireva kāryam, tatra cecchamīvidhiḥ
prayājādijuhotāvapi na vārayituṃ śakyaḥ | etenaitannirastam
pūrvapakṣe tu sammārgārthena prakṛtānupadeśāntareṇa kāryāntyatvānna tatra
śamīvidhiriti sūktaṃ pūrvapakṣe nānāvṛkṣīyāḥ srucaḥ utpādyāssammārgārthatvena iti
nanvevamapi parṇatākārye srukśabdopasthāpite śamīvidhiḥ ekena cāṅgapradhānārthena parṇatopadeśenāṅgapradhānasruṅnivṛttirūpamekameva kāryaṃ kḷptam

9.5.4

tatra śamīvidhau sammārge'pi śamyeveti na prayojanasiddhiḥ | maivam | yata eva
sammārge'pi nānāvṛkṣīyabādhaḥ parṇatādikārye lakṣyamāṇe ata eva
bahuviṣayabādhaparihārāya srukkārye lakṣaṇā yuktā | kiñca srukśabdena hi
parṇatāṃ srugarthasambandhinīmupasthāpya parṇatāsaṃbandhikāryaṃ lakṣaṇīyam | tathāsati sambandhasambandhinorvyavahitasya lakṣaṇā syāt | ato'vyavahitasrugarthasambandhini kārye lakṣaṇaiva yuktā
nanu srukkārye vidheḥ srugarthabādhaḥ syāt | tanna | śamīmayya iti
mayaṭaḥ śruteḥ śamīvikāraṃ srukkāryaṃ kuryādityarthaḥ | parṇatāditulyā śamī
sākṣādvikāraṃ śrutaṃ dṛṣṭaṃ kāryaṃ kḷptañca srugrūpaṃ dvārīkṛtya vikarotīti na
srugbādhaḥ | śaravikāratā tu na barhirdvāriketi na tadbādhaḥ tattvārthaḥ
kecittu srukkāryasya bhāvārthatvāttadviṣayatvācca vidheḥ tallakṣaṇaiva yukteti
vadanti | tanna | parṇatākāryapare hi srukśabde paramparāśritabhāvārtho'pi
guṇe vidhirdoṣaḥ | yattu parṇatādikārye vidhimupetyaiva samādhānaṃ-upadeśakye'pi parṇatākāryamanekam | anārabhyādhītā hi parṇatā, kenāpi
prakaraṇinā na gṛhītā | juhūdvārā tu juhūmadapūrvārthā | juhūstu prakaraṇādhītā
prakaraṇyupakārakāṅgapradhānahomadvārā prakaraṇārthā | saṃmārgasrucāṃ tu
srugvākyabalāt saṃmārgāpūrvārthatā | evaṃ juhūkāryaṃ dvidhā siddham | tatprakaraṇe
'ca śamīvidhiḥ | prakaraṇinaḥ kārye homadvayakārakajuhūrūpe, na tu sammārgasādhanarūpe | barhiḥ kāryaṃ tu na dvidhā, prakaraṇamātragṛhītatvādbarhiṣaḥ
tanna | pañcikoktiyuktivirodhāt | 'ekavidhikalpyamekaṃ kāryamiti

9.5.5

yaduktaṃ tadanārabhyavidhāvapi iti | yuktiśca kāryanānātvapuraskāreṇa
vidherāvṛttiḥ syāditi | nānārūpatirodhānādekīkṛtaṃ vidheḥ kāryaṃ2, anyathā
śaravidhikalpabādhanārthaṃ aṅgapradhānasādhanabhedamāśritya pradhānāsādana
eva syāt
kiñca pradhānamātrārthaṃ barhiḥ, upakārakāsādanadvayadvārakamityasmin prakāre ca
pradhānāsādane śaravidhirna syāt pradhānārthatādvārabhūtāṅgāsādana eva syāt
evaṃ hi pradhānamātrārtho'pi vidhiḥ | na ca tatrātīva bādha iti lābhaḥ 1| nanu
srukkārye pradhānasambandhini śamīvidhirityapi sthāpite pradhāna eva juhvā
juhoti sruveṇāvadyati iti upadeśabhede kāryabhedāt kasmin kārye śamīvidhiriti vācyam | ucyate | yadi vidhiśeṣo na gṛhyate tadā pradhānavartini sarvasminneva kārye | atha vinigamanāyāṃ heturasti tadaikasminneva pradhānakārye na
tvaṅgakārye iti tāvannirvivadam
nanu yathā saumikī mahāvedirupāttā upādānaprasaṅgādaiṣṭikavedikāryakarī
tathā pradhānārthopāttaśamyādisragbhireva upādānaprasaṅgāt sammārgaḥ kariṣyate
iti na sammārgaṃ prati prakṛtivṛkṣādaraḥ iti na prayojanasiddhiḥ | maivam
prayogavacanākṣipte prayoge yadantaḥ patitaṃ tat tatprayuktimupajīvatīti prasaṅgasiddhiḥ | upādānamapi yadvidhiprayogavidhikāritaṃ tadupajīvitayā upādānaprasaṃgo
vedyādau | iha tu srucāṃ prayogāt bahirupādānaṃ puruṣeṇa kratusiddhaye kriyata
iti na prayogavacanādhīnamupādānam yathā dravyārjanaṃ kratave kriyamāṇamapi
puruṣeṇa na kratuprayuktam | ato nāyaṃ prasaṅgasya viṣayaḥ
kecittu vediprasaṅgavaiṣamyamevamāhuḥ havirāsādanaṃ hi vedikāryaṃ, āsādanaṃ

9.5.6

ca saṃskārakarma | na ca tatprayuktastaddharmaḥ | kintvapūrvaprayuktaḥ | tena taddharmābhāvepi vedisādhyamāsādanaṃ parimāṇāgnyatvepi mahāvedyāmupapadyata iti vediprasaṅgo
yukta iti | iha tu sammārgo'pūrvaviṣayaḥ tadapūrvaprayuktaḥ taddharma iti srukprakṛtibhūtaparṇatādinānāvṛkṣābhāve tadapūrvasādhanībhūtasammāārgābhāvena nāpūrvasiddhiriti na śamīsrucāṃ sammārgaprasaṅga iti | taccintyam | parihārāntaraṃ varṇayanti—satyapi prasaṅge sāyaṃ prātaragnihotrārthaṃ naimittikanānākarmārthaṃ ca nānāvṛkṣīyā api sruca upāttā eveti na sammārgārthena aparamupādānaṃ tatprasaṅgādeva
sammāārgasruglābhāditi | asmiṃśca parihāre bhāṣyamasamañjasam | nānāvṛkṣīyā
evotpādyā iti | nānāvṛkṣīyā evopādeyā iti hi tadā vaktumucitam tathā
agnihotrārthaṃ sragupacārepi śamīmayya eva prāpnuvanti na nānāvṛkṣīyā iti
tathā prasaṅgamaṅgīkṛtyaiva kenacit prakalpitam-pradhānottarakālaṃ hi
sammārgānuṣṭhānaṃ tatra kṛte pradhāne daivāt srugapacāre sammārgārthaṃ srugupādāne
nānāvṛkṣīyopādānāt prayojanasiddhiriti | tadayuktam-bhāṣye apacāre satītyadhyāhārāpatteḥ | sammārgānuṣṭhānañca pradhānottarakālamityatrāpi na mānam
nanu prakaraṇāt pradhānasya śamīvidhirityatra nidarśanaṃ kṛtaṃ, yathā sahasradakṣiṇādayaḥ pradhānadakṣiṇāyā iti | tadayuktam | sahasradakṣiṇā ahīnānāmiti vākyenaiva pradhānabhūtāhīnānvayāt | ucyate | dakṣiṇāyāḥ prayogāṅgatvādahīnasaṃyogena śravaṇe'pi sāmarthyāt sāṅgapradhānāhīnāṅgaṃ prāpnoti na
pradhānamātrāṅgam
kathaṃ tarhi prakaraṇādapi prayogāṅgasya pradhānamātrāṅgatā, ucyate| kārye

9.5.7

vidhirhi pradhānakārye klṛpte'ṅgakārye vā'nyataratra bhavat prakaraṇāt pradhānakārya eva bhavatīti asmādeva nyāyānusandhānāt sahasraṃ pradhānasya
somamahāprayoge patati | prakaraṇāviroghe'pi somaśabdānurodhāt | tena some'pyavāntaraprayogabhedāt dakṣiṇākāryadvayaṃ klṛptam tadvikṛtāvapyahīne klṛptaprahubādhabhayāt mahāprayogakāryahānāt avāntare sahasramekasmin kārye'vatarat
prakaraṇāt pradhānakārye sahasraṃ prakṛtyadhīte'nārabhyādhīte vā ahīnamātre'nvayārthā ahīnānāmiti śrutiḥ na pradhānānvayārthāpītyanusandheyam
nanu yadi prakaraṇādeva pradhānānvayaḥ kathaṃ tarhi yajñātharvaṇakāmyeṣviṣṭhupāṃśutvaṃ vākyabalena pradhānārthamuktam | ucyate | upāṃśu pracaran kartā sukhamanutiṣṭhatīti kartṛdvārakamūpāṃśutvaṃ prayogāṅgaṃ sat aṅgapradhānārthaṃ prāpnoti
na hyatra pradhānaprayogādbhinno'ṅgaprayogaḥ dakṣiṇādibhedābhāvāt | ataḥ kāmyeṣṭisaṃyogenopāṃśutvopadeśāt upadiṣṭapradhānamātrārtha evopāṃśutvamiṣyate | ātideśikasyāṅgajātasya vilambena pratīteḥ pradhānaprayogāvacchedenopāṃśutvamanveti
tenocyate vākyāt pradhānamātrānvitamupāṃśutvami te | etacca yajñātharvaṇādhikaraṇe nirūpitam | ṛtvikkārye yajamānavidhau yat satraprayogāt ṛtviṅnivṛttiḥ tatrāpi sarvaprayogāṅgatvairtvijāṃ hetuḥ | kiñca ṛtvikkartṛ tayā svāmikartṛ tānivṛttiḥ sāmānyataḥ kāryam | ādhvaryavādyupadeśakāryaṃ aṅgapradhānāśrayasvāmikartṛ tānivṛttiḥ | ataḥ ṛtvikkārye yajamānavidheḥ sarvathā
ṛtviṅnivṛttiḥ | ataḥ srugādyudāharaṇe prayojanaṃ siddham | agnyudāharaṇe

9.5.8

tvapūrvatvādavabhṛthasyāgniprāptireva nāstīti nāgnyupādānaṃ sammārgārtham | paridhyudāharaṇe'pi bāṇavadvidhānepyasya aparadhitvāt palāśaguṇalopena vā bāṇavat
sammārjanameveti na prayojanasiddhirudāharaṇadvaye'pi nodāharaṇamādaraṇīyameveti
samādhānam | puroḍāśodāharaṇe tvauṣadhaprakṛtikapiṣṭavyaktyabhivyaṅgyatvāt
puroḍāśākṛteḥ paryagnikaraṇārthaṃ tadvyaktyupādānamiti prayojanamupapannameva

Linked texts (1)

Tantravārttika (ed. Subbāśāstrī) — Sanskrit