Pramāṇa · Search · About · API

A Cluster of Nyāya Flowers 2.1: pañcamamāhnikam—śabdaparīkṣā · jātyaṅgīkārākṣepaḥ

Nyāyamañjarī 2.1

Language
Sanskrit

pañcamamāhnikam—śabdaparīkṣā · jātyaṅgīkārākṣepaḥ

2.1.1

prapannāya vipannānāṃ duḥkhitānāṃ sukhātmane .
saṃpūrṇāya dṛḍhāśānāṃ namaḥ kāraṇabandhave ..

2.1.2

atha yaduktaṃ pra. saṃ. 412 pu. vāstavasya śabdārthasyāvidyamānatvādarthāsaṃsparśinaḥ śabdā iti—tat pratividhīyate ..

2.1.3

dvividhaḥ śabdaḥ—padaṃ, vākyaṃ ca . tatra padārthapūrvakatvāt vākyārthasya prathamaṃ padārtho nirdiśya nirūpyate ..

2.1.4

padaṃ ca dvividhaṃ—nāma, ākhyātaṃ ca . upasarganipātakarmapravacanīyānāmapi nāmasvevāvantarbhāvamācakṣate . taduktaṃ suptiṅantaṃ padam pā. sū. 1-4-14 iti . ihāpi sūtrakṛdāha te vibhakttyantāḥ padam nyā. sū. 2-2-60 iti . tatra tiṅantapadārthacintā vākyārthavicārāvasara evakariṣyate, tadaupayikatvāt . subantānāṃ tvartho'yamucyate ..

2.1.5

te ca caturvidhāḥ subantāḥ padātmānaḥ śabdā bhavanti—jātiśabdāḥ, kriyāśabdāḥ, guṇaśabdāḥ, dravyaśabdāḥ iti ..

2.1.6

tatra gavādijātiśabdānāṃ gotvādijātyavacchinnaṃ vyaktimātramarthaḥ, yastadvāniti naiyyāyikagṛhe gīyate ..

2.1.7

nanu ! śuklādiguṇādhikaraṇaṃ kriyāśrayaśca dravyaṃ vyaktiḥ, sāsnādyavayavasanniveśātmikā ākṛtiḥ, śābaleyādisakalagopiṇḍasādhāraṇaṃ rūpaṃ jātiriti vyakttyākṛtijātisannidhāne samuccārita eṣa gośabdaḥ kathamitaratiraskāreṇa tadvanmātravacanatāmabalambeta ?

2.1.8

āha—vitatā khalviyaṃ kathā; carcayiṣyate tāvat . idaṃ tu cintyatām—jātereva pramāṇātītatvena śaśaśṛṅgavadavidyamānatvāt kathaṃ tadvān padārtho bhaviṣyati ?

2.1.9

tathāhi—na tāvat sāmānyagrahaṇanipuṇamakṣajaṃ jñānaṃ bhavitumarhati, tasya pūrvāparānanusyūtasvalakṣaṇamātraparicchedaparisamāptavyāpāratvāt ..

2.1.10

samānavṛttitā nāma sāmānyasya nijaṃ vapuḥ .
kathaṃ spṛśati sāpekṣaṃ anapekṣā'kṣajā matiḥ .. 2 ..

2.1.11

samāneṣvākaliteṣu tadvṛttisādhāraṇarūpamavadhāya sāmānyaṃ gṛhyata iti sāpekṣaṃ tatsvarūpagrahaṇam . iyaṃ ca prathamanayanasannipādasamudbhūtā matiḥ pūrvāparānusandhānabandhyā nirapekṣā kathaṃ tadgrahaṇāya prabhavet ?

2.1.12

tatpṛṣṭhabhāvinastu vikalpāḥ svabhāvata eva vastusaṃsparśakauśalaśūnyātmāna iti tadviṣayīkṛtasyāpi sāmānyasya na paramārthasattvaṃ bhavitumarhati ..

2.1.13

na cānumānaṃ, śabdo vā sāmānyasvarūpavāstavatvavyavasthāpanasāmarthyamaśnute, śabdaliṅgayorvikalpaviṣayatvena vastugrāhitvāsaṃbhavāt . tatprāptyādivyavahārastu prakārāntareṇa darśayiṣyate pu. 27-32 ..

2.1.14

ataśca na vyaktivyatiriktaṃ sāmānyaṃ, bhadenānupalaṃ bhāt . tathā hi kuvalayāmalakabilvādīni karatalavartīni pṛthagavalokyante, na jātivyaktī iti na tayorbhedaḥ ..

2.1.15

deśabhedasya cāgrahaṇāt . yataḥ khalu yato'tiriktaṃ, tat tadadhiṣṭhi, tadeśavyatiriktadeśādhiṣṭhānamavadhāryate, ghaṭādiva paṭaḥ; na caivaṃ jātivyaktī iti na tayorbhedaḥ ..

2.1.16

ataścaivaṃ—tadagrahe tadbudhyabhāvāt . yaddhi yato vyatiriktaṃ, tat tasminnagṛhyamāṇe'pi gṛhyate, ghaṭādiva paṭaḥ . na ca vyaktāvanupalabhyamānāyāṃ jātirūpalabhyate . tasmānna tato'sau bhidyate ..

2.1.17

tadvṛttitvātsāmānyasya tadagrahe tadanupalabdhiriti cet—na—vṛttyanupapatteḥ . kiṃ pratipiṇḍaṃ kārtsyenavartate jātiḥ ? utaikadeśena ? iti . dvayamapi cānupapannam ..

2.1.18

piṇḍe sāmānyamekatra yadikātsnyena vartate .
tatraivāsya samāptatvāt na syātpiṇḍāntare grahaḥ .. 3 ..

2.1.19

ekadeśena vṛttau tu gotvajātirna kutracit .
samagrā'stīti, gobuddhiḥ pratipiṇḍaṃ kathaṃ bhavet .. 4 ..

2.1.20

jāteśca niravayavatvāt na kecidekaśāḥ santi, yaireṣā pratipiṇḍaṃ varteta na caikatra piṇḍe samāpya vartamānā piṇḍāntare samāpyaiva vartitumarhati; samāptasya punarutpattiṃ vinā samāptyantarānupapatteḥ . tathābhūtasya ca vṛttiprakārasya kvacidapyadarśanāt ..

2.1.21

yā ca samavāyātmikā piṇḍeṣu vṛttiḥ sāmānyasya aulūkyairucyate, tāmapi na budhyāmahe vayam . ayutasiddhānāmādhāryādhārabhūtānāṃ yaḥ sambandha ihapratyayahetuḥ sa samavāyaḥ pra. bhā. dravye—iti yaducyate— tadvipratiṣiddham . ayutasiddhatā ca, sambandhaśceti kathaṃ saṅgaccheta ? pṛthaksiddhe hi vastunī kuṇḍabadaravat anyonyaṃ sambandhyete, strīpuṃsavadvā . ayutasiddhatve tu tadekatvāt kiṃ kena sambadhyeta? na hyahaṃ mayaiva sambadhye ..

2.1.22

dravyaguṇayorapṛthaksiddhayorapi sambandho vidyata eveti cet, tadidamunmattasyonmattasaṃvarṇanam, guṇino'pi guṇavyatiriktasyānupalambhāt . ayaṃ guṇī rūpādibhyo arthāntaratvena nātmānamupadarśayati, vyatirekaṃ ca tebhyo vāñchatīti citram ..

2.1.23

yadapi nityānityavibhāgena yutasiddheḥ svaśāstre paribhāṣaṇaṃ kṛtaṃ— nityānāṃ paramāṇūnāṃ pṛthaggatimattvaṃ yutasiddhiḥ . anityānāṃ tu yutāśrayasamavāyitvam . vibhūnāṃ parasparamākāśādīnāṃ sambandha eva nāsti pra, bhā, guṇa iti tadapi prakriyāmātram—nānātvena siddhiḥ—niṣpattiḥ, jñaptirvā yutasiddhirityucyate . tadviparyayādayutasiddhiḥ—aikyena siddhiravatiṣṭhate . tathā ca sati sambandho durvacaḥ ..

2.1.24

avayavāvayavinorapi samavāyātmā sambandha evameva parihartavyaḥ . yathā''ha bhaṭṭaḥ—ślo. vā. 1-1-4-146

2.1.25

nāniṣpannasya sambandhaḥ niṣpattau yutasiddhatā iti ..

2.1.26

paramāṇvākāśayoḥ, paramāṇukālayośca sambandha iṣyate, nākāśakālayoranyonyaṃ—iti prakriyaiveyamiti alamavāntaracintanena . tasmānna jātivyakttyoḥ kācit vṛttirupapadyate ..

2.1.27

suśikṣitāstu—rūparūpilakṣaṇamācakṣate jātivyakttyoḥ sambandham —so'pi nopapadyate . rūpaśabdaḥ kiṃ śuklādivacanaḥ ? ākāravacanaḥ ? svabhāvavacano vā ?

2.1.28

śuklādivacanatve nīrūpāṇāṃ pavanamanaḥprabhṛtīnāṃ dravyāṇāṃ guṇakarmaṇāṃ ca sāmānyaśūnyatā syāt ..

2.1.29

ākāravacanatve'pi avayavasanniveśarahitānāṃ teṣāmeva guṇādīnāṃ sāmānyavattā na prāpnoti ..

2.1.30

svābhāvavacanatve tu jātijātimatoravyatireka eva bhavet ..

2.1.31

avabhāti hi bhedena svabhāvo na svabhāvinaḥ .
śabdātiriktataiveyaṃ na tu vastvatiriktatā .. 5 ..

2.1.32

kiṃcedaṃ rūpaṃ nāma ? kiṃ vastveva ? vastudharmaḥ ? vastvantaraṃ vā ? vastvantaraṃ tāvanna pratibhātītyuktam ..

2.1.33

vastudharmo'pi tadvyatiriktayā sthitaḥ na cakāstyeva . avyatireke ca sambandhavācoyuktiranupapannetyuktam ..

2.1.34

na ca rūparūpitvalakṣaṇaḥ sambandhaḥ saṃyogasamavāyavyatiriktaḥ ko'pi śrotriyaiḥ vivicya vyākhyātuṃ śakyate—yathā īdṛgiti . tasmāt vācoyuktinūtanatāmātramiha kṛtam, na tvarthaḥ kaścidutprekṣyata ityalaṃ prasaṅgena ..

2.1.35

api ceyaṃ jātiḥ—

2.1.36

sarvasarvagatā vā syāt piṇḍasarvagatā'pi vā .
sarvasarvagatatve syāt karkādāvapi gomatiḥ .. 6 ..

2.1.37

aśvadhīḥ śābaleyādau uṣṭrabuddhirgajādiṣu .
padārthasaṅkaraścaivaṃ atyantāya prasajyate .. 7 ..

2.1.38

athāpi vyaktisāmarthyaniyamānnaiṣa saṅkaraḥ .
na hi karkādipiṇḍānāṃ gotvādivyaktikauśalam .. 8 ..

2.1.39

maivaṃ, khaṇḍādyabhivyaktamapi gotvamanaṃśakam .
sarvatraiva pratīyeta na vā sarvagataṃ bhavet .. 9 ..

2.1.40

taddeśagrahaṇe tasya na hi kiñcinniyāmakam .
dīpavadvyaṃjakaḥ piṇḍaḥ na tu tatpiṇḍavṛttitat .. 10 ..

2.1.41

sarvatrāgṛhyamāṇaṃ ca sarvatrāstīti ko nayaḥ ?
sarvasarvagataṃ tasmāt na gotvamupapadyate .. 11 ..

2.1.42

piṇḍasarvagatatve tu kāmametadadūṣaṇam .
kintu naivādya jātāyāṃ gavi gopratyayo bhavet .. 12 ..

2.1.43

piṇḍe nāsīdasaṃjāte jātiḥ, jāte ca vidyate .
saṃkrāmati na cānyasmāt piṇḍādanyatra niṣkriyā .. 13 ..

2.1.44

āyātyapi na taṃ piṇḍaṃ apojjhati purātanam .
na cāṃśairvartate tatra kaṣṭā vyasanasantatiḥ .. 14 ..

2.1.45

bhāṭṭāstu bruvate—bhinnābhinnamekaṃ vastu anuyāyi ca vyāvṛttaṃ ca . yat tasyānugāmi rūpaṃ, tat sāmānyam; yat vyāvṛttaṃ, sa viśeṣaḥ . tathā hi ślo. vā. 1-1-5-ākṛti. 5—

2.1.46

sarvavastuṣu buddhiśca vyāvṛttyanugamātmikā .
jāyate dvyātmakatvena vinā sā ca na sidhyati ..

2.1.47

kevalaviśeṣātmakapadārthapakṣe sāmānyapratīteranālambanatvaṃ, sāmānyamātravāde ca viśeṣabuddheranupapattiḥ ..—ślo. vā. 1-1-5-ākṛti. 7

2.1.48

na cāpyanyatarā bhrāntiḥ upacāreṇa veṣyate .
dṛḍhatvāt sarvadā buddheḥ bhāntiḥ syādbhrāntivādinām ..

2.1.49

na hi mihiramarīcinicayanīrapratītivat sāmānyapratyayopamardena viśeṣapratītiḥ, viśeṣapratyayopamardena vā sāmānyapratītirudeti; kintu avirodhenaiva yugapadubhayāvabhāsaḥ . ata eva nirvikalpabodhena dvyātmakasyāpi vastuno grahaṇamupeyate ..

2.1.50

tadetadabhidhīyamānameva na manojñamivābhāti .

2.1.51

nānārūpatvamekasyāviruddhaṃ vadatā svayam .
dūṣaṇākhyānamaukharyamasmākamapavāritam ..

2.1.52

tadeva sāmānyaṃ, sa eva viśeṣaḥ, tadevaikaṃ, tadeva nānā, tadeva nityaṃ, tadevānityaṃ, tadevāsti, tadeva nāstiṃ iti jainocchiṣṭamidamucyate . ucyamānamapi na śobhate—

2.1.53

dṛṣṭatvānna virodhaścet na tathā tadavedanāt .
uktaṃ hi nānuvṛttārthagrāhiṇī netradhīriti ..

2.1.54

vicitravikalpaprabandhavipralubdhabuddhayaḥ khalvevaṃ manyante . bhavantu te . na tvekaṃ vastu bahurūpaṃ bhavitumarhati ..

2.1.55

ekaṃ hi vastuno rūpaṃ, itarat kalpanāmayam .
nānuvṛttavikalpeṣu visraṃbha ucitaḥ satām ..

2.1.56

drāgito hyanyasaṃsparśanairapekṣyeṇa dṛśyate .
svalakṣaṇaṃ, ato bhadaḥ tāttviko'nugamo mṛṣā ..

2.1.57

dṛḍhādṛḍhatvamakṣuṇṇamaparīkṣyaiva saṃvidām .
dvayapratītimātreṇa dvayā'bhyupagamo bhramaḥ ..

2.1.58

na neti pratyayādeva mithyātvaṃ kevalaṃ dhiyām .
kintu yuktiparīkṣāpi kartavyā sūkṣmadarśibhiḥ ..

2.1.59

na caikaṃ śabalaṃ vastu nirvikalpakagocaraḥ .
vyaktyantarānusandhānādvinā'nugamadhīḥ kutaḥ ..

2.1.60

yeṣvanugataṃ, teṣu buddhyā'nanusandhīyamāneṣu tadvṛttisāmānyagrahaṇāsaṃbhavāt . na cānusandhānasāmarthyaṃ buddherasti ..

2.1.61

ata eva na te samyagadhyakṣajñānavedinaḥ .
abhedavṛtti pratyakṣaṃ āhuradvaitavāñchayā ..

2.1.62

tasmāt bhedāviṣayatvāt pratyakṣasya na tadgamyaṃ sāmānyam ..

2.1.63

nanu ! evamapahnūyamāne sāmānye gaugauriti śābaleyādiṣu yo'yamanu vṛttaḥ pratyayaḥ, sa kathaṃ samarthayiṣyate ?

2.1.64

uktamatra pūrvasaṃpuṭe 240 puṭe—vikalpamātrameṣa pratyayaḥ . vikalpāśca nārthādhīnajanmāna iti . tathā ca paraparikalpiteṣu sattādisāmānyeṣvapi sāmānyamityanuvṛttavikalpāḥ pravartanta eva . na ca sāmānyeṣu sāmānyāntarāṇi saṃbhavanti; nissāmānyāni sāmānyāni ityabhyupagamāt ..

2.1.65

aupādhika eṣa sāmānyeṣvanugatavikalpa iti cet—āyupman ! gavādiṣvapi kaṃ cidupādhiviśeṣamabalambya gaugaurityanusyūtabikalpo bhaviṣyati ..

2.1.66

kaḥ punarasāvupādhiriti cet—ekārthakriyākāritvamiti brūmaḥ ..

2.1.67

yadeva vāhadohādi kāryamekena ja nyate .
gopiṇḍena, tadevānyaiḥ iti teṣvanuvṛttadhīḥ ..

2.1.68

nanu ! prativyakti kāryaṃ bhinnameva—satyam—bhedabudhyabhāvācca tadekamityupacaryate ..

2.1.69

karkādikāryādanyatvaṃ yathā hyetasya dṛśyate .
na tathā khaṇḍakāryasya muṇḍakāryādvibhinnatā ..

2.1.70

nanu ! tathā mā bhūt . na tvabhinnameva khaṇḍamuṇḍayoḥ kāryam . bāḍham . darśanameva tarhi tayorekaṃ bhaviṣyati; taccābhinnam ..

2.1.71

nanu ! darśanamapi prativyakti bhinnameva . satyam ! svapṛṣṭhabhāvi pratyavamarśākhyakāryaikyādekamityucyate . yathaiva śābaleyādipiṇḍadarśane sati gaurityanantaramavamarśaḥ, tathaiva bāhuleyapiṇḍadarśane'pi gaurityevāvamarśa iti tadekatvamucyate . taduktam pra. vā. 1-110—

2.1.72

ekapratyavamarśasya hetutvāddhīrabhedinī .
ekadhīhetubhāvena vyaktīnāmapyabhinnatā iti ..

2.1.73

tasmādaupādhikatvādanuvṛttabuddheḥ na sāmānyaṃ kiṃcidvāstavamastīti ..

2.1.74

tatrāha—

2.1.75

aniṣyamāṇe sāmānye nanu śabdānumānayoḥ .
kathaṃ pravṛttiḥ sambandhagrahaṇādhīnajanmanoḥ ..

2.1.76

na hi vyaktiṣu sambandhaḥ gṛhītumiha śakyate .
sa hi vyaktiṣu gṛhyeta sarvāsvekatra vā kvacit ..

2.1.77

na sarvāsu; deśakālādibhedena tadānantyādaśakyatvāt . naikasyāṃ; vyabhicārāt . tato'nyatrāpi sa śabdaḥ pravartamāno dṛśyate . agṛhītaḥsambandhe ca na śabdaliṅge pratītimutpādayitumutsahete .—

2.1.78

—ucyate—syādetadevaṃ, yadi pratyakṣaviṣaye svasakṣaṇe śabdaliṅgayo pravṛttiḥ syāt ..

2.1.79

nanu ! pratyakṣaviṣaye tayorvṛttāvaniṣyamāṇāyāṃ anavasthādidoṣopaghātādapravṛttireva syāt—maivaṃ vocaḥ—kathamasakṛdabhihitamapi pūrvasaṃpuṭe 88 puṭe na buddhyase ?

2.1.80

vikalpaviṣaye vṛttiriṣṭā śabdānumānayoḥ .
avastuviṣayāścaite vikalpā iti varṇitam ..

2.1.81

nanu ! vikalpānāmapi viṣayaḥ yadyanugāmī kaścinneṣyate, tadutsīdetāmeva śabdānumāne—bāḍhamasti vikalpānāmanusyūto viṣayaḥ; sa tu na vāstavaḥ .

2.1.82

kaḥ punarasāviti cet; ucyate—

2.1.83

atadrūpaparāvṛttisvabhāvamabahirgatam .
bahissthamiva sāmānyaṃ ālambante hi niścayāḥ ..

2.1.84

yā ca bhūmirvikalpānāṃ sa eva viṣayo girām .
ata eva hi śabdārthaṃ anyāpohaṃ pracakṣate ..

2.1.85

tathā hi—na vikalpā vastu spṛśanti . kutaḥ ?

2.1.86

ekasyārthasvabhāvasya pratyakṣasya sataḥ svayam .
ko'nyo na dṛṣṭo bhāgaḥ syāt yaḥ pramāṇaiḥ parīkṣyate ..

2.1.87

pra. vā. 1-44

2.1.88

tasmāt bhramanimittasamārīpitākārāntaraniṣedhāya teṣāṃ pravṛttiḥ . yathā rūpasādharmyasamāropitarajatākāranibāraṇāya śuktau pramāṇāntaraṃ pravartate nedaṃ rajatam iti; tathehāpi śābaleyādisvalakṣaṇe nirvikalpena sarvātmanā paricchinne kutaścinnimitādāropitamagorūpamiva vyavacchindanti vikalpāḥ agaurna bhavati iti; na tu goḥ svalakṣaṇagrahaṇe teṣāṃ vyāpāraḥ, prāgeva gṛhītatvāt ..

2.1.89

atha brūyāt—nānāviśeṣanikarakalmāṣitavapuṣastasyārthasya kiṃcidviśeṣaṇaṃ prāgagṛhītaṃ vikalpairgṛhyata iti—tadapyayukttam—nānāviśeṣaṇanikararūṣitasyāpi vastunaḥ tadviśeṣaṇopakāraśaktivyatiriktātmanī'nupalambhāt . tadabhede sati tadviśeṣaṇopakāryavastusvarūpagrahaṇavelāyāmeva tatkhacitagrahaṇasiddheḥ vikalpāntarāṇāmānarthakyameva . tadukttam—

2.1.90

yasyāpi nānopādherdhīrgrāhikārthasya bhedinaḥ .
tasyāpi nānopādhyāttaśaktirna hyatiricyate ..

2.1.91

nānopādhyupakārāṅgaśaktyabhinnātmano grahe .
sarvātmanopakāryasya ko bhedaḥ syādaniścitaḥ iti ..

2.1.92

tasmādapohaviṣayāḥ śabdāḥ vikalpāśceti ..

2.1.93

nanu ! apohavādaviṣaye, mahatīṃ dūṣaṇavṛṣṭimutsasarja bhaṭṭaḥ . tathāhi—apoho nāma vyāvṛttiḥ—abhāva iṣyate . na cābhāvaḥ svatantratayā ghaṭavadavagamyate . tadayamanyāśrito vaktavyaḥ . kaśca tasyāśraya iti cintyam ..

2.1.94

na tāvat gosvalakṣaṇamāśrayaḥ, tasya vikalpabhūmitvābhāvāt . nāpyavāntarasāmānyaṃ śābaleyatvādi tadāśrayaḥ, tasyāpi hi sāmānyātmatvena apohasvabhāvatvāt . abhāvasya cābhāvāśrayatvānupapatteḥ . na ca śābaleyasāmānyamagonivṛtterāśrayaḥ, taddhi aśābaleyanivṛtterāśrayatāṃ pratipadyeta . na hyevamupapadyate, aśābaleyo na bhavatīti gauḥ, kintu śābaleyo'śābaleya iti . aśābaleyavyāvṛttirhi goṣvapi bāhuleyādiṣvasti ..

2.1.95

atha śābaleyādisvalakṣaṇasamudāyaṃ agovyāvṛtterāśrayaṃ brūyuḥ; so'pyaghaṭamāna eva, samudāyivyatirekeṇa tasyānupalaṃbhāt . samudāyināṃ ca svalakṣaṇānāṃ deśakālādibhedenānantyāt vargīkaraṇaṃ puruṣāyuṣaśatenāpi na śakyakriyamiti samudāyo'pi na tadāśrayaḥ . tasmāt sarvasādhāraṇaṃ pratipiṇḍaṃ parisamāptaṃ kimapi nūtanaṃ agovyāvṛtteradhikaraṇaṃ abhidhātavyam . tacca gotvameva, tasminnaṅgīkṛte vā kimagovyāvṛttikalpanāyāsena !

2.1.96

api ca na kevalamāśrayābhāvāttadagrahaṇam, kintu ya eva te keci dapohyā agorūpāsturagādayaḥ tadagrahaṇe'pi tadapoho durgraha eva . na ca teṣāmānantyāt grahaṇaṃ saṃbhavati . nāpi vargīkaraṇanimittameṣāṃ kiñci dasti . aśvādayaśca vidhirūpatayā bhavanmate na gṛhyante, kintvanyavyavacchedenaiveti, teṣāmapi vyavacchedagrahaṇe saiva vārteti nedānīṃ vikalpaiḥ kvacidapoho viṣayīkartuṃ śakyate . nirvikalpena ca na kaścidvyavahāra iti sakalayātrotsādaprasaṅgaḥ ..

2.1.97

kiṃca ya ete śābaleyādiśabdāḥ, te sarva evāpohavācitvāviśeṣāt paryāyāḥ syuḥ . apohyabhedādadoṣa iti cet—na—apohānāṃ bhedābhāvāt . bhidyamānatve vā svalakṣaṇavadeṣāṃ vastutvaprasaktiḥ ..

2.1.98

bhavatpakṣe'pi sāmānyamātravācitvāviśeṣāt paryāyatvaṃ samāno doṣa iti cet—na—sāmānyānāṃ vidhirūpatvāt parasparavirahitasvabhāvatayā nānātvāvagamāt . apohastu abhāvamātrarūpāviśeṣāt na parasparaṃ bhidyate ..

2.1.99

karkādiśābaleyādyādhārabhedādapohabheda iti cet—na—teṣāmādhāratvasya nirastatvāt . ādhārabhedena vā tadbhedābhyupagame pratisvalakṣaṇaṃ apohabhedaprasaṅgaḥ . tataśca sāmānyātmatā'sya hīyeta ..

2.1.100

atha apohyabhedenāpohabhedamavadhārya paryāyatā parāṇudyate—tadapyasāram—tadāpyapohya-bhedādbhedo na paryāyatvamapahanti . bhākto hyasau na mukhyaḥ ..

2.1.101

na cāpohyabhedādbhedo'pi apohasyāvakalpate . yo hi saṃbhāvyamānasaṃsargairādhārairapi na bhettuṃ pāryate, sa dūravartibhiralabdhasambandhairatibāhyaira pohyaiḥ kathaṃbhidyeta ?

2.1.102

abhyupagamyāpi brūmaḥ—yadyapohyabhedāt apohabhinnatvaṃ, apohyaikyā ttarhi tadaikyenāpi bhavitavyam . ataśca gavāśvayoranyāpohena vyavasthāpyamānayoḥ agāvo'naśvāśca hastyādayaḥ apohyāstulyā bhūyāṃso bhavanti . asādhāraṇastu ekaḥ gauraśve, gavi cāśvo'tiricyate . tatraikāpohyabhadāt gavāśvayorbhedo bhavatu ! bhūyasāmapohyānāmabhedādabhedo vā bhavatu ! iti vicāraṇāyāṃ, vipratiṣiddhadharmasamavāye bhūyasāṃ syātsadharmatvaṃ ityabheda eva nyāyyo bhavet ..

2.1.103

athāsādhāraṇyāt aśvāpoha eva go'poha iṣyate, sa tarhi siṃhādāvapyastīti so'pīdānīṃ gaurbhavet ..

2.1.104

athāśvādiviśeṣoddhoṣarahitamagorūpaṃ vyavacchedyamucyate, tat pratyekaṃ grahītumaśakyaṃ, ānantyāt . vargīkaraṇakāraṇaṃ ca kiñcinnāstyeva . na hi sarveṣāmagavāmaśvādīnāmekadeśatvaṃ, ekakālatvaṃ vā samasti ..

2.1.105

atha gopratiṣedha eva vargīkaraṇaheturiṣyate, hanta tarhi gauḥ pūrvasiddha eṣitavyaḥ, yatpratiṣedhenāgāvaḥ pratīyeran . pūrvasiddhe ca gavi labdhe kimagobhiḥ, kiṃ vā tadapohena prayojanam ?

2.1.106

pūrvasiddhaṃ gosvalakṣaṇamastyeveti cet—na—tena vyavahārābhāvāt . gosāmānye tu pūrvasiddhe mudhā'pohaprayatna ityuktam ..

2.1.107

atha gosāmānyamagopratiṣedhena siddhyati, tadā dustaramitaretarāśrayam agoniṣedhena gosiddhiḥ, gosiddhyā cāgoniṣedhasiddhiriti . tasmādapohyasyaiva nirūpayitumaśakyatvāt na tadbhedādapohabhedaḥ siddhyati ..

2.1.108

api cāśvādayaḥ sāmānyarūpeṇa vā'pohyeran ? tadviśeṣātmanā vā ?

2.1.109

na viśeṣātmanā; tadanantatvāt, aśabdavācyatvācca ..

2.1.110

sāmānyātmanā tu teṣāmapyapoharūpatvādabhāvarūpatvam . kathaṃ cā bhāvasyaivābhāvaḥ kriyeta . karaṇe vā pratiṣedhadvayayogāt vidhiravatiṣṭhata iti vidhirūpaḥ śabdārthaḥ syāt ..

2.1.111

apohātmanaśca turagādeḥ yo'pohaḥ, sa tasmādvilakṣaṇaḥ ? anyathā vā ? vailakṣaṇye tasya bhāvātmatā bhakte . availakṣaṇye tu, yādṛśa evāpohyaḥ tādṛśa eva tadapoha iti gaurapyagauḥ syāt ..

2.1.112

kiṃca apohaśabdārthapakṣe nīlamutpalamityādau viśeṣaṇaviśeṣyabhāvasāmānādhikaraṇyādivyavahārā vilupyeran . na hi ekasminnarthe dvayorapohayorvṛttirupapadyate . na caikaḥ kaścidartho'sti, yatra tayorvṛttiḥ; svalakṣaṇasyāśabdārthatvāt, anyasya cāsaṃbhavāt . na ca vṛttirapi kā cidasti ..

2.1.113

sadjñeyādiśabdānāṃ apohyanirūpaṇāsaṃbhavāt nāpohavācitvam . na hyasadajñeyaṃ vā kiṃcidavagatam, yat vyavacchidyeta . jñātaṃ cetsadeva tat, jñeyaṃ ceti . ataḥ kathaṃ sacchabdena sadeva, jñeyaśabdena ca jñeyamevāpohyate . ajñātaṃ tu na nitarāmapohyam . katpitaṃ tu tat vaktumaśakyam, kalpanayaiva sattvāt, jñeyatvācca ..

2.1.114

apohaśabdasya kiṃ vācyamiti cintyam . anapoho na bhavatī tyapohaḥ . kaścāyamanapohaḥ ? kathaṃ vā'sau na bhavati ? abhavan vā kimavaśiṣyate ? iti sarvamavācakam ..

2.1.115

pratiṣedhavācināṃ ca nañādipadānāṃ kā vārtā—atra na bhavatīti ? neti ko'rthaḥ ? upasarganipātānāṃ ca kathamapohaviṣayatvam ? ākhyātaśabdānāṃ ca pacatītyādīnāmapoho durupapādaḥ ..

2.1.116

nāmnāmeva jātiśabdānāṃ apohaviṣayatvamiṣyate, yeṣāṃ bhavanto jātivācitvaṃ, tadvadvācitvaṃ vā pratipadyanta iti cet—tato'nyeṣāṃ tarhi kā vārtā ? bāhyārthavācitve jātiśabdeṣu ko dveṣaḥ ? nirālambanatve, jñānāṃśābalambanatve vā jātiśabdānāmapi tadevāstu, kimapohavādapramādena ?

2.1.117

yathaiva pratibhāmātraṃ vākyārtha iti kalpitaḥ .
padārtho'pi tathaivāstu kimapohāgraheṇa vaḥ ..

2.1.118

ityādidūṣaṇaudāryaṃ apohe bahudarśitam .
ataḥ śabdārthatāmasya vadeyuḥ saugatāḥ katham ? ..

2.1.119

ucyate—tadetadaviditabauddhasiddhāntānāmabhidhānam ..

2.1.120

apoho yadi bhāvātmā bahirabhyupagamyate .
tato bhavati bhāvatkaṃ vāgjālaṃ, na tvasau tathā ..

2.1.121

kintu khalvayamāntaro jñānātmā saugatānāmapohaḥ sammataḥ ..

2.1.122

tathā'bhyupagame ceyamapohavācoyuktiḥ ? svāṃśaviṣayaṃ padārthajñānānāmityetāvadeva vaktumucitam ..

2.1.123

etadapi nāsti; nāyamāntaraḥ, na bāhyo'pohaḥ . kintu jñānārthābhyāmanya eva ..

2.1.124

nanu yadvidyate nāntaḥ na bahiḥ paramārthataḥ .
tanna vidyata eveti kathaṃ śabdārtha ucyate ..

2.1.125

pāramārthikaśabdārthasamarthanapipāsitāḥ .
nehāgatāḥ smo yenaivaṃ anuyujyemahi tvayā ..

2.1.126

yata eva tannāntarbahirasti, tata eva mithyeti kālpanikamiti ca gīyate . kiṃ punastat ? āropitaṃ kiṃcidākāramātraṃ vikalpoparaṃjakam ..

2.1.127

nanu ! bāhyārthavyatirekeṇa kimīya ākāraḥ āntarasya jñānasyo paraṃjaka ucyate—dṛśyacchāyaivānuraṃjikā vikalpānāṃ, na dṛśyo'rthaḥ . vyāvṛttaṃ hi vastu darśanānāṃ viṣayaḥ . tacca spraṣṭumakṣamā vikalpā ityuktam pra. saṃ. 240 .. atha tacchāyāmabalambamānā vikalpā vyāvṛttasyāgrahaṇāt vyāvṛttiviṣayā ucyante ..

2.1.128

nanu ! vyāvṛttitadvatorabhedāt yā vyāvṛttiḥ, yacca vyāvṛttaṃ svalakṣaṇaṃ tadekameveti vyāvṛttigrāhibhirvikalpairvyāvṛttamapi gṛhītaṃ syāditi darśanatulyā eva te bhaveyuḥ—naitadevam—na vikalpairvyāvṛttaṃ vastu gṛhyate . na ca pāramārthikī vyāvṛttiḥ; api tu kaścidāropita ākāraḥ . vāstavatve hi vyāvṛtteḥ, vastusaṃsparśina ete doṣāḥ prāduṣyuḥ . na tvasau tathetyuktam ..

2.1.129

ata eva yat ke cana paryacūcudan kila, vyāvṛttagrahaṇapakṣe tritayagrahaṇaṃ prāpnoti—yat vyāvṛttaṃ, yena ca nimittena vyāvṛttaṃ, yataśca vyāvṛttamiti . na ca tritayagrahaṇamastītyataḥ kathaṃ vyāvṛttagrahaṇamiti—tadapyapāstaṃ bhavati —yadi hi vyāvṛttaṃ gṛhṇīma ityevamullekho bhavet vyavahartṛjanasya, tadaivamasau paryanuyujyeta, na tvevamastītyacodyametat ..

2.1.130

nanvevamāropitākāraviṣayā eva vikalpā uktā bhavanti . vyāvṛttiviṣayatvavācoyuktirananvitetyuktam—samāhitametat pra—saṃ— darśanapṛṣṭhabhāvibhiḥ gaurityādivikalpaiḥ atatkāryaparāvṛttā ākārā ullikhyante . na hi govikalpairatatkāryāṇāmaśvādīnāmullekhaḥ, svalakṣaṇaṃ ca spṛśyate . sāmānyaṃ ca vāstavaṃ nāsti . tasmādatatkāryaparāvṛttiviṣayatvameva vikalpānāmavatiṣṭhate—ityevaṃ yuktyā teṣāmapohaviṣayatvamucyate, na pratipattitaḥ ..

2.1.131

nanu ! atatkāryaparāvṛttamiva sajātīyavyāvṛttamapi dṛśyasvarūpam . tatra sajātīya vijātīyavyāvṛttamapyākāramullikheyuḥ . na hi sajātīyavijātīyavyāvṛttī, svalakṣaṇaṃ cānyat . na caikatarākārollekhananiyamana hetumutpaśyāmaḥ ..

2.1.132

dhīman ! maivaṃ maṃsthāḥ . niścayātmāno nirvikalpāḥ . sajātīyavijātīyavyāvṛttākārollekhe ca sarvātmanā tanniścayāt vikalpāntarāṇāṃ śabdāntarāṇāṃ cāpravṛttiḥ spāt . tathā ca gauriti śabdādutpadyamāno vijātīyavyāvṛttākārollekhyeva vikalpaḥ saṃvedyate, na sajātīyavyāvṛttollekhī . tulyaviṣayāśca vikalpaiḥ śabdā ityanyāpohaviṣayāsta ucyante ..

2.1.133

so'yamāropitākāro na bahiḥ, āropitatvādeva . nāntaḥ, abodharūpatvāt . ataścāsau na kiṃcideva . na kiṃcidapi bhavan apoha iti phalata upacaryate . ataśca bāhyamapohamāśritya dūṣaṇopanyāse kaṇṭha śoṣamanubhavan asthāne kliṣṭo devānāṃpiyaḥ ..

2.1.134

api ca vikalpabhūmiḥ arthaḥ vikalpāntarasannidhāpitabhāvābhāvākṣepī niyatarūpo bāhyasadṛśaśca pratīyate . na cedaṃ rūpatrayamapi bāhye vastuni yujyate . bāhyasya hi vastunaḥ svarūpeṇāvagatasya na vikalpāntaropanītabhāvasambandha upapadyate, vaiyarthyāt . nāpyabhāvasambandhaḥ, vipratiṣedhāt . niyatarūpatā ca vikalpaviṣayasya gaureva, nāśvaḥ ityevamavagamyamānā vastvantaravyavacchedamantareṇa nāvakalpata iti balāt vyavacchedaviṣayatvam . anyathā niyamaparicchedāsaṃbhavāt . sandigdhaṃ ca vastu na gṛhyate ..

2.1.135

evaṃ bāhyavastuviṣayatve ca niraste vikalpānāṃ ekasyārthasvabhāvasya iti nyāyena pu. 14 paunaruktyādabāhyaviṣayatvaṃ khyāyyam . abāhyaṃ cāropitaṃ rūpam . tacca bāhyavadavabhāsate . na ca vyāvṛtticchāyamapahāya bāhyāropitayoḥ sādṛśyamanyadastīti vyāvṛttiviṣayā eva vikalpāḥ phalato bhavanti ..

2.1.136

yadyapi vidhirūpeṇa gauraśva iti teṣāṃ pravṛttiḥ; tathāpi nītivido'nyāpohaviṣayāneva tān vyavasthāpayanti . yathoktaṃ vyākhyātāraḥ khalvevaṃ vivecayanti, na vyavahartāraḥ iti . so'yaṃ nāntaraḥ, na bāhyaḥ; anya eva kaścidāropita ākāro vyāvṛtticchāyāyogādapohaśabdartha ucyate —itīyamasatkhyātivādagarbhā saraṇiḥ ..

2.1.137

athavā vikalpapratibimbakaṃ jñānākāramātrakameva tadabāhyamapi vicitravāsanābhedopāhitarūpabhedaṃ bāhyavadavabhāsamānaṃ lokayātrāṃ bibharti . vyāvṛtticchāyāyogācca tadapoha iti vyavahiyate . seyamātmakhyātigarbhā saraṇiḥ ..

2.1.138

nanu ! ubhayathā'pi vastuviṣayatvābhāve vikalpānāṃ kathaṃ vastuni vyavahartāraḥ pravartante ? dṛṣṭe'pi kvacidvastuni tṛṇādau pravṛttyabhāvāt . arthitvaṃ tu pravṛtteḥ kāraṇam ..

2.1.139

nanu ! arthitāvat darśanamapi kāraṇameva . arthino'pyapaśyatastatra pravṛttyabhāvāt . apohapakṣe ca pravṛttasya vastuprāptiḥ kathamiti vaktavyam —ucyate—pravṛttistāvat dṛśyavikalpyayoḥ ekīkaraṇanibandhanā pra-saṃ. 69 . dṛśyadarśanānantaramutpanne vikalpe vikalpatayā na pratipadyate pramātā . darśanānantaryavipralabdhastu dṛśyameva gṛhītaṃ manyate . tadabhimānena ca pravartate . idaṃ tadekīkaraṇamāhuḥ, dṛśyavikalyayorbhedena vastuno dṛśyāt vikalpo yanna gṛhyate; na punaḥ bhinnayorabhedādhyavasāya ekīkaraṇa miṣyate . dṛśyādvibhinnasya vikalpyasya śukteriva rajatasya nirdeṣṭumaśakyatvāt . abhedādhyavasāye copāyābhāvāt . nābhedādhyavasāye darśanamupāyaḥ, vikalpāviṣayatvāt . na vikalpaḥ, dṛśyaviṣayatvāt . tasmāt bhedānadhyavasāyādeva pravṛttiḥ ..

2.1.140

prāptirapi dṛśyasyaivārthakriyākāriṇo vastunaḥ, pāraṃparyeṇa tanmūlatvātkāryaprabandhasya . dṛśyāddarśanaṃ, tato vikalpaḥ, tataḥ pravṛttiriti . arthaṃ hi mūlavartinamupalabhya pravartamānastamāpnoti . apavarakanihitamaṇiprasṛtāyāṃ kuñcikāvivaranirgatāyāmiva prabhāyāṃ maṇibudhyā pravartamānaḥ . yatra tu mūle'pyartho nāsti, tatra vyāmohāt pravartamānaḥ vipralabhyata eva, dīpaprabhāyāmiva tathaiva maṇibuddhyā pravartamānaḥ ..

2.1.141

evaṃ ca bāhyavastusaṃsparśaśūnyeṣvapi vikalpeṣu samullikhiteṣu bāhyo'rtho mayā pratipannaḥ, tatra cāhaṃ pravṛttaḥ, sa ca mayā prāptaḥ, ityabhimāno bhavati laukikānām . na tvayamarthādhyavasāyamūlaḥ . taduktaṃ yathā'dhyavasāyamatattvāt, yathā tattvaṃ cānadhyavasāyāt iti . svapratibhāse'narthe'rthādhyavasāyāt pravṛttiḥ ityatrāpi granthe arthādhyavasāyaḥ bhedānadhyavasāya eva vyākhyeyaḥ . evaṃ dṛśyavikalpyāvathau ekīkṛtya pravartate, prāpnoti cārthamiti ..

2.1.142

tadevameva lokasya vyavahāro'bakalpate .
vivekināpi boḍhavyā lokayātrā ca lokavat ..

2.1.143

tasmādvikalpapratibimbakasya
śabdārthatāmāhurapohanāmnaḥ .
pratītimārgastvavivicyamānaḥ
janasya jātibhramamātanoti ..

2.1.144

yāvāṃśca kaściṃnniyamaprakāraḥ
pravartate jātiṣu vṛttyavṛttyoḥ .
tāvānapoheṣvapi tulya eva
bhavatyavastutvakṛtastu bhedaḥ ..

2.1.145

tulye'pi bhede, śamane jvarādeḥ
kāścidyathaivauṣadhayaḥ samarthāḥ .
sāmānyaśūnyā api tadvadeva
syurvyaktayaḥ kāryaviśeṣaśaktāḥ ..

2.1.146

viśeṣaṇādivyavahārakḷptiḥ
tucche'pyapohe na na yujyate naḥ .
ataśca mā kāri bhavadbhireṣā
jātyākṛtivyaktipadārthacintā ..

2.1.147

—siddhāntaḥ—

2.1.148

atrābhidhīyate—kiṃ jātyāderbāhyasya śabdārthasyāsattvāt apohapakṣapātaḥ ? uta pratītibalādeva ? iti ..

2.1.149

pratītistāvat apohaviṣayā bhavadbhireva nāṅgīkṛteti kimatra kalahena ..

2.1.150

nāpi jātyāderasattvam, indriyārthasannikarṣotpannabādhasandeharahitapratya yagamyatvāt, svalakṣaṇavat ..

2.1.151

ādyameva hi vijñānaṃ arthasaṃsparśi cākṣuṣam .
na taduttarabhāvīti kimidaṃ rājaśāsanam ..

2.1.152

tadevāstu pramāṇaṃ vā, tenāpi tvavagamyate .
vyāvṛttaṃ vastuno rūpaṃ nānugāmīti kā pramā ?

2.1.153

tathāhi—nirvikalpakakālasyātisūkṣmatvāt kiṃ pratibhāsate ? kiṃ na pratibhāsate ? iti kathameṣa kalirāvayorupaśāmyatu ! bhavān brūte— vyāvṛttameva bhātīti . ahaṃ bruve—anuvṛttamapi pratibhātīti . evaṃ kalahāyamānayorāvayoḥ kaḥ paricchedaḥ ? na khalu śapathasya, krośapātasya vaiṣaviṣayaḥ . tasmāt nirvikalpakānantarotpannasthūlakālakāryaparyālocanayā tadvyavasthā kartavyā ..

2.1.154

tatra ca—

2.1.155

bhavedyadi viśeṣaikaviṣayaṃ nirvikalpakam .
sāmānyādhyavasāyo'yaṃ akasmātkathamudbhavet ..

2.1.156

śābda eṣa vikalpa iti cet—maivam—

2.1.157

paśyatyanugataṃ rūpaṃ avijñāte'pi vācake .
dākṣiṇātya ivākasmāt paśyannuṣṭraparaṃparām ..

2.1.158

anavagataśabdārthasambandho'pyabhinavānekapadārthasannidhāne teṣāmanugataṃ ca vyāvṛttaṃ ca paśyatyeva rūpam ..

2.1.159

api ca prathamākṣisannipāta evāṅgulicatuṣṭayamavalokyamānaṃ anyo nyagāminā ca rūpeṇāvagamyate . tatkathaṃ kevalaviśeṣābalambī cākṣuṣaḥ pratyayaḥ ?

2.1.160

api ca purāṇaśābaleyapiṇḍamavalokayataḥ kālāntare bāhuleyaṃ piṇḍaṃ paśyataḥ pūrdadṛṣṭaśābaleyapiṇḍaviṣayaṃ smaraṇamutpadyamānaṃ saṃvedyate . tasmāt sāmānyānavagamo nopapadyate . anyasminnasādhāraṇe svalakṣaṇe dṛṣṭe'nyasmāraṇasya kiṃ vartate ? asti ca tat . tena manyāmahe dṛṣṭamubhayānugata rūpamiti ..

2.1.161

kiṃca vyaktyantaradarśane'pi sa evāyaṃ gauriti pratyabhijñāyate . tasyāśca prāmāṇyaṃ darśitam; darśayiṣyate ca vistarataḥ kṣaṇabhaṅgabhaṅge . tasmāt anugatarūpaviṣayaiva sā pratyabhijñā, vyaktibhedasya vispaṣṭasiddhatvāt ..

2.1.162

yatra ca laghutaraparimāṇatilamudgādipracayasannidhāne vicchinna sikthasvalakṣaṇaṃ nāsti, tatrānuvṛttameva rūpamindriyeṇa gṛhyate . ataḥ nirvikalpakavelāyāmeva vyāvṛttavat anugatarūpāvabhāsānna sāmānyāpahnavo yuktaḥ . prathamākṣasannipāte'pi tulyatvamavagamyate nānātvaṃ ceti sāmānya bhedau dvāvapi vāstavau ..

2.1.163

sāmānyamidamityevaṃ kutastatrānupagrahaḥ ?
vyāvṛttamidamityevaṃ kiṃ vā buddhiḥ svalakṣaṇe ?

2.1.164

samānavṛttisāpekṣaṃ na ca sāmānyavedanam .
tatra sannihitatvāttu vyaktivannānupagrahaḥ ..

2.1.165

samānavṛttyapekṣatvāt sāmānyasyānupagrahe .
viśeṣo'pi hi mā grāhi vyāvṛttiṃ sa hyapekṣate ..

2.1.166

anuvṛttirhi yeṣvasya kā teṣāṃ grahaṇe gatiḥ ?
vyāvṛttirapi yebhyo'sya yā teṣāṃ grahaṇe gatiḥ ..

2.1.167

athānuvṛttivyāvṛttinairapekṣyeṇa kevalam .
vastveva gṛhyate kāmaṃ, kīdṛk taditi kathyatām ..

2.1.168

nirvikalpakavelāyāṃ nirdeṣṭuṃ tanna śakyate .
tadutthāstūbhayatrāpi sākṣyaṃ dadati niścayāḥ ..

2.1.169

vastuno'ṅgīkṛtā prājñaiḥ ata evobhayātmatā .
yau brūtastvekarūpatvaṃ tāvubhāvapi bāliśau ..

2.1.170

yadapyabhihitam—itaretaraviruddharūpasamāveśa ekatra vastuni nopapadyata iti—tadapi na samyak ..

2.1.171

parasparavirodho'pi nāstīha tadavedanāt .
ekabādhena nānyatra dhīḥ śuktirajatādivat ..

2.1.172

yatra hi virodho bhavati, tatraikatararūpopamardena rūpāntaramupalabhyate . prakṛte tu naivamiti ko virodhārthaḥ ?

2.1.173

chāyātapāvapi yadyekatra dṛśyete, kiṃ kena viruddhamabhidhīyeta ? adarśanāttu tadviruddhamuktam . na caivamihādarśanamityavirodhaḥ ..

2.1.174

ata eveha mithyātvaṃ eti nānyatarā matiḥ .
na hyanyonyopamardena buddhidvitayasaṃbhavaḥ ..

2.1.175

tathā cāha—ślo. vā. 1-1-5, ākṛtivāde, ślo. 57

2.1.176

yathā kalmāṣavarṇasya yatheṣṭa varṇaniścayaḥ .
citratvāt, vastuno'pyevaṃ bhedābhedāvadhāraṇā iti ..

2.1.177

ityevamavirodhena bhedābhedāvadhāraṇāt .
ubhayātmakataivāstu vastūnāṃ bhaṭṭapakṣavat ..

2.1.178

etattu vṛttivikalpādibhyaḥ bibhyatevābhyuparataṃ tatrabhavateti tiṣṭhatu tāvat, kimatra vimardena !

2.1.179

vyaktivyatiriktaiva jātiḥ vyaktiṣu vartata iti brumaḥ ..

2.1.180

yacca vṛttivikalpādidūṣaṇaṃ tatra varṇitam .
tat pratyakṣamahimnaiva sarvaṃ pratihataṃ bhavet ..

2.1.181

yattāvadavādi—bhedena kuvalayāmalakādivat anavabhāsanāditi—tatra pratītibhedo darśita p. 7 eva ..

2.1.182

yattu deśabhedenāgrahaṇāt, tadagrahe tadbradhyabhāvāditi p. 7 tatra tadāśritatvaṃ kāraṇaṃ jāteḥ, na tvasattvam . vyaktivṛttitvājjāteḥ pṛthagdeśatayā'nupalambhaḥ, tadagrahe tadagraho vā; na punastavatiriktāyā abhāvādeveti ..

2.1.183

yadapyuktaṃ p. 7 vṛttyanupapatteriti, tatrāpyucyate—pratipiṇḍaṃ kārtsnyena jātirvartata iti . piṇḍāntare tadupalambho na syāditi cet, kiṃ kurmaḥ ? kamupalabhāmahe ? piṇḍāntare'pi tadupalambho'styeva . kathaṃ ca bhavantamenaṃ nihnumahe ? ekadeśāstu jāterna santyeva, yairasyā vartanaṃ brūmaḥ ..

2.1.184

kvedamanyatra dṛṣṭaṃ cet, aho nipuṇatā tava !
dṛṣṭāntaṃ yācase yastvaṃ pratyakṣe'pyanumānavat ..

2.1.185

kiṃnāmadheyaiṣā vṛttiriti cet, na nāmadheyaṃ asyā jānīmaḥ . piṇḍasamavetā jātirityetāvadeva pracakṣmahe ..

2.1.186

nanu ! ayutasiddhayoḥ sambandhaḥ samavāyaḥ . sa ca vipratiṣedhādeva nirastaḥ p. 8—na śakyate nirasitum—

2.1.187

pratītibhedādbhedo'sti deśabhedastu neṣyate .
tenātra kalpyate vṛttiḥ samavāyaḥ sa ucyate ..

2.1.188

avayavāvayavinoḥ, guṇaguṇinośceyameva vṛttiḥ . tayorarthāntaratvamupariṣṭāddarśayiṣyate . darśitaṃ ca amunaiva mārgeṇa deśabhedaśca tayornāstīti vispaṣṭamayutasiddhatvam ..

2.1.189

yadapyucyate p.-8a— nāniṣpannasya sambandhaḥ, niṣpattau yutasiddhatā iti—tadapi parihṛtamācāryaiḥ jātaṃ ca sambaddhaṃ cetyekaḥ kālaḥ iti vadadbhiḥ . sarvaṃ caitadabādhitapratītibalāt kalpyate, na svaśāstraparibhāṣayā ..

2.1.190

vibhūnāmapi sambandhaḥ parasparamasaṃbhavādeva neṣyate, na svaśāstra paribhāṣaṇāt . na saṃyogaḥ, teṣāmaprāpterabhāvāt . aprāptipūrvikā hi prāptiḥ saṃyogaḥ . na samavāyaḥ, tadāśritasya tasyānupalaṃbhādityalaṃ prasaṅgena !

2.1.191

ye ceha vṛttī sraksūtrabhūtakaṇṭhaguṇādiṣu .
jātyādīnāmanaṃśatvāt tābhyāṃ vṛttirvilakṣaṇā ..

2.1.192

tasmāt vṛttyanupapatterityadūṣaṇam ..

2.1.193

yadapi sarvagatatvaṃ piṇḍagatatvaṃ ca vikalpya dūṣitam p. 8b tadapi yatkiñcit . yathā pratītirādiśati bhagavatī, tathā vayamabhyupagacchāmaḥ ..

2.1.194

sarvasarvagatā jātiriti tābadupeyate .
sarvatrāgrahaṇaṃ tasyāḥ vyaṃjakavyaktyasannidheḥ ..

2.1.195

vyaktirvyajakatāmeti jāterdṛṣṭyaiva nānyathā .
dṛṣṭiryatra yadā vyakteḥ tadā tatraiva tanmatiḥ ..

2.1.196

sarvatra vidyate jātiḥ na tu sarvatra dṛśyate .
tadabhivyaṃjikā yatra vyaktistatraiva dṛśyate ..

2.1.197

vyakteranyatra sattve 'sya kiṃ pramāṇaṃ ? taducyate .
ihāpyānīyamānāyāṃ gavi gotvopalambhanam ..

2.1.198

gopiṇḍena sahaitasyāḥ na cāgamanasaṃbhavaḥ .
dehenevātmanastasmāt ihāpyastitvamiṣyatām ..

2.1.199

abhivyaktistu tatkālā yatkālaṃ vyaktidarśanam .
tasmāt sakṛdabhivyaktā nānyadā'pi pratīyate ..

2.1.200

abhivyaktiśca taddeśā yaddeśā vyaktirikṣyate .
tasmāttasmādabhivyaktā na deśe'nyatra dṛśyate ..

First 200 of 732 passages. Read on

Commentaries (1)

Linked texts (11)