Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 1.4: caturthamāhnikam—śabdaparīkṣā

Nyāyamañjarī 1.4

Language
Sanskrit

caturthamāhnikam—śabdaparīkṣā

1.4.1

evaṃ kṛtakatve varṇānāṃ sādhite sati varṇātmanaḥ padāt prabhṛti sarvatra puruṣasya svātantryaṃ siddhaṃ bhavati ..

1.4.2

padanityatvapakṣe'pi vākye tadracanātmake .
kartṛtvasaṃbhavāt puṃsaḥ, vedaḥ kathamakṛtrimaḥ .. 1 ..

1.4.3

tathā ca vaidikyo racanāḥ kartṛpūrvikāḥ, racanātvāt, laukikaracanāvat . eṣa ca pañcalakṣaṇo hetuḥ, prayojakaśceti gamaka eva, na hetvābhāsaḥ ..

1.4.4

na tāvadayamasiddho hetuḥ; śanno devīrabhiṣṭaye atha. saṃ. 1-6-1 ityādiṣu vedavākyasandarbheṣu padaracanāyā svarakramādiviśeṣavatyāḥ pratyakṣatvena pakṣe hetoḥ vartamānatvāt ..

1.4.5

nāpi viruddhaḥ; kartṛpūrvakatvavati sapakṣe kumārasambhavādau racanātvasya vidyamānatvāt ..

1.4.6

nāpyanaikāntikaḥ; kartṛrahiteṣu gaganādiṣu, gaganakusumādiṣu vā racanāyā adṛṣṭatvāt ..

1.4.7

etadāhnike ṭippaṇīsthalānāṃ viralatvāt sujñānārthaṃ tāni cihnairyojitāni

1.4.8

nāpi kālātyayāpadiṣṭaḥ; pratyakṣeṇa, āgamena vā vede vaktrabhāvaniścayānutpādāt ..

1.4.9

nāpi satpratipakṣaḥ; prakaraṇacintāhetoḥ sthāṇupuruṣaviśeṣānupalabdheriva hetutvenānabhidhānāt ..

1.4.10

nāpi paramāṇvanityatāyāmiva mūrtatvaṃ aprayojakamidaṃ sādhanam; racanāvyāpārāṇāṃ kartṛvyāpārasādhyatvāvadhāraṇāt . yathā dhūmasya jvalanādhīna ātmalābhaḥ; jñaptistu dhūmādagneḥ—tathā kartradhīnā racanānāmabhinirvṛttiḥ, pratītistu tābhyaḥ karturiti . tasmāt prayojaka evāyaṃ hetuḥ ..

1.4.11

nanu ! satpratipakṣatve vivadante . tathā ca mīmāṃsakaiḥ pratiheturiha gīyate ślo. vā. 1-1-7-366— vedasyādhyayanaṃ sarvaṃ gurvadhyayana pūrvakam . vedādhyayanavācyatvāt adhunā'dhyayanaṃ yathā iti—naitadyuktam—evaṃprāyāṇāṃ prayogāṇāmaprayojakatvāt . na hi tacchabdavācyatvakṛtaṃ anāditvamupapadyate ..

1.4.12

anaikāntikaścāyaṃ hetuḥ, bhārate'pyevamabhidhātuṃ śakyatvāt . bhāratādhyayanaṃ sarvaṃ gurvadhyayanapūrvakam, bhāratādhyayanavācyatvāt, idānīṃtanabhāratādhyayanavat iti ..

1.4.13

nanu ! bhārate kartṛsmṛtiravigītā vidyate; yadyevaṃ vede'pi prajāpatiḥ kartā smaryata eva ..

1.4.14

atha vaidikamantrārthavādamūleyaṃ prajāpatikartṛtvasmṛtiḥ; prajāpatinā catvāro vedā asṛjyanta, catvāro varṇāḥ catvāra āśramāḥ iti tatra pāṭhāditi—ucyate—hanta tarhi bhārate'pi tatratyavacanamūlaiva pārāśaryasmṛtiriti śakyate vaktum ..

1.4.15

yathā prajāpatirvede tatra tatra praśasyate .
bhārate'pi tathā vyāsaḥ tatra tatra praśasyate .. 2 ..

1.4.16

atha praṇetā vedasya na dṛṣṭaḥ kenacit kvacit .
dvaipāyano'pi kiṃ dṛṣṭaḥ bhavatpitṛpitāmahaiḥ .. 3 ..

1.4.17

sarveṣāmavigītā cet smṛtiḥ satyavatīsute .
prajāpatirapi sraṣṭā loke sarvatra gīyate .. 4 ..

1.4.18

āha—kimiti sadasadvivekavikalaśākaṭikādipravādavipralabdhaḥ evaṃ bhrāmyasi ? kila svalpamapi karma pitrā mātrā vopadiśyamānaṃ tadvacanapratyayādanuṣṭhīyate . tadayamiyān anekakleśavittavyayādinirvartyo vaidikaḥ karmakalāpaḥ evameva tadupadeśinamāptaṃ saṃsmṛtvaiva kriyate iti mahān pramādaḥ ..

1.4.19

evañca sati uccāvacakaviracitajaratpustakalikhitakāvyavat asmaryamāṇakartṛkeṇa vedena vyavahārānupapatteḥ avaśyasmaraṇīyaḥ tatra kartā syāt . na ca kadācana vedeṣu vyavahāravicchedaḥ saṃbhāvyate, yena tatkṛtaṃ jaratkūpārāmādiṣviva teṣu kartrasmaraṇaṃ syāt . tasmādavaśyaṃ smaryeta kartā . na ca saṃsmaryate, smartuṃ śakyate vā ? smṛtirhi bhavantī tadanubhavamūlā bhavati . na ca mūle'pi kartranubhavaḥ kasyacijjātaḥ, sargāderabhāvāt . bhāve vā karturaśarīratvena darśanayogyatvābhāvāt ..

1.4.20

saśarīratvapakṣe vā puruṣaḥ ko'pi tādṛśaḥ .
tadānīṃ dṛśyamāno'pi vedaṃ kurvanna dṛśyate .. 5 ..

1.4.21

adhīyamāne dṛṣṭe'smin tadā saṃśerate janāḥ .
kimeṣa racayedvedaṃ uta vā'nyakṛtaṃ paṭhet ? .. 6 ..

1.4.22

yatkṛtaṃ vā paṭhedeṣaḥ tasminnapi hi saṃśayaḥ .
bhaṅgyā cedamanāditvaṃ unmīladiva dṛśyate .. 7 ..

1.4.23

asatyādipramāṇe ca kartṛtā'nubhavaṃ prati .
smṛtiḥ prabandhasiddhā'pi spṛśatyandhaparamparām .. 8 ..

1.4.24

yogibhirgrahaṇaṃ kartuḥ ityetadapi durvacam .
kartṛtā hṛdi durbodhā kathaṃ gṛhyeta tairapi ? .. 9 ..

1.4.25

yogibhissā gṛhīteti vayametanna manmahe .
amanvānāśca gacchema visrabdhāstatpathaṃ katham ? .. 10 ..

1.4.26

vedāt kartravabodhe tu spaṣṭamanyonyasaṃśrayam .
tato vedapramāṇatvaṃ vedāt kartuśca niścayaḥ .. 11 ..

1.4.27

tasmāt paurvāparyaparyālocanārahitayathāśrutamantrārthavādamūlā bhrāntireṣā, na punaḥ paramārthataḥ kaścit kañcit vedasya kartāraṃ smarati . tasmāt akṛtakā vedāḥ; avaśyasmaraṇīyasyāpi kartuḥ asmaraṇāt . na ca vyadhikaraṇo hetuḥ; asmaryamāṇakartṛkatvādityevaṃ sādhanaprayogāt ..

1.4.28

atrocyate—api tat gurvadhyayanapūrvakatvaṃ sādhanamupekṣitaṃ yājñikaiḥ ! ayamabhinavo hetuḥ asmaryamāṇakartṛkatvāt iti prayuktaḥ !

1.4.29

tasmādastu nāma ! nainān hetbantaropanyāsinaḥ nigṛhṇīmaḥ . akṣudakatheyaṃ prastutā ..

1.4.30

ayamapi asmaryamāṇakartṛkatvāditi hetuḥ kiṃ svatantra evākartṛkatvasiddhaye prayujyate ? uta asmaduparacitaracanātvapratighātāya ? iti ..

1.4.31

tatra na tāvadanumānaṃ anumānāntaraparipanthi kathayitumucitam; pratyakṣāgamavat anumānasyāpyanumānabādhakatvānupapatteḥ . na hi tulyabalayoḥ anumānayoḥ bādhyabādhakabhāvaḥ, tulyabalatvādeva . atulyabalatve tu yatkṛtaṃ anyatarasya daurbalyaṃ, tata eva tadaprāmāṇyasiddheḥ kimanumānabādhayā ?

1.4.32

tadviḍambanārthaṃ tadabhidhānamiti cet; tadapyayuktam . ekatra dharmiṇi yugapaditaretaravirodhidharmadvayaprayojakahetudvayopanipātāyogāt . na hi dvyātmakāni vastūni bhavitumarhanti ityavaśyamanyataraḥ tatrāprayojakahetuḥ . aprayojakatvādeva tasyāgamakatve kiṃ viḍambanārthena hetvantareṇa prayuktena . viruddhāvyabhicāryapi nāma na kaściddhetvābhāsa iti vakṣyāmaḥ 11 āhnike ..

1.4.33

prakaraṇasamo'pi na yaḥ kaścit satpratipakṣo heturiṣyate, api tu saṃśayabījabhūtaḥ anyataraviśeṣānupalambhaḥ bhrāntyā hetutvena prayujyamānaḥ tathocyata iti darśayiṣyāmaḥ 11 āhnike . tasmāt parodīritaṃ hetuṃ nirācikīrṣatā vādinā tadgatapakṣavṛttitādidharmaparīkṣaṇe manaḥ khedanīyam . na hi pratihetvanveṣiṇā vṛthā'ṭāṭyā kartavyā ..

1.4.34

nanu ! kataradanayoḥ sādhanayoraprayojakaṃ—racanātvāt, asmaryamāṇakartṛkatvāditi ca—ucyate—racanātvameva prayojakam . na hi puruṣamantareṇa kvacidakṣaravinyāsa iṣṭavya ..

1.4.35

bho bhagavantaḥ sabhyāḥ ! kvedaṃ dṛṣṭaṃ kva vā śrutaṃ loke .
yadvākyeṣu padānāṃ racanā naisargikī bhavati .. 12 ..

1.4.36

yadi svābhāvikī vede padānāṃ racanā bhavet .
paṭe hi hanta tantūnāṃ kathaṃ naisargikī na sā ? .. 13 ..

1.4.37

śanno devīrabhiṣṭayeatha. saṃ. 1-6-1, nārāyaṇaṃ namaskṛtya ma. bhā. ā. 1-1, astyuttarasyāṃ diśi devatātmākumārasaṃ. 1-1 iti tulye racanātve kvacit kartṛpūrvakatvaṃ, aparatra tadviparyaya iti mahān vyāmohaḥ . evaṃ hi dhūmo'pi kaścit anannika ityapi syāt ..

1.4.38

kimidānīṃ kumārasaṃbhavatulyo'sau vedaḥ saṃpannaḥ ? aho ! sarvāstikadhuryeṇa vedaprāmāṇyaṃ sādhitaṃ naiyāyikena !

1.4.39

alamupahāsena ! racanāmātrameva tulyaṃ vedasya kumārasaṃbhavena, nānyat . na ceyatopahasituṃ yuktam . kimasya śabdatvasāmānyaṃ śaṅkhaśabdasādhāraṇaṃ nāsti ? sattāsāmānyaṃ vā sarvasādhāraṇamiti ..

1.4.40

nanu ! yāḥ kālidāsādiracanāḥ kartṛpūrvikāḥ .
tābhyo vilakṣaṇaiveyaṃ racanā bhāti vaidikī .. 14 ..

1.4.41

ihādhyayanavelāyāṃ rūpādeva pratīyate .
akṛtrimatvaṃ vedasya bhedaistaistairananyagaiḥ .. 15 ..

1.4.42

nāmākhyātopasargādiprayogagatayo navāḥ .
stutinindāpurākalpaparakṛtyādigītayaḥ .. 16 ..

1.4.43

śākhāntaroktasāpekṣavikṣiptārthopavarṇanā .
ityādayo na dṛśyante laukike sannibandhane .. 17 ..

1.4.44

tenādhyetṛgaṇāḥ sarve rūpāt vedamakṛtrimam .
manyanta eva loke tu pītaṃ mīmāṃsakairyaśaḥ .. 18 ..

1.4.45

vedā na paṭhitā yaistu tvādṛśaiḥ kuṇṭhabuddhibhiḥ .
kāryatvaṃ bruvate te'sya racanāsāmyamohitāḥ .. 19 ..

1.4.46

ucyate—mīmāṃsakāḥ yaśaḥ pibantu ! payo vā pibantu ! buddhijāḍyāpanayanāya brāhmīghṛtaṃ vā pibantu ! vedastu puruṣapraṇīta eva, nātra bhrāntiḥ ..

1.4.47

yathā ghaṭādisaṃsthānāt bhinnamapyacalādiṣu .
saṃsthānaṃ kartṛmat siddhaṃ vede'pi racanā tathā .. 20 ..

1.4.48

yaccātra kiñcidvaktavyaṃ, tat pūrvameva pu. 491 savistaramuktam ..

1.4.49

api ca yadvilakṣaṇeyaṃ racanā, tadvilakṣaṇa eva kartā'numīyatām ! na punastadapalāpo yuktaḥ ityapyuktam pu. 503 ..

1.4.50

yāścaitāḥ nirvivādasidvakartṛkāḥ kālidāsādiracanāḥ camatkāriṇyaḥ, tāsāmanyonyavisadṛśaṃ rūpamupalabhyata eva ..

1.4.51

amṛteneva saṃsiktāḥ candaneneva carcitāḥ .
candrāṃśubhirivonmṛṣṭāḥ kālidāsasya sūktayaḥ .. 21 ..

1.4.52

prakaṭarasānuguṇavikaṭākṣararacanācamatkāritasakalakavikulāḥ bāṇasya vācaḥ . pratikāvyaṃ ca tāni tāni vaicitryāṇi dṛśyanta eva . nāmākhyātādivaicitryamātreṇa kartrabhāvo vede rūpādeva pratīyata iti nūtaneyaṃ vācoyuktiḥ ..

1.4.53

api ca yadi rūpe samāśvasiti bhavato manaḥ—tadā ādimadarthābhidhānamapi vedasya rūpaṃ kathaṃ na parīkṣase ? babaraḥ prāvāhaṇirakāmayata tai. saṃ. 7-1-10, kusurabinda auddālakirakāmayata tai. saṃ. 7-2-2, 'purūravo mā prapataḥ ṛ. 10-95-15 iti ..

1.4.54

pratisargaṃ punasteṣāṃ bhāvāt anāditvamiti cet pratisargaṃ tarhi vedānyatvamapi bhaviṣyati . yathoktam—

1.4.55

pratimanvantaraṃ caiṣā śrutiranyā'bhidhīyate iti .
rūpādakṛtrimattve ca kalpanā kalpitaiva sā .
ādimadvastubuddhistu vācakairakṣaraiḥ sphuṭaiḥ .. 22 ..

1.4.56

teṣāmanyathāvyākhyānaṃ tu vyākhyānameva . paṭhanta eva tvadhyetāraḥ tata ādimato'rthān bahūn avagacchantīti nānādirvedaḥ . tasmānna racanātvamaprayojakam ..

1.4.57

kartrasmaraṇameva tvaprayojakam, asiddhatvāt . siddhamapi vā vede kartrasmaraṇamanyathāsiddham . vedakaraṇakālasya atidavīyastvāt, tatpraṇetuśca puṃsaḥ sakalapuruṣavilakṣaṇatvāt, niyataśarīraparigrahābhāvāt idantayā'sya pāṇinipiṅgalādivat smaraṇaṃ nāsti; na tu sa nāstyeva . anumānāgamābhyāṃ tadavagamāt kathaṃ pakṣadharmatayā grahītuṃ śakyate kartrasmaraṇam ?

1.4.58

taddhyekapuruṣasambandhi vyabhicarati . sarvapuruṣasambandhi tu duravagamam . sarve pumāṃsaḥ kartāraṃ vedasya na smarantīti kathaṃ jānāti bhavān ? na hi tava sakalalokahṛdayāni pratyakṣāṇi; sarvajñatvaprasaṅgāt . na ca yat tvaṃ na jānāsi, tat anyo'pi na jānātīti yuktam; atiprasaṅgāt . tasmādasmaryamāṇakartṛkatvaṃ durbodhameva ..

1.4.59

api ca karturasmaraṇe sati sutarāṃ vedārthānuṣṭhānaṃ prekṣāvatāṃ śithilībhavet . na hyakartṛka evopadeśaḥ saṃbhavati . saṃbhavannapi vā prāmāṇyaniścayanimittābhāvāt kathaṃ visraṃbhabhūmirasau bhavet . bādhakābhāvamātrācca na prāmāṇyaniścayo vacasāmityuktaṃ prākpu. 483 . tasmāt āptapratyayādeva nirvicikitsaṃ vedārthānuṣṭhānaṃ sapratiṣṭhānaṃ saṃbhavati, nānyatheti . tasmānna kartrasmaraṇasya racanātvapratipakṣatayopanyāsaḥ upapannaḥ ..

1.4.60

nāpi svatantramevedaṃ kartrabhāvasādhanaṃ bhavitumarhati . anupalabdhiriyamanena prakāreṇa kilocyate . sā'nupapannā, anumānena karturupalambhāt . anumānenāpi yadupalabdhaṃ tadupalabdhameva bhavati ..

1.4.61

nanu kartrabhāvasmaraṇabādhitatvāt anumānamidaṃ ayuktam— itaretarāśrayaprasaṅgāt— anupalabdhau siddhāyāṃ anumānanirāsaḥ, anumānanirāse ca sati anupalabdhisiddhiḥ ..

1.4.62

anumānaprāmāṇye'pi samāno doṣa iti cet—na—tasya pratibandhamahimnā prāmāṇyasiddheḥ . na hi tasyānupalabdhinirāsāpekṣaṃ prāmāṇyam ..

1.4.63

tatraitat syāt—na vayaṃ kartrabhāve prāmāṇyaṃ brūmaḥ . sakalalokapadārthavyavahāriṇo hi mīmāṃsakāḥ . paraṃ tu vedasya pauruṣeyatāṃ bruvāṇaṃ pramāṇaṃ pṛcchāmaḥ . taccāsya nāstīti balādanupalabdhyā tadabhāvaniścayo vyavatiṣṭhata iti—syādetadevam—yadyanumānaṃ na syāt . uktaṃ ca racanātvāt ityanumānam ..

1.4.64

yatpunaravādi—vedeṣu puruṣasya kartṛtvamaśakyaṃ grahītumiti pu. 513—tadapyasādhu—parokṣasya kuvindāderabhinavaprāvarakapaṭādau kārye kathaṃ kartṛtā'vagamyate ?

1.4.65

paṭādiracanāṃ dṛṣṭvā tasya cet sā'numīyate .
vede'pi racanāṃ dṛṣṭvā kartṛtvaṃ tasya gamyatām .. 23 ..

1.4.66

śarīraparigrahamantareṇa prāṇināmupadeśasya kartumaśakyatvāt kadācidīśvaraḥ śarīramapi gṛhṇīyāditi kalpyate . niyataśarīraparigrahābhāvācca vyāsādivadasau na smaryate . tataśca—

1.4.67

adya sadyaḥ kaviḥ kāvye yathā karteti mīyate .
tathā tatkālajaiḥ puṃbhiḥ so'pi karteti māsyate .. 24 ..

1.4.68

yathā parakṛtā śaṅkā tasmin kāvye vyapaiti te .
vede'pyanyakṛtā śaṅkā tathā teṣāṃ vyapaiṣyati .. 25 ..

1.4.69

parokṣamanumānena yacca budhyāmahe vayam .
pratyakṣaṃ yogināṃ taccetyuktaṃ pratyakṣalakṣaṇe .. 26 ..

1.4.70

pratyakṣamanumānaṃ ca tadevaṃ kartṛtāmitau .
mūlapramāṇamastīti smṛtau nāndhaparaṃparā .. 27 ..

1.4.71

mantrārthavādamūlatvaṃ tata eva na tatsmṛteḥ .
yathoditānumānādipramāṇāntarasaṃbhavāt .. 28 ..

1.4.72

yadapi itaretarāśrayamabhāṣi pu. 491—puruṣokte vedeprāmāṇyaṃ, vedaprāmāṇyāt puruṣasiddhiriti—tadapi na samyak; pūrvaṃ pu. 503 parihṛtatvāt . anumānāt prasiddhe kartari vedavākyaiḥ tatpratīterupodbalanamiṣyate, na tvāgamaikaśaraṇa eva kartravagamaḥ . uktaṃ ca pūrvamapi pu. 491 pṛthivyādinā kāryeṇa karturanumānam ..

1.4.73

kiṃ yenaiva kartrā pṛthivyādikāryaṃ nirmitaṃ, tenaiva vaidikyo racanā nirmitāḥ ? iti cet—omityucyate . kimatra pramāṇam ? iti cet—

1.4.74

ucyate, tarhi sarvajñaḥ sraṣṭuṃ prabhavatīdṛśam .
vicitraṃ prāṇibhṛtkarmaphalabhogāśrayaṃ jagat .. 29 ..

1.4.75

tatkarmaphalasambandhavidā tadupadeśinaḥ .
tenaiva vedā racitāḥ iti nānyasya kalpanā .. 30 ..

1.4.76

ekenaiva ca siddhe'rthe dvitīyaṃ kalpayema kim ?
anekakalpanābījaṃ na hi kiñcana vidyate .. 31 ..

1.4.77

jagatsarge tāvat, eka eveśvara iṣyate na dvau, bahavo vā . bhinnābhinnāśayakalpane, ekatra vaiyarthyāt . itaratra vyabahāravaiśasaprasaṅgena, tata ekasyeśvaratvavighātāt . tathā hi—

1.4.78

anekeśvaravādo hi nātīva hṛdayaṅgamaḥ .
te cet sadṛśasaṅkalpāḥ, ko'rtho bahubhirīśvaraiḥ ? .. 32 ..

1.4.79

saṃkalpayati yadekaḥ śubhamaśubhaṃ vā'pi satyasaṅkalpaḥ .
tatsidhyati tadvibhavāt ityaparastatra kiṃ kuryāt .. 33 ..

1.4.80

bhinnābhiprāyatāyāṃ tu kāryavipratiṣedhataḥ .
nūnamekaḥ svasaṅkalpavihatyā'nīśvaro bhavet .. 34 ..

1.4.81

ekasya kila saṅkalpaḥ rājā'yaṃ kriyatāmiti .
hanyatāmiti cānyasya tau samāviśataḥ katham .. 35 ..

1.4.82

rājyasaṅkalpasāphalye vihatā badhakāmanā .
tasyāḥ saphalatāyāṃ vā rājyasaṅkalpaviplavaḥ .. 36 ..

1.4.83

tena citrajagatkāryasaṃvāhānuguṇāśayaḥ .
eka eveśvaraḥ sraṣṭā jagatāmiti sādhitam .. 37 ..

1.4.84

evaṃ jagatsargavat sa eva vedānāmapyekaḥ praṇetā bhavitumarhati . nānātvakalpanāyāṃ pramāṇābhāvāt, kalpanāgauravaprasaṅgācca ..

1.4.85

tena yaducyate—

1.4.86

nanvekaḥ sarvaśākhānāṃ kartetyavagataṃ kutaḥ ?
bahavo bahubhirgranthāḥ kathaṃ na racitā ime ? .. 38 ..

1.4.87

iti—tatparihṛtaṃ bhavati ..

1.4.88

ataśca ekakartṛkā vedāḥ, yataḥ parasparavyatiṣaktārthopadeśino dṛśyante . ekameva hi karma vedacatuṣṭayopadiṣṭaiḥ pṛthagbhūtairapyekārtha samavāyibhiraṅgaiḥ anvitaṃ prayujyate . tatra hi hautraṃ ṛgvedena, yajurvedenādhvaryavaṃ, audgātraṃ sāmavedena, brahmatvamatharvavedena ca kriyate . paippalādiśākhābhedopadiṣṭaṃ ca tattadaṅgajātaṃ tatra tatrāpekṣyate . tatra sarvaśākhāpratyayaṃ ekaṃ karmetyāhuḥ . etacca adūra eva agre pu. 590 nirṇeṣyate ..

1.4.89

ekābhiprāyabaddhatvaṃ tena sarvatra gamyate .
bhavedbhinnāśayānāṃ hi kathamekārthamīlanam ? .. 39 ..

1.4.90

kāvyasamasyāpūraṇe kā vārtā ? iti cet—

1.4.91

tatrāpi prathamasyaiva kavestadvastudarśanāt .
tadabhiprāyavedī tu so'nyastamanuvartate .. 40 ..

1.4.92

anyathā'nanvitaṃ kāvyaṃ syādviśvavasukāvyavat .
anvitatve tu sā nūnaṃ ādyasyaiva kavermatiḥ .. 41 ..

1.4.93

ihāpyekāśayābhijñadvitīyeśvarakalpane .
ekābhiprāyataiva syāt, kiṃ ca tatkalpane phalam ? .. 42 ..

1.4.94

tasmādeka eva kartā sarvaśākhānām . kāṭhakādivyapadeśastu prakṛṣṭādhyayananibandhano bhaviṣyatīti bhavadbhirapyuktam ..

1.4.95

api ca yathā tarorvikṣiptāḥ śākhā bhavanti, na ca kṛtsnaṃ puṣpaphalapatramekasyāṃ śākhāyāṃ sannihitaṃ bhavati, kintu kasyāñcitkasyāñcit; evaṃ vedasyāpi śākhāḥ pṛthagaṅgakarmopadeśinyo vikṣiptāśca ..

1.4.96

tāsāṃ ca vṛkṣaśākhānāṃ ekasmājjanmabījataḥ .
tathaiva sarvaśākhānāṃ ekasmāt puruṣottamāt .. 43 ..

1.4.97

kartā ya eva jagatāmakhilātmavṛtti-
karmaprapañcaparipākavicitratājñaḥ .
viśvātmanā tadupadeśaparāḥ praṇītāḥ
tenaiva vedaracanā iti yuktametat .. 44 ..

1.4.98

āptaṃ tameva bhagavantamanādimīśaṃ
āśritya viśvasiti vedavacassu lokaḥ .
teṣāmakartṛkatayā na hi kaścidevaṃ
visrambhameti matimāniti varṇitaṃ prāk .. 45 ..

1.4.99

evañca padavākyaracanādau tāvat vedeṣu puruṣāpekṣitvamupapāditam ..

1.4.100

yadapi sambandhakaraṇe puruṣānapekṣatvamucyate—citrabhānoriva dahanaśaktiḥ śabdasya naisargikī vācakaśaktiḥ . vyutpattistu vṛddhebhya eva vyavaharamāṇebhya upalabhyata iti kimatra puruṣaḥ kariṣyati ? iti—tadapyaghaṭamānam—puruṣaparighaṭitasamayasambandhavyatirekeṇa śabdādarthapratyayānupapatteḥ ..

1.4.101

nanu ! naiva śabdasyārthena sambandhaḥ kaścidasti . kasyedaṃ puruṣasāpekṣatvaṃ vā, nirapekṣatvaṃ vā cintyate ?

1.4.102

na hi śabdārthayoḥ kuḍyabadarayoriva saṃyogasvabhāvaḥ, tantupaṭayoriva samavāyātmā vā sambandhaḥ pratyakṣa upalabhyate . tanmūlatvācca sambandhāntarāṇyapi na santi . taduktaṃ mukhe śabdamupalabhāmahe, bhūmāvartham iti ..

1.4.103

nāpyanumīyate śabdasyārthena sambandhaḥ; kṣuramodakaśabdoccāraṇe mukhasya pāṭanapūraṇānupalambhāt . na ca śabdadeśe arthaḥ saṃbhavati, na cārthadeśe śabdaḥ; sthānakaraṇaprayatnānāṃ taddhetūnāṃ ghaṭādyarthapradeśe'nupalambhāt . vyāpakatvaṃ tu śabdasya pratiṣiddhameva ..

1.4.104

ucyate—na saṃśleṣalakṣaṇaḥ śabdārthasambandhaḥ asmābhirabhyupagamyate . tat kiṃ kāryakāraṇanimittanaimittikāśrayāśrayibhāvādayaḥ śabdasyārthena sambandhāḥ ? ete'pi na tarām ..

1.4.105

na tarhi tasya kaścidarthena sambandhaḥ ? na nāsti śabdasyārthena sambandhaḥ, pratyayanimittahetutvāt; dhūmādivat ..

1.4.106

tat kiṃ śabdārthayoravinābhāvaḥ sambandhaḥ ? so'pi nāsti; evaṃ hi śabdo'numānameva syāt ..

1.4.107

kastarhi ? samaya iti brūmaḥ ..

1.4.108

ko'yaṃ samayo nāma ? abhidhānābhidheyaniyamaniyogaḥ samaya ucyate ..

1.4.109

yadyevaṃ kimanāśaṅkanīyasaṃśleṣaparicodanena ? taddūṣaṇena ca ?— ucyate—śabdārthābhedavādināṃ hi vaiyākaraṇānāṃ eṣa saṃśleṣarūpaḥ sambandho balādāpatatīti ta eva pratikṣepyante ..

1.4.110

āha—yadi vaiyākaraṇavarṇito na saṃśleṣa upapattimān, samayo'yamanupapanna eva . sa hi puruṣakṛtaḥ saṅketaḥ . na ca puruṣecchayā vastuniyamo'vakalpate, tadicchāyā avyāhataprasaratvāt ..

1.4.111

artho'pi kimiti vācako na bhavati, śabdaśca vācyaḥ . na caivamasti—dahanamanicchannapi puruṣaḥ dhūmāt na taṃ pratyeti; jalaṃ vā tata icchannapi pratipadyate . tatra yathā dhūmāgnyoḥ naisargika evāvinābhāvo nāma sambandhaḥ, jñaptaye tu bhūyodarśanādi nimittamāśrīyate evaṃ śabdārthayoḥ sāṃsiddhika eva śaktyātmā sambandhaḥ, tadvyutpattaye tu vṛddhavyavahāraprasiddhisamāśrayaṇam ..

1.4.112

svābhāvike sambandhe sati dīpādivat kiṃ tadvyutpattyapekṣaṇeneti cet—na—śabdasya jñāpakatvāt . jñāpakasya dhūmādeḥ etat rūpaṃ, yat sambandhagrahaṇāpekṣaṃ svajñāpyajñāpakatvam . udyotādayastu pratyakṣasāmagryantargatatvāt na vyutpattyapekṣyā bhavanti . śaktistu naisargikī yathā rūpaprakāśinī dīpādeḥ, tathā śabdasyārthapratipādane . tasmāt na samayamātrāt arthapratipattiḥ ..

1.4.113

api ca abhidhānābhidheyaniyamaniyogarūpaḥ samayaḥ jñānameva, na tato'rthāntaram . jñānaṃ cātmani vartate, na ca śabdārthayoriti na tayoḥ sambandhaḥ syāt ..

1.4.114

kiñca samayaḥ kriyamāṇaḥ, pratyuccāraṇaṃ vā kriyate ? pratipuruṣaṃ vā ? sargādau vā sakṛdīśvareṇa ? iti ..

1.4.115

pratyuccāraṇaṃ prāktana eva kriyate ? nūtano vā ?

1.4.116

navasyatāvat kriyamāṇasya kathamarthapratyāyanasāmarthyamavagamyate ? tadavagatau vā kiṃ tatkaraṇena ? pūrvakṛtasya tu kṛtatvādeva punaḥ karaṇamanupapannam . ekasya vastunaḥ jñaptirasakṛdāvartate, notpattiḥ ..

1.4.117

pratipuruṣamapi sambandhaḥ bhinnaḥ ? abhinno vā kriyate ?

1.4.118

bhedapakṣe kathamekārthasaṃjñānam—gośabdasya sāsrādimānarthaḥ, kesarādimānaśvaśabdasya ? iti ..

1.4.119

abhede'pi tathaiva kṛtasya karaṇāyogāt jñānameva sambandhasya karaṇam ..

1.4.120

sargādāvapi sakṛtsambandhakaraṇamayuktam; tathāvidhakālāsambhavādeva . na hi śabdārthavyavahārarahitaḥ kaścitkāla upapadyate . tasmānnityasyaiva sambandhasya lokato vyutpattiḥ, na punaḥ karaṇam ..

1.4.121

vyutpattipakṣaṃ ca na karaṇapakṣābhihitā doṣāḥ spṛśanti, pratyakṣasiddhatvāt . pratyakṣaṃ hīdamupalabhyate . vṛddhānāṃ hi svārthe vyavaharamāṇānāṃ upaśṛṇvanto bālāḥ tatastataḥ śabdāt taṃ tamarthaṃ pratiyanti . te'pi vṛddhā yadā bālā āsan, tadā anyebhyaḥ vṛddhebhyaḥ tathaiva pratipannabantaḥ . te'pyanyebhya iti nāstyādissaṃsārasyati ..

1.4.122

api ca samayamātraśaraṇaḥ śaktiśūnyaḥ śabdaḥ kathamakṣinikocahastasaṃjñādibhyaḥ midyeta ? sa hi tadānīṃ kaśāṅkuśapratodābhighātasthānīya eva bhavet . tathā ca śabdādarthaṃ pratipadyāmaha iti laukiko vyapadeśo bādhyeta, samayādarthaṃ pratipadyāmaha iti syāt . samayapakṣe ca yadṛcchāśabdatulyatvaṃ sarvaśabdānāṃ prāpnoti . tena gavāśvādiśabdānāṃ niyataviṣayatvaṃ na syāt ..

1.4.123

yatpunarucyate—jātiviśeṣe cāniyamāt nyā. sū. 2-1-57 samayarūpaḥ sambandha iti—jātiśabdenātra deśo vivakṣitaḥ . kila kvaciddeśe kaścicchabdaḥ deśāntara prasiddhamarthamutsṛjya tato'rthāntare vartate . yathā coraśabdastaskaravacanaḥ, odane dākṣiṇātyaiḥ prayujyate . etacca samayapakṣe yujyate, nitye tu sambandhe kathaṃ tadarthavyabhicāra iti—tadapyayuktam—sarvaśabdānāṃ sarvārthapratyāyanaśaktiyuktatvāt kvaciddeśe kenacidarthena vyabahāraḥ ..

1.4.124

ata eva cānavagatasambandhe śrute sati sandeho bhavati—kamarthaṃ pratyāyayitumanenāyaṃ śabdaḥ prayuktaḥ syāt iti . asatyāṃ hi śaktau akṛtasamaye nirālambanā pratyāyakatvā''śaṅketi ..

1.4.125

athavā āryadeśaprasiddha eva śabdānāmarthaḥ, itarastu mlecchajanasammato'nādaraṇīya eva . tasmāt samayapakṣasyātidaurbalyāt akṛtrima eva śabdārthayoḥ sambandha iti na tatra puruṣasya prabhaviṣṇutā .

1.4.126

atrocyate—na nityaḥ sambandha upapadyate; śabdavat arthavacca tṛtīyasya tasya pratyakṣādinā pramāṇena apratīyamānatvāt ..

1.4.127

nanu ! śaktirūpaḥ sambandha ityuktam . śaktiśca tadāśriteti kathaṃ dharmyantaravat pṛthaktayā pratīyeta ?—naitatsāṃpratam—svarūpasaha kārivyatiriktāyāḥ śakteḥ sūkṣmāyāḥ prāgeva pu. 107-114 vistarataḥ pratikṣiptatvāt . na ca śaktiḥ pratyakṣagamyā; dravyasvarūpavadanupalambhāt . nānumeyā; kāryāṇāmanyathā'pi ghaṭamānatvāt . kalpayitvā ca śaktiṃ aparihāryaḥ samayaḥ; samayamantareṇārthapratipatterasiddheḥ . siddhe ca samaye tata evārthasiddheḥ kiṃ nityasambandhāśrayaṇena ?

1.4.128

yattūktam—samayasya puruṣecchādhīnatvāt, tasyāśca avyāhataprasaratvāt vācyavācakavyatyayaḥ syāt iti pu. 592—tadayuktam— śaktyabhāve śabdasyaiva vācakatve yogyatvāt . kā punaḥ śaktyabhāve yogyatā'syeti cet; yo'yaṃ gatvādijātiyogaḥ kramaviśeṣopakṛtaḥ . gatvautvādisāmānyasambandho hi yasya bhavati sa vācakatve yogya iti, itarastu vācyatve . yathā dravyatvādyaviśeṣe'pi vīraṇatvādisāmānyavatāṃ kaṭaniṣpattau, tantutvādisāmānyavatāṃ ca paṭaniṣpattau . na ca tatra śaktirastītyuktam . na ca kāraṇe kāryaṃ saditi sāṅkhyairiva bhavadbhiriṣyate . tasyāmasatyāmapi śaktau sāmānyaviśeṣasambandhasya niyāmakatvāt na vācyavācakayorvyatyaya iti na śaktirūpaḥ śabdārthayoḥ sambandhaḥ ..

1.4.129

na ca tayoravinābhāvo dhūmāgnyoriva sambandhaḥ . tatra hi sambandhaḥ pratīyamānaḥ evaṃ pratīyate dhūmo'gniṃ vinā na bhavati iti . iha punaḥ ayamasmāt pratīyate iti . etāvatyeva vyutpattiparyavasānam . ata eva avagatipūrvikaivāvagatirihetyanumānāt śabdasya bheda uktaḥ ..

1.4.130

prakāśakatvamapi śabdasya samayaprasādopanatameva, na svābhāvikam . sāṃsiddhike hi tathātve bhramitvādiprayuktāt, anyato vā yataḥ kutaścit abhinavādapi dīpādiva śabdādarthapratītiḥ syāt ..

1.4.131

yattu naisargike'pi prakāśakatve śabdasya dhūmāderiva jñāpakatvāt sambandhagrahaṇasāpekṣatvamuktam pu. 593—sa eṣa viṣama upanyāsaḥ . na hi dhūmādeḥ pratyāyakatvaṃ svābhāvikam, analāvinābhāvitvaṃ tu tasya nijaṃ balam . tatra cāgṛhyate tasmin pratītireva na jāyate iti yuktaṃ tadgrahaṇaṃ pratītyartham . iha tu pratītiśaktireva svābhāvikī bhavatā'bhyupagamyate . sā cet svābhāvikī, kiṃ vyutpattyapekṣaṇena ? iti ..

1.4.132

yadi cocyate—pratyāyaka iti pratyayaṃ dṛṣṭvā'vagacchāmaḥ, na prathamaśravaṇa iti . yāvatkṛtvaḥ śrutena iyaṃ saṃjñā, ayaṃ saṃjñī ityavagamyate, tāvatkṛtvaḥ śrutādarthāvagama iti—so'yaṃ samayopayoga eva kathito bhavati . saṃjñāsaṃjñisambandho hi samaya evocyate . tadupayogamantareṇa pratyāyakatvānavagamāt na svābhāvikī śaktiḥ ..

1.4.133

yattvabhyadhāyi—samayasya jñānātmakatvāt ātmani vṛttiḥ, na śabdārthayoriti pu. 593—etadapyacaturaśram—tadāśrayatvābhāve'pi jñānasya tadviṣayatvopapatteḥ ..

1.4.134

yadapyabhāṣaṇe—samayamātraśaraṇe sṛṇipratodanodananirviśeṣe śabde śabdādarthaṃ pratipadyāmaha iti vyapadeśaḥ na syāditi pu. 594—tadapi yatkiñcit . naisargikaśaktipakṣe'pi śakterarthaṃ pratipadyāmahe, na śabdāt iti vyapadeśaḥ syāt . avinābhāvādagniṃ pratipadyāmahe, na dhūmāt iti syāt . tadaṅgatvādavinābhāvādeḥ na tathā vyapadeśa iti cet; taditaratrāpi samānam ..

1.4.135

dhūme hi vyāptipūrvatvaṃ śabde samayapūrvatā .
nānayostadapekṣāyāṃ karaṇatvaṃ vihanyate .. 46 ..

1.4.136

api ca laukiko vyapadeśaḥ samayapakṣasākṣitāmeva bhajate . devadattevoktaṃ amutaḥ śabdādamumarthaṃ pratipadyasveti ityevaṃ hi vyapadiśati lokaḥ . tasmāt samaya eva ..

1.4.137

ataścaivaṃ deśāntare saṅketavaśena tata eva śabdādarthāntarapratipattiḥ ..

1.4.138

nanu ! atroktaṃ sarve śabdāḥ sarvārthapratyāyanaśaktiyuktā iti kenacidarthena kvacidvyavahāra iti pu. 595—tadetadayuktam—śaktīnāṃ bhedābhedavikalpānupapatteḥ . na śabdasvarūpāt bhinnāḥ śaktayaḥ; tathā'navabhāsāt . avyatireke ca ekasmācchabdādananyatvāt parasparamavyatirekastāsāṃ syāt . na ca bhinnakāryānumeyā bhinnāḥ śaktayaḥ; kāryabhedasyānyathā'pyupapatteḥ . sarvaśaktiyoge ca sarvārthapratyayaprasaṅgaḥ . samayopayogo niyāmaka iti cet; sa evāstu kiṃ śaktibhiḥ ?

1.4.139

yadapyagādi—śabdaśravaṇe sati sarvārthaviṣayasandehadarśanāt sarvatra tasya śaktiḥ kalpyata iti pu. 595—tadapyasāram—na hi śaktikṛtaḥ sandehaḥ, kintu gatvādivarṇasāmānyanibandhanaḥ . tathā ca gatvādijātimatāṃ varṇānāṃ arthe vācakatvamavagatam . amī tajjātiyogino varṇāḥ kasyārthasya vācakāḥ syuḥ ? iti bhavati sandehaḥ ..

1.4.140

yatpunaravādi—sa eva śabdasyārthaḥ, yatrainamāryāḥ prayuñjata, na mlecchajanaprasiddha iti pu. 595—tadetat kathamiva śapathamantareṇa pratipadyemahi . na hi mlecchadeśe'pi tadarthapratyayo na jāyate, bādhyate vā, sandigdho veti kathaṃ na śabdārthaḥ ?

1.4.141

āryaprasiddhirbādhiketi cet; āryaprasiddherapi mlecchaprasiddhiḥ kathaṃ na bādhikā ? akṣādivacca vikalpyamānārthopapatteḥ vyavasthitaviṣaya eva vikalpo bhaviṣyati ..

1.4.142

pikanematāmarasādiśabdānāṃ ca bhavadbhiḥ mlecchaprayogāt arthaniścaya āśrita eva . aveṣṭyadhikaraṇe jai. sū. 2-3-3 rājaśabdaṃ āndhraprasiddhe'rthe varṇitavanto bhavanta iti alamavāntaracintanena . tasmāt samaya eva sambandha iti yuktam . taduktaṃ jātiviśeṣe cāniyamāt nyā. sū. 2-1-57 iti ..

1.4.143

atha yaduktaṃ—samayaḥ pratyuccāraṇaṃ, pratipuruṣaṃ, sargādau sakṛt kriyate ? iti pu. 593—pratyuccāraṇaṃ, pratipuruṣaṃ ca tatkaraṇaṃ anabhyupagatameva dūṣitam . sargādau sakṛdeva samayakaraṇamiti naḥ pakṣaḥ ..

1.4.144

ata eva na sarvaśabdānāṃ yadṛcchātulyatvam . keṣāñcideva śabdānāṃ asmadādibhiradyatve saṅketakaraṇāt tata eva yadṛcchāśabdā ucyante . sargādiśca samarthita eva pu. 510 . īśvarasiddhāvapyavikalamanumānamupanyastam pu. 491-512 ..

1.4.145

eṣa eva cāvayorviśeṣaḥ—yadeṣa śabdārthasambandhavyabahāraḥ tavānādiḥ, mama tu jagatsargāt prabhṛti pravṛtta iti . adyatve tu śabdārthasambandhavyutpattau tulya evāvayoḥ panthāḥ . tatrāpi tvayaṃ viśeṣaḥ— yat tava śaktiparyantā vyutpattiḥ, mama tu tadvarjamiti ..

1.4.146

tathā ceyamiyatī vyutpattiḥ loke dṛśyate—yat ayamasya vācyaḥ, ayamasya vācaka iti, na punaḥ śaktiparyantā vyutpattiṃrasti . tathā hi—yatra śṛṅgagrāhikayā śabdamarthaṃ ca nirdiśya sambandhaḥ kriyate, tatreyantamevainaṃ kriyamāṇaṃ paśyāmaḥ—ayamasya vācyaḥ, ayamasya vācaka iti ..

1.4.147

yatrāpi ca vṛddhebhyaḥ vyavaharamāṇebhyaḥ vyutpadyate, tatrāpīyadevāsau jānāti—ayamarthaḥ amutaḥ śabdāt anena pratipanna iti, na tvanyā'sya kācicchaktirastīti . iyatyaiva ca vyutpattyā śabdādarthapratyayopapatteḥ, asyāścāparihāryatvāt, adhikakalpanābījābhāvācca na nityaḥ śabdārthasambandhaḥ ..

1.4.148

ata eva ca sambandhaḥ tripramāṇakaḥ ślo. vā. 1-1-5 samba. pari. 141 iti yat tvayocyate tadasmābhirna mṛṣyate . śabdavṛddhābhidheyāṃśca pratyakṣeṇātra paśyati iti satyam . śrotuśca pratipannatvaṃ anumānena ceṣṭayā ityetadapi satyam . anyathā'nupapattyā tu vetti śaktiṃ dvayātmikām ityetattu na satyam; anyathā'pyupapatterityuktatvāt . tasmāt dvipramāṇakaḥ sambandhaniścayaḥ, na tripramāṇakaḥ ..

1.4.149

tadevaṃ śabdasya naisargikaśaktyātmakasambandhābhāvāt īśvaraviracitasamayanibandhanaḥ śabdārthavyavahāraḥ nānādiḥ ..

1.4.150

nanu ! īśvaro'pi sambandhaṃ kurvan avaśyaṃ kenacit śabdena karoti; tasya kena kṛtaḥ sambandhaḥ ? śabdāntareṇa cet, tasyāpi kena kṛtaḥ ? tasyāpi kena ? iti na kaścidavadhiḥ . tasmādavaśyamanena sambandhaṃ kurvatā vṛddhavyavahārasiddhāḥ kecit akṛtasambandhā eva śabdā abhyupagantavyāḥ . asti cet, vyavahārasiddhiḥ; kimīśvareṇa ? kiṃ vā tatkṛtena samayena ? ityanādipakṣa eva śreyān—

1.4.151

ucyate—

1.4.152

astramāyuṣmatā jñātaṃ viṣayastu na lakṣitaḥ .
asmadādiṣu doṣo'yaṃ īśvare tu na yujyate .. 47 ..

1.4.153

nānākarmaphalasthānaṃ icchayaivedṛśaṃ jagat .
sraṣṭuṃ prabhavatastasya kauśalaṃ ko vikalpayet .. 48 ..

1.4.154

icchāmātreṇa pṛthivyāderiyataḥ kāryasya karaṇamasmadādīnāṃ yanmanorathapadavīmapi nādhirohati, tadapi yataḥ saṃpadyate, tasya kiyānayaṃ prayāsaḥ . tadatreśvarasadbhāve paraṃ vipratipattayaḥ . tasmiṃstu siddhe ka evaṃ vikalpānāmavasaraḥ ? uktaṃ ca tatsiddhau nirapavādamanumānam . vayaṃ tu na kartāra eva sambandhasya, yata evamanuyujyemahi ..

1.4.155

aṅgusyagreṇa nirdiśya kañcidarthaṃ puraḥsthitam .
vyutpādayanto dṛśyante bālānasmadvidhā api .. 49 ..

1.4.156

tasmāt īśvaraviracitasambandhādhigamopāyabhūtavṛddhavyavahāralabdhatadvyutpattisāpekṣaḥ śabdaḥ arthamavagamayatīti siddham ..

1.4.157

na ca nityasambandhābhāve'pi śabdasyārthāsaṃsparśitvaṃ, samayabalenārthapratyayasyābādhitasya siddherityuktatvādityalaṃ vistareṇa .. tasmāt pade ca vākye ca sambandhe ca svatantratā . puruṣasyopapanneti vedānāṃ tatpraṇītatā .. 50 .. tasmādāptoktatvādeva vedāḥ pramāṇam, na nityatvāt ..

1.4.158

nanu ! āptoktatvasya hetoḥ pakṣadharmatvaṃ kathamavagamyate ? na pratyakṣeṇa kṣoṇīdharadharmatvamiva dhūmasya vedānāmāptapraṇītatvamavagamyate; śravaṇayugalabalalabdhajanmani pratyaye vedākhyaśabdarāśereva pratibhāsāt . na codāttādivat varṇadharmatvena āptoktatvaṃ gṛhyate ..

1.4.159

nāpyanumānamasminnarthe; liṅgābhāvāt . prāmāṇye hi vedasya āptoktatvaṃ liṅgam . āptoktatvānumitau tu na liṅgāntaramupalabhāmaha iti kutastyaḥ pakṣadharmatvaniścayaḥ—

1.4.160

ucyate—alaṃ sarasvatīkṣodena ! ukta eva pakṣadharmatvaniścayopāyaḥ . tathā hi—

1.4.161

śabdasya sādhitaṃ tāvadanityatvaṃ savistaram .
racanāḥ kartṛmatyaśca racanātvāditi sthitam .. 51 ..

1.4.162

kartā sarvasya sarvajñaḥ puruṣo'stīti sādhitam .
kāryeṇānuguṇaṃ kalpyaṃ nimittamiti ca sthitam .. 52 ..

1.4.163

pratyakṣādivisaṃvādaḥ vede parihariṣyate .
vyāghātapaunaruktyādidoṣāśca vacanāntare .. 53 ..

1.4.164

vidhyarthavādamantrāṇāṃ upayogaśca vakṣyate .
na mātrāmātramapyasti vede khiñcidapārthakam .. 54 ..

1.4.165

śabdabrahmavivartādikalpanāśca puroditāḥ .
sarvāḥ parihariṣyante kāryatvasya virodhikāḥ .. 55 ..

1.4.166

itthaṃ ca sthite kimanyadavaśiṣṭaṃ vedeṣvāptoktatāniścayasya ? so'yaṃ sakalaśāstrārthasthitau satyāṃ pakṣadharmatvaniścayaḥ hetoḥ āptoktatvasya gīyate ..

1.4.167

yattu pratyakṣamanumānaṃ vā tanniścayānimittamiti vikalpitam pu. 575—tatra pratyakṣamāstām ! anumānādīni ca yāni racanātvādīnyuktāni, yāni ca paradarśanadviṃṣi vakṣyante, tāni sarvāṇyāptoktatāyāḥ pakṣadharmatāsiddhyaupayikānītyalaṃ vistareṇa ..

1.4.168

vyāptiḥ punarasya hetoḥ āyurvedādivākyeṣu niścīyate . pippalīpaṭolamūlāderapyauṣadhasya itthamupayogāt idamabhimatamāsādyate . asya ca kṣīracukrādivirodhyaśanasya parihārādidamaniṣṭamupaśāmyatītyādiṣvāyurvedaśāstreṣu pratyakṣeṇa tasyārthasya tathā niścayāt arthāvisaṃvāditvaṃ nāma prāmāṇyaṃ pratipannaṃ; taccedamāptavādaprayuktam . ataḥ yatrāptavādatvaṃ tatra prāmāṇyamiti vyāptirgṛhyate ..

1.4.169

tathā mantrāṇāṃ prayoge vṛścikabhujagadaṣṭasya bhakṣitaviṣasya vā nirviṣatvaṃ, apasmārapiśācarūpikāgṛhītasya tadunmocanaṃ, atirabhasojjihāneṣu duṣṭamegheṣu sasyarakṣaṇamityevamupalabdham . atasteṣāṃ viṣabhūtāśaniśamanakuśalānāṃ āptā upadeṣṭāra iti tatrāpi tathaiva vyāptiniścayaḥ ..

1.4.170

nanu ! āyurvedādau prāmāṇyaṃ pratyakṣādisaṃvādāt pratipannam, nāptaprāmāṇyāt . ataḥ kathamāptoktatvasya tatra vyāptigrahaṇam ? naitadevam—pratyakṣādisaṃvādāt tanniścīyatāṃ nāma prāmāṇyam ! utthitaṃ tu tat āptoktatvāt . pratyakṣādāvapyarthakriyājñānasaṃvādāt prāmāṇyasya jñaptiḥ . utpattistu guṇavatkārakakṛtyetyuktam pu. 442 ..

1.4.171

nadyādivākyāni ca vipralambhakapuruṣabhāṣitāni visaṃvadanti loke dṛśyante . tenāptapraṇītatvameva teṣāṃ prāmāṇyakāraṇam, kāraṇaśuddhimantareṇa samyakpratyayānutpādāt . niścayopāvastu pratyakṣaṃ bhavatu, na tu tatkṛtameva prāmāṇyam . ataḥ yuktamāptoktatāyāḥ āyurvedādau vyāptigrahaṇam ..

1.4.172

nanu ! evamapi na yuktam, āptoktatvasya tatra paricchettumaśakyatvāt . anvayavyatirekamūlameva āyurvedavākyānāṃ prāmāṇyam, nāptakṛtam . anvayavyatirekau ca yāvatyeva dṛśyete, tāvatyevārthe prāmāṇyam—yathā harītakyādivākyārthe . yatra tu tayoradarśanaṃ tatrāprāmāṇyam—yathā somarājyupayoge samāḥ sahasraṃ jīvyate iti . āpte tu kalpyamāne'rghajaratīyaṃ syāt . ardhe tasyāptatvam, ardhe ca kathamanāptatvamiti ..

1.4.173

tadidamanupapannam—anvayavyatirekayoḥ grahītumaśakyatvāt . tau hi svātmani vā grahītuṃ śakyete ? vyaktayantare vā ? vyaktyantare'pi, sarvatra ? kvacideva vā vyaktiviśeṣe ? sarvathā saṃkaṭo'yaṃ panthāḥ . vyādhīnāṃ, tannidānānāṃ, tadupacayāpacayānāṃ tadupaśamopāyānāṃ, auṣadhānāṃ, tatsaṃyogaviyogaviśeṣāṇāṃ, tatparimāṇānāṃ, tadrasavīryavipākānāṃ, deśakālapuruṣadaśābhedena śaktibhedasya ekena janmanā grahītumaśakyatvāt . janmāntarānubhūtānāṃ ca bhāvānāṃ asmaraṇāt .. jano'nantastāvannirabadhiriha vyādhinivahaḥ na saṃkhyātuṃ śakyā bahuguṇarasadravyagatayaḥ . vicitrāḥ saṃyogāḥ pariṇatirapūrveti ca kutaḥ cikitsāyāḥ pāraṃ tarati yugalakṣairapi naraḥ .. 56 .. yadeva dravyamekasya dhātorbhavati śāntaye . yogāntarāttadevāsya punaḥ kopāya kalpate .. 57 .. yā dravyaśaktirekatra puṃsi nāsau narāntare . harītakyāpi nodbhūtavātakuṣṭhe virecyate .. 58 .. śaradyudriktapittasya jvarāya dadhi kalpate . tadeva bhuktaṃ varṣāsu jvaraṃ hanti daśāntare .. 59 .. na copalakṣaṇaṃ kiñcit asti tacchaktivedane . yenaikatra gṛhītā'sau sarvatrāvagatā bhavet .. 60 .. yo vā jñātuṃ prabhavati puruṣaḥ tatsāmarthyaṃ niravadhiviṣayam . syāt sarvajñaḥ sa iti na vimatiḥ tasmin kāryā svavacanakathite ..

1.4.174

athocyeta—anādirevaiṣā cikitsakasmṛtiḥ, vyākaraṇādismṛtivat . saṃkṣepavistaravivakṣayaiva carakādayaḥ kartāraḥ, na tu te sarvadarśinaḥ . na ca smṛtāvandhaparaṃparādoṣaḥ, samūlatvāt . yathā vyākaraṇasmṛteḥ śiṣṭaprayogo mūlaṃ, evamihānvayavyatirekau . śiṣṭavirodhe sati yathā mūlavirodhinī pāṇinyādismṛtirapramāṇam, tathā cāhuḥ iha na bhavatyanabhidhānāt vārtikam iti . evaṃ vaidyasmṛtirapi anvayavyatirekaviruddhā na pramāṇamiti—tadetadayuktam— anvayavyatirekayoryathoktanayena paricchedāsambhavena tanmūlatvānupapatteḥ ..

1.4.175

yadi hyanvayavyatirekābhyāṃ aśeṣadravyaśaktīrniścitya carakādibhirviracitaṃ śāstramitīdṛśamanvayavyatirekitvamucyate—tadapyayākṛtam—adyatve yāvantāvanvayavyatirekau vayamupalabdhuṃ śaknumaḥ, tāvadbhyāṃ tābhyāṃ ekadeśasaṃvādāt prāmāṇyakalpanāt tatra pravartatām; na tu tau tāvantau śāstrasya mūlaṃ bhavitumarhataḥ; sarvairasmadādibhistādṛśaśāstrapraṇayanaprasaṅgāt ..

1.4.176

anāditvamapi śāstrāṇāṃ vedavadanupapannam; carakādikartṛsmṛteḥ kālidāsādismṛtivadavigītatvāt . na ca cikitsāsmaraṇaprabandhaevāyamanādiḥ; tathātve andhaparaṃparā, kāraṇānavadhāraṇāt . na ca taduktaṃ unmūlaṃ bhavitumarhati, vyudastatvāt . tasmāt sarvajñapraṇīta evāyurvedaḥ ..

1.4.177

nanu aviduṣāmupadeśo nāvakalpata iti vidvāṃsaḥ carakādayaḥ kalpyantām . te tu pratyakṣeṇaiva sarvaṃ viditabanta ityatra kiṃ mānam ? ucyate—anvayavyatirekayornirāsāt nānumānasyaiṣa viṣayaḥ . vedamūlatvamapi manvādismṛtivat ayuktaṃ kalpayitum, kartṛsāmānyāsaṃbhavāditi varṇaviṣyāmaḥ pu. 632 . puruṣāntaropadeśapūrvakatve carakeṇava kimaparāddham ? upamānamanāśaṅkanīyamevāsminnarthe . arthāpattistuṃ na pramāṇāntaram . aprāmāṇyaṃ tu nāsti, bahukṛtvaḥ saṃvādadarśanāt . ataḥ pariśeṣāt pratyakṣīkṛtadeśakālapuruṣadaśābhedānusārisamastavyastapadārthasārthaśaktiniścayāḥ carakādayaḥ iti yuktaṃ kalpayitum ..

1.4.178

yadyevaṃ kathaṃ tarhi somarājyādivākyeṣu vyabhicāraḥ ? vyabhicāre cārdhajaratīyamityuktam—naiṣa doṣaḥ—karmakartṛsādhanavaiguṇyāt eṣu vyabhicāro bhaviṣyati . vaidikeṣu ca karmasu mīmāṃsakasya samāno guṇaḥ ..

1.4.179

kārīryādau kā te vārtā ? yasyāṃ na syādiṣṭau vṛṣṭiḥ .
vaiguṇyaṃ cet kartrādīnāṃ, atrāpyevaṃ śakyaṃ vaktum .. 62 ..

1.4.180

yadi vidhuramabhuktaṃ karma śāstrīyamanyat
phalavighaṭanahetuḥ kalpyate so'pi tulyaḥ .
kvacidatha phalasaṃpat dṛśyate tatprayoge
tadiha dṛḍhaśarīrāḥ santi dīrghāyuṣaśca .. 63 ..

1.4.181

āyurvedastasmāt āptakṛto nānyamūla iti siddham .
evaṃphalavedādau prakāśamāptapraṇītatvam .. 64 ..

1.4.182

tasmāt āptoktatvasya siddhamāyurvedādau vyāptigrahaṇam . vyāptipradarśanāyaiva sūtrakṛtā—

1.4.183

sa dvividho dṛṣṭādṛṣṭārthatvāt nyā. sū. 1-1-8

1.4.184

ityuktam . dṛṣṭārthaśabde gṛhītāvinābhāvaṃ āptoktatvaṃ adṛṣṭārthe'pi prāmāṇyaṃ sādhayatīti . ata evoktaṃ—

1.4.185

mantrāyurvedaprāmāṇyavacca tatprāmāṇyamāptaprāmāṇyātnyā. sū. 2-1-69 iti ..

1.4.186

nanvatrāpi na vaidyakaṃ viracayan dṛṣṭo muniḥ sarvavit
tadvyāptigrahaṇaṃ jane yadi, vṛthā''yurvedasaṃkīrtanam .
satyaṃ, kintu dṛḍhā tathāpi carakādyāptasmṛtirvaidyake
nāsau cānyanibandhaneti kathitā tasyeha dṛṣṭāntatā .. 65 ..

1.4.187

ityāyurvedavākyaprabhṛtiṣu bhavati vyāptirāptoktatāyāḥ
pūrvoktena krameṇa sphuṭamakathi tathā pakṣadharmatvamasyāḥ .
na pratyakṣāgamābhyāmapahṛtaviṣayā nānumānāntareṇa
vyādhūtā veti saiṣā bhajati gamakatāṃ pañcarūpopapatteḥ .. 66 ..

1.4.188

anapekṣatayā na vedavācāṃ ghaṭate niṣpratimaḥ pramāṇabhāvaḥ .
kva girāmayathārthatānivṛttiḥ puruṣapratyayamantareṇa dṛṣṭā .. 67 ..

1.4.189

tatpratyayāt bahutaradraviṇavyayādi-
sādhyeṣu karmasu tapassu ca vaidikeṣu .
yuktaṃ pravartanamabādhanakena naiva
tatsiddhirityalamasammata eṣa mārgaḥ .. 68 ..

1.4.190

tasmādāptoktatvādeva vedāḥ pramāṇamiti siddham ..

1.4.191

anye tu anyathā vedaprāmāṇyaṃ varṇayanti . tasya hi prāmāṇye abhyupagataparalokaḥ, anabhyupagataparaloko vā paro vipratipadyate ?

1.4.192

tatrānabhyupagataparalokaṃ prati tāvat ātmanityatādinyāyapūrvakaṃ paralokasamarthanameva vidheyam ..

1.4.193

paralokavādināṃ tu mate yadetat sukhiduḥkhyādibhedena jagato vaicitryaṃ dṛśyate, tadavaśyaṃ karmavaicitryanibandhanameva . karmāṇi cānanuṣṭhitāni nātmānaṃ labhante . alabdhātmanāṃ ca nabhaḥkusumanibhānāṃ kuto vicitrasukhaduḥkhādiphalasādhanatvam ? tasmāt anuṣṭhānameṣāmeṣitavyam . anuṣṭhānaṃ ca nāviditasvarūpāṇāṃ karmaṇāmupapannam . ajānan puruṣaḥ tapasvī kimanutiṣṭhet ? tadavaśyaṃ jñātvā'nuṣṭheyāni karmāṇi ..

1.4.194

tadidānīṃ teṣāṃ parijñāne ko'bhyupāyaḥ ?

1.4.195

na pratyakṣaṃ asmadādīnāṃ svargādyadṛṣṭapuruṣārthasādhanāni karmāṇi darśayituṃ prabhavati ..

1.4.196

nāpyanumānam; anvayavyatirekābhyāṃ tṛptibhojanayoriva svargayāgayoḥ sādhyasādhanasambandhānabadhāraṇāt ..

1.4.197

nāpyarthāpattiḥ; jagadvaicitryānyathā'nupapattyā tu vicitraṃ kāraṇamātramanumīyate . na ca tāvatā'nuṣṭhānasiddhiḥ . uktaṃ ca ślo. vā. 1-4-105—

1.4.198

adharme dharmarūpe vā'pyavibhakte phalaṃ prati .
kimapyastīti vijñānaṃ narāṇāṃ kvopayujyate ? iti ..

1.4.199

upamānaṃ tvatra śaṅkyamānamapi na śobhate ..

1.4.200

nāpi parasparamupadiśanto laukikāḥ karmāṇi paralokaphalāni jānīyuriti vaktuṃ yuktam; ajñātvā upapādayatāṃ āptatvāyogāt . jñānaṃ tu laukikānāṃ durghaṭam; pramāṇābhāvādityuktatvāt . evameva hi puruṣopadeśaparaṃparākalpanāyāṃ andhaparaṃparānyāyaḥ syāt . tasmādavaśyaṃ abhyupagataparalokaiḥ paralokaphalāni karmāṇi kurvadbhiḥ śāstrāt karmāvabodho'bhyupagantavyaḥ . śāstraṃ ca vedā eveti siddhaṃ tatprāmāṇyam ..

First 200 of 609 passages. Read on

Commentaries (1)

Linked texts (8)